Şişlerin ucundaki yeni dünya: Örgü nasıl kabuğunu kırıp hayata karıştı?

Yazı: Melike Sönmezer

Kimi için çocukluk yıllarında öğrenip yıllarca bırakmadığı sarsılmaz bir tutku, kimi içinse pandeminin boğucu günlerinde keşfedilen zihinsel bir sığınak örgü örmek... Endüstriyelleşme öncesinde herkesin elinin değdiği, Orta Çağ loncalarında kadınların katılımının bile yasak olduğu bu kadim uğraşın bugün yeniden kamusallaştığını görüyoruz.

Yıllarca “kadın işi” denip geçilen, sadece ev içi bir uğraş ya da boş zamanları dolduracak bir hobi olarak görülen örgü, şimdilerde kabuğunu kırıp kamusal alanda bambaşka bir soluk kazanıyor. Artık yalnızca evlerin sessiz köşelerinde değil; üniversite kantinlerinde, sinema salonlarında, duraklarda, metrolarda, vapurlarda ve parklarda rengarenk yumaklarıyla insanlara rastlıyoruz. 

• Şişlerin tıkırtısı mutfak masalarından çıkıp şehrin ritmine karışıyor; üstelik bu yolculuğa gençler ve erkekler de ortak oluyor.

Peki örgü bugün bizim için ne ifade ediyor? Sadece bir hobi mi, bir dayanışma yolu mu, yoksa modern dünyanın keşmekeşinde bir nefes alma molası mı? Bu soruların peşine düştük ve ilmek ilmek örenlere sorduk.

Sabır gerektiren matematiksel bir düzen

Meral’in örgüyle tanışması 10 yaşında bir arkadaşının evinde şahit olduğu “sabırlı ve matematiksel düzen” ile başlamış. O evdeki kadının elinde gördüğü dantel örgüler, o günden beri hayatının vazgeçilmez parçası olmuş. 

Meral, bugün 68 yaşında ve emeklilik günlerinde halen örgüyle bağı zayıflamamış:

 “Tam elli yıldır, bu zanaatı büyük bir tutkuyla ve sarsılmaz bir disiplinle sürdürüyorum. Bugün hâlâ önüme çıkan her yeni modeli yapabileceğime dair sönmeyen bir inanç taşıyorum. 

Örgü benim için sadece bir uğraş değil; ruhumu dinlendirdiğim, tüm dertlerimi unuttuğum ve her bir sırada mutluluğu ilmek ilmek işlediğim bir sığınak. Bazen öyle bir şevkle bağlanıyorum ki gece uykumdan uyanıp ellerim şişlere gitsin istiyorum çünkü o an dünya yavaşlıyor, zaman duruyor ve ben sadece o 'anda' kalabiliyorum. Bu huzuru komşularımla, dostlarımla biraraya gelip birbirimizden öğrenerek çoğaltıyoruz."

Hız çağına ilmek ilmek karşı durmak

Örgünün bu iyileştirici, dinginleştirici etkisi bu aralar gençlere ve erkeklere de sirayet ediyor. Kimya bölümünde okuyan 24 yaşındaki Erbil, bu zevki pandemide keşfetmiş. Ancak onun için örgü artık hobinin çok ötesinde bir aktiviteye dönüşmüş: 

“Örgü örmek beni çok rahatlatan bir aktivite. Odak gerektirdiği ve tekrar eden hareketlerden oluştuğu için üzerimde sakinleştirici bir etkisi olduğunu düşünüyorum. Özellikle de stresli veya üzgün olduğum zamanlarda dikkatimi başka bir yöne çekmeye büyük yardımcı oluyor.

Çoğu insan gibi ben de pandemi döneminde, evde kalmanın getirdiği bir ihtiyaçla örgüye başladım. Devam ettiğim 5 yılda sadece sonuca değil, sürece odaklanmayı ve daha ileri teknikleri öğrendim. O anlarda sadece elimdeki işe odaklanıyor, böylece kafamı normalde meşgul eden şeylerden uzaklaşabiliyorum.

Bazen dışarıda, metroda ya da bir parkta da örgü örüyorum. İnsanların, erkeklerin de örgü örebildiğini görmesinin değerli olduğunu düşünüyorum. Evde annemle birlikte örmek, bizim için üzerine konuşabileceğimiz ortak bir alan yaratıyor; birbirimizin hatalarını düzeltiyor ya da birlikte videolar izliyoruz.”

Erbil, örgü örmenin aynı zamanda bu hız çağında bir duruş göstermek anlamına geldiğini de düşünüyor:

“Eğer sadece bir kazak sahibi olmak isterseniz haftalarca örmek yerine bir mağazadan dakikalar içinde alabilirsiniz; üstelik yün fiyatlarıyla karşılaştırdığınızda maddi olarak büyük bir fark da görmezsiniz. Yani pragmatik açıdan bakıldığında örgü örmenin pek bir 'mantığı' yok gibi görünebilir. 

Ancak sosyal medyada saatlerce video kaydırmaktansa, örgü ördüğümde kendimi çok daha iyi hissediyorum. Boş kaldığımda elim istemsizce telefona gidiyor ve örgü bana ellerimle yapabileceğim daha faydalı bir alternatif sunuyor. Ayrıca düzenli örgü örmenin dikkat süremi uzattığına inanıyorum ki bu, şu aralar hepimizin en çok ihtiyaç duyduğu şey.”

'Örgü, çocukluk yıllarına açılan bir kapı gibi'

27 yaşındaki Funda için ise örgü, nostaljik bir deneyim olduğu için cazip. Oyuncu temsilcisi ve psikolojik danışman olarak çalışan Funda, örgü örmeyi "çocukluğuna açılan bir kapı" gibi gördüğünü söylüyor:

“Çocukken anneannemi örerken izler, ona özenip bana da öğretmesini isterdim. Ancak gerçek anlamda şişi elime alıp örmeye başlamam lise dönemine denk geliyor. Beni o dönemde örgüye iten asıl neden, el emeğinin taşıdığı o otantik anlam ve fabrikasyon olmayan, üzerinde bizzat benim izim olan bir ürün ortaya çıkarma fikriydi.

Yaklaşık 7-8 yıldır örüyorum. Çok düzenli olmasa da bazı dönemler hayatımın tam merkezine giriyor; genellikle iki üç yılda bir, birkaç ay boyunca oldukça yoğun şekilde örüyorum. 

Kendi ürettiğim bir eşyayı üzerimde taşıyabilmek, yani zamanımı, emeğimi ve sabrımı somut bir forma dönüştürmek çok hoşuma gidiyor. El emeği ile yavaş yavaş yapılan bir işin sonunda gündelik hayatta gerçekten kullanılabilen, fonksiyonel bir nesneye dönüşmesi beni etkiliyor. O yüzden örgü, benim için sadece bir hobi değil hem bir üretim biçimi hem de kendimle kurduğum özel bir ilişki.”

Funda için örgü "boş vakit" fikrini anlamlı kılıyor. Ama bunun bazen beklendiğinin aksine stresli olabileceğini de itiraf ediyor:

“Örgü her zaman bir meditasyon değil; bazen sakinleştiren, bazen de tamamen hedef odaklı bir mücadele. Kamusal alanda da örmeyi seviyorum. El işinin o otantik ruhunun görünür olması bana iyi hissettiriyor. Sadece üretmek değil, üretimin kendisinin ve ellerinle bir şeyler yapmanın toplum içinde var olması çok kıymetli.”

Nesiller arası bir köprü

Örgü meraklılarının anlatılarında, aile üyeleriyle aralarında kurulan bağlar çok önemli bir yer tutuyor. 23 yaşında mühendislik bölümünde yüksek lisans yapan Taha için de örgü, anneannesiyle paylaştığı bir aktiviteye dönüşmüş: 

“Yüksek lisans yapan bir öğrenci olarak yoğun ders yükü ve geçim derdi arasında yaşamaya çalışırken örgü hayatıma beklemediğim bir yerden girerek büyük bir ihtiyacımı doldurmamı sağladı. Gündelik hayatın stresi ve azıcık boş vaktimi de sosyal medyada geçirmek beni depresif bir ruh hâline sürüklüyordu.

Anneannemden bana örgü örmeyi öğretmesini istedim. Onunla oturup örgü örmek ve muhabbet etmek, örgünün hem gerçekten eğlenceli hem de beklediğimden çok daha kolay olduğunu fark etmemi sağladı. İyi bir öğretmenim olmasının da etkisi olmuş olabilir tabii ki.

Sonrasında kendimi YouTube’dan videolar izlerken; Kadıköy’de, Eminönü’nde tuhafiye gezip iplik ararken buldum. Bir anda hayatımın parçası oldu diyebilirim, hatta artık ajandamda kendime örmek için zaman ayırdığım bir noktaya kadar geldi."

Taha aynı zamanda tırmanma sporuyla da uğraşıyor. Fiyatlarını çok yüksek bulduğu bir tebeşir torbasını kendi emeğiyle örmek onun için emeğiyle bağ kurabildiği çok değerli anlardan biri olmuş. Ayrıca sevdiği animasyonlardan ve oyunlardan karakterleri örmeye başlamış. Yaptığı amigurumi figürleri arkadaşlarına hediye ederken örgünün giderek daha yaratıcı ve kişisel bir üretim alanına dönüştüğünü anlatıyor:

“Sabahları uzun yol yaptığım dönemlerde özellikle vapurda ördüğüm oldu. Hatta vapurdaki teyzelerin bana tavsiye verdiği, muhabbet ettiğimiz anlar bile oldu. 

Anneannemin yanına gidip birlikte örgü örmek ve muhabbet etmek zamanla çok sevdiğim bir aktiviteye dönüştü. Birlikte ördüğünüzde sadece bir şey üretmiyorsunuz, aynı zamanda bir bağ kuruyorsunuz. Bilgi paylaşılıyor, deneyim aktarılıyor. Ev içi emeğin aslında ne kadar kolektif bir tarafı olduğunu o zaman daha iyi fark ettim.

Etrafımdaki erkek arkadaşlarımın zamanla benden görerek ilgilendiğini ve denemek istediklerini gözlemledim. Bence kafalarındaki bariyer kırılınca bunun ne kadar hoş ve tatmin edici bir uğraş olduğunu fark ediyorlar."

Örgü örmek, politik bir jest olabilir mi?

Boğaziçi Üniversitesi'nde fizik bölümünde okuyan 23 yaşındaki Talha için bunun cevabı evet:

“Özellikle örgü ören bir erkek olarak bunun politik bir tarafı olduğuna inanıyorum. Korkunç bir cinsiyetçiliğin hâkim olduğu, toplumsal cinsiyet rollerine uyulması yönündeki baskının her geçen gün arttığı bu siyasi atmosferde bir erkek olarak örgü örmenin politik olduğunu düşünüyorum. Çünkü örgü ören biri düşünüldüğünde akla gelen stereotipe uyan bir insan değilim: Futbol oynamayı, gym’de ağırlık kaldırmayı seven bir erkeğim. Dolayısıyla örgüden bahsettiğimde insanlardan şaşkın tepkiler alıyorum; bu sayede insanlardaki önyargıyı biraz da olsa yıktığımı hissediyorum.”

Talha'nın örgüye ilgisi bir arkadaşının paylaştığı örgü topluluğunun etkinlik afişini gördüğünde başlamış. Hem yeni bir hobi edinmek hem de kız arkadaşına bir hediye yapmak için bunun bulunmaz bir fırsat olduğunu düşünmüş. Örmek için niyetlendiği ilk eşya da sevgilisi için bir atkı olmuş. Ancak yolun devamı onu başka bir yöne götürmüş:

“Yaklaşık bir yıldır örüyorum. Başlangıçta amacım atkı örmekti. Ne yazık ki atkı örmeyi öğrenemedim, ancak bu süreçte örgünün daha çok ilgimi çeken bir alanını, etamin örmeyi keşfettim. Bir dönem Boğaziçi örgü topluluğuyla birlikte örüyordum; oradaki ortam ve tatlı insanlar bana çok iyi geliyor, sosyalleşmemi sağlıyordu. 

Daha sonraları okulun ve işlerin yoğunlaşmasıyla buluşmalara katılamadım ve şu anda boş vakitlerimde tek başıma örüyorum. Buna rağmen örgünün benim için ifade ettikleri, yani beni mutlu etmesi, rahatlatması, düşüncelerimi toparlamama izin vermesi ve politik duruşumu ifade etmesi değişmedi.”

Bir dayanışma ağı örmek

Örgü, daha çok yalnız yapıldığına şahit olduğumuz bir eylem. Ancak son dönemde bunu dış dünyadan soyutlanmanın bir yolu olarak görenler kadar, kendileri için güvende ve mutlu hissedecekleri, başkalarına faydalı olduklarını hissedecekleri dayanışma ağları örmek için kullananlara da rastlıyoruz. 

Konuştuğumuz 21 yaşındaki bir üniversite öğrencisi, arkadaş grubunun tamamını örgüye başlattığını anlatıyor:

“Beraber örmeyi, tuhafiyeye gidip ip beğenmeyi, birbirimize hoşumuza giden tasarımları atmayı çok seviyoruz. Bu konudaki en belirgin deneyimim ise geçen seneye ait. Boğaziçi Örgü Kulübü’nün başlattığı 'Hatay İçin Örüyoruz' etkinliğini kendi üniversiteme taşıdım; duyurular yaptım ve örgü günleri düzenledim. Bu buluşmalar birçok yeni kişiyle tanışmama vesile oldu. Birlikte iki koli atkı, bere ve eldiven örüp Hatay’a kargoladık. Bu kolektif duygu gerçekten çok hoş; insanın aidiyet duygusunu uyandırıyor. Hâlâ da arkadaşlarımla buluşup örmeye devam ediyoruz.”

Zihnin ağlarını çözmek

Yavaşlama ihtiyacı belki bu çağda herkesin ihtiyacı ancak özellikle Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) gibi bir durum varsa bu daha da önemli bir ihtiyaç hâline gelebiliyor. Bir şirkette oyun geliştirici olarak çalışan 23 yaşındaki Mert, örgü örmenin zihnini düzenlemek için kritik bir rol oynadığını keşfedenlerden:

"Örgü örmek, benim için günlük yaşantımdan bir süreliğine de olsa çıkıp kafamı dinleyebildiğim ayrı bir zaman yaratmak demek. Bir bakıma yürüyüşe çıkmaya benziyor. Kafamdaki düşüncelerle baş başa kalıyorum; o gün ya da hafta içinde yaşadıklarımı zihnimde düzene koymama yardımcı oluyor. DEHB’den muzdarip biri olarak bu anlar benim için oldukça kıymetli."

Tüketim kültürüne karşı anlamlı bir direnç alanı

Örgü ören gençlerin belki de en çok dillendirdikleri motivasyon, özellikle hızlı moda alanındaki israfa karşı anlamlı bir direnç alanı oluşturmak. 21 yaşındaki Kevser'in örgü serüveni annesiyle başlamış; bugün ise tüketim kültürünün dışında durabilmenin onu çok mutlu ettiğini ifade ediyor:

“Kendimi bildim bileli annemin en sadık hobisi örgü oldu. Üstelik yalnızca örmekle kalmaz, ördüklerini satar da. Annemin bu kadar sevdiği bir şeyi benim de seveceğimi düşünerek örmeyi öğrenmeye başladım. Zamanla bu ilişki yalnızca bir meraktan ibaret kalmadı; birileri için emek vererek hediyeler hazırlama isteğim, örgüyle bağımı daha da güçlendirdi. Birine kendi ellerimle bir şey üretmek, duygumu somut bir nesneye dönüştürmek gibi geliyor bana.

Özellikle tekstil sektörünün bu denli israfçı bir biçimde işlediği bir çağda, evdeki eski örme giysilerin sökülüp yeniden değerlendirilmesi gibi pratikler çok değerli. Tüketim kültürüne karşı küçük ama anlamlı bir direnç alanı açıyor. Bu konuda düşünmek ve katkıda bulunabilmek beni gerçekten mutlu ediyor.”

22 yaşındaki Beyza için de örgü, hızlı modaya karşı yavaşlamayı temsil ediyor:

 “Örgünün, 'fast fashion' anlayışına karşı yavaşlamayı öneren bir duruşu olduğunu düşünüyorum. Üretim ve tüketim hızının bu denli arttığı bir çağda, ilmek ilmek örmek; zamanı yavaşlatan, emeği görünür kılan ve sabrı yeniden hatırlatan bir eylem gibi geliyor bana.” 

Şişleri neden elinize alırsanız alın örgü; üretmenin, sabrın ve zihinsel dinginliğin o hiç eskimeyen ortak dilini bize yeniden hatırlatıyor.