COP31’in ötesinde başka bir iklim siyaseti: Halkların İklim Zirvesi'nin gündeminde ne var?

Antalya’da devam eden 31. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı (COP31) ile eşzamanlı düzenlenen Halkların İklim Zirvesi (HİZ), 14 Kasım Küresel Eylem Günü kapsamındaki yürüyüş ve mitingle başladı. 18 Kasım'a kadar sürecek zirvede 32 ülkeden konuşmacıların katılımıyla yaklaşık 150 etkinlik düzenlenecek.

Zirve, Bélem başta olmak üzere önceki halk zirvelerinin sonuç bildirgelerinde yer alan talepleri bir adım ileri taşımayı ve somut olarak hayata geçirmeyi hedefliyor. Program kapsamında yaklaşık 150 tematik oturum ve kültür-sanat etkinliği düzenlenecek. Etkinliklerde ABD, Arjantin, Belçika, Brezilya, Tayvan, Danimarka, Ekvador, Endonezya, Filipinler, Fransa, Güney Afrika, Haiti, Hindistan, İrlanda, İspanya, Birleşik Krallık, Kanada, Kamerun, Kenya, Kolombiya, Malavi, Mısır, Nepal, Nijerya, Pakistan, Peru, Romanya, Ruanda, Rusya, Şili, Tanzanya, Ukrayna, Yunanistan ve Türkiye’nin de aralarında bulunduğu 34 ülkeden konuşmacılar yer alacak.

Zirvenin iklim adaleti, demokrasi ve barış çağrısı, açılış gününde Antalya sokaklarına da taşındı. Aydın Kanza Parkı’nda başlayan yürüyüş, Cumhuriyet Meydanı’nda düzenlenen mitingle sona erdi. Yaklaşık 80 ülkeden katılımcının yer aldığı belirtilen mitinge, verilen tahminlere göre 7 bin dolayında kişi katıldı. Zirve öncesinde yapılan çağrılarda ekolojik yıkıma karşı iklim adaleti, demokrasi, barış ve halkların kendi çözüm alternatifleri için ortak mücadele vurgulandı.

Yürüyüşün ardından İklim Adaleti Koalisyonu ve HİZ’in uluslararası ilişkiler gönüllüsü Çiğdem Özbaş’la zirvenin nasıl örgütlendiğini ve bu buluşmadan beklentilerini konuştuk.

Ne zamandır zirveye hazırlanıyorsunuz ve nasıl bir örgütlenme ağı kurdunuz?

Brezilya'da düzenlenen COP30'a İklim Adaleti Koalisyonu'nun temsilcisi olarak Belém delegasyonuyla katıldım. Belém'den dönüşte Türkiye'nin COP31'e ev sahipliği yapacağı kesinleşince iklim ve ekoloji hareketinin çatı örgütleri olan İklim Adaleti Koalisyonu, Ekoloji Birliği ve TÜRÇEP ile biraraya gelerek Halkların İklim Zirvesi'ni düzenlemek üzere ortak bir niyet beyanında bulunduk ve çağrı yaptık.

Brezilya Devlet Başkanı Lula'nın hem siyasi hem de finansal olarak desteklediği Belém'deki zirveye kıyasla işimizin daha zor olacağını ve hazırlık için çok az zamanımız bulunduğunu biliyorduk. Yine de hızlı ve örgütlü hareket ettik. İklim ve ekoloji hareketi olarak emek, kadın, LGBTİ+ ve insan hakları hareketleriyle, sivil toplum kuruluşları ve bilim insanlarıyla birlikte dokuz ay boyunca hazırlık yürüttük.

Oluşturduğumuz meclislere yüzlerce kurum temsilcisi katıldı. Bu meclislerde tematik toplantılar düzenlendi, çalışma grupları oluşturuldu ve zirvenin ön hazırlıkları yapıldı. Amacımız, iklim adaletini temel alan; fosil yakıtlardan çıkış, savaş karşıtlığı ve agroekoloji gibi konuları kapsayan kapsamlı bir politik çerçeve geliştirmekti. Ayrıca 11-12 ilde yerel meclisler kuruldu ve bu meclisler de kendi hazırlıklarını yürüttü.

Kısa hazırlık süresinde farklı örgütleri ve gönüllüleri nasıl biraraya getirdiniz? Organizasyonun işleyişini ve finansmanını nasıl sağladınız?

Ön hazırlıklar yatay, demokratik, hiyerarşiyi dışlayan ve şeffaf bir biçimde yürütüldü. Bu, çok zaman alan bir süreçti ama değdiğini söyleyebilirim. Organizasyonu tamamen gönüllülerden oluşan bir yapı inşa etti.

Şu anda zirvede, 500 kişilik ulusal meclisimizden 100-150 gönüllü dönüşümlü olarak, gece gündüz çalışıyor. Yorulan olduğunda bayrağı başkaları devralıyor. Hatta 50-60 gönüllümüzün hayatını tamamen buraya adadığını söyleyebilirim. Ben de İstanbul'da yaşamama rağmen uluslararası katılımı örgütlemek için Eylül ayından bu yana Antalya'dayım. Bazı arkadaşlarımız bu çalışmaya ayırdıkları zaman nedeniyle işlerini kaybetti. Kolay bir iş değildi. Zamanımız kısıtlıydı ve çok yoğun bir emek gerekiyordu.

Finansman konusunda da epey zorlandık. Türkiye'de hiçbir sivil toplum örgütünün bu kadar çok aktivistin giderlerini tek başına karşılayabilecek gücü yok. HİZ herhangi bir kurumun arka bahçesi değil, kurduğumuz ağ aktivizminin profesyonel çalışanları da bulunmuyor. Örneğin etkinliklerimiz için mekan kiralamamız gerekti ancak Antalya'daki belediyelerden ya da başka bir kamusal kaynaktan destek alamadık. Ücretli emeği zaten düşünmemiştik ama bunca insanın ulaşım, konaklama ve mekan kiralama giderlerini karşılamamız gerekiyordu. Bunu da sivil toplum kuruluşlarının, vakıfların, derneklerin ve meslek odalarının desteği sayesinde başarabildik.

HİZ’in uluslararası katılımını nasıl örgütlediniz? Farklı ülkelerdeki iklim hareketleriyle nasıl işbirlikleri kurdunuz?

Biz bu yoğun programı yalnızca konferanslar düzenlensin, insanlar gelip tanışıp konuşsun ve sonunda bir sonuç bildirgesi yayımlansın diye hazırlamadık. Belém'den devraldığımız bayrağı Türkiye'de daha da güçlendirerek, hareketin kendi içindeki ilişkileri, işbirliğini ve koordinasyonu geliştirmek, ardından Etiyopya'ya taşımak hedefiyle yola çıktık.

COP'larda alternatif bir zirve düzenlemek her zaman çok yoğun emek gerektiriyor. Biz bu çabayı zirveden zirveye tekrarlanan bir çalışma olmaktan çıkarmak istiyoruz. Hareketin yalnızca toplantıdan toplantıya biraraya gelmediği, yıl boyunca iletişim ve işbirliği içinde olduğu, yaşam alanlarının savunusunu birlikte nasıl örebileceğimize doğrudan yanıt aradığı bir yapı kurmaya çalışıyoruz. Bunun için olabildiğince yüz yüze görüşme örgütlemeye ve uluslararası hareketin ilişkilerini güçlendirecek bir zirve programı oluşturmaya odaklandık.

Aslında iklim hareketinin hemen bütün bileşenleri, 30 yıllık COP sürecinde uluslararası bağlantılarını ve örgütlenmelerini zaten kurmuştu. 200'ü aşkın delegesi bulunan Climate Action Network International (CAN International), yaklaşık 70 delegeyle Demand Climate Justice (DCJ) ve 100'den fazla sendikal örgütü kapsayan Trade Unions for Energy Democracy (TUED) gibi ağlar Antalya'ya güçlü bir uluslararası katılımla geldi. Biz de doğrudan bu örgütlerle işbirliği içinde çalışıyoruz. Çünkü bu insanları kendi imkanlarımızla Antalya'ya getirmemiz mümkün değildi. Davetleri biz yaptık ama örgütler kendi kaynaklarıyla geldi. Yemeklerimizi buradaki cemevleri ve benzeri kuruluşlar sağlıyor. Diğer ihtiyaçlarımızı da dayanışmayla karşılamaya çalışıyoruz. 

Yürüyüş ve mitingi nasıl değerlendiriyorsunuz? Katılım beklentilerinizi karşıladı mı?

Dokuz aylık çalışmamızın ilk ve en renkli sonucunu yürüyüşte ve mitingde gördük. Bundan dolayı çok memnunuz. COP31'in resmî görüşmelerini yakından takip ediyoruz ve “yeşil boyama”nın bile bir adım ötesine geçip endüstriyel bir tasarıma geçmiş gibi görünüyorlar. Dolayısıyla bu eylemin kendisi bile COP süreçlerini takip eden uluslararası delegasyonlar ve medya için büyük bir ihtiyaçtı bana kalırsa.

Bir haftadır aldığımız sinyaller katılımın yüksek olacağını gösteriyordu ama bu kadarını beklemiyordum. 3-5 bin kişinin katılacağını düşünüyordum. Ancak 7-8 bin kişiyi aştığımızı söyleyebilirim ki bu Antalya için büyük bir rakam.

Mitingin atmosferi de farklıydı. Türkiye'deki muhalif harekete yeni ve taze bir perspektif sunduğumuzu düşünüyorum. Birilerinin kürsüde konuştuğu, diğerlerinin dinleyip alkışladığı toplantıların dışında bir eylem biçiminin de mümkün olduğunu gösterdik. Müzikle, sanatla, pankartlarla, festival havasında biraraya gelip sesimizi ve sözümüzü bu şekilde de duyurabiliriz. Bence bu çok daha etkili bir yöntem.

HİZ’in gündeminde hangi başlıklar öne çıkıyor?

Mitingin ardından pazar günü, doğanın hakları perspektifiyle ekokırıma karşı mücadele edenleri biraraya getireceğimiz bir programımız var. Zirve boyunca her gün bir deklarasyon yayımlayacak, ayrıca günlük bir zirve gazetesi çıkaracağız. Amacımız, insan haklarıyla doğanın haklarını bütüncül bir zeminde buluşturmak, iklim ve ekoloji mücadelesini insan merkezli bakış açısının ötesine taşımak.

Gündemimizin en önemli başlıklarından biri de diğer zirvelerden farklı olarak 70'ten fazla ülkeden sendikal hareket temsilcisinin burada bizimle olması. Fosil yakıtlardan çıkış ve enerji demokrasisi bizim için öncelikli konular. Farklı ülkelerden gelen, yaklaşık 1 milyon üyeyi temsil eden sendikaların deneyimlerini paylaşması ve ortak bir yol haritası belirlemesi çok değerli. Üstelik bu örgütler de kendi toplantılarını yaparak hazırlıklı bir şekilde Antalya'ya geldi.

Ekoloji hareketinin talepleriyle emek hareketinin taleplerinin birbiriyle çatışmak yerine ortaklaşması bizim için çok önemli. Çünkü ekoloji hareketinin talepleri, istihdam politikalarıyla sık sık karşı karşıya gelebiliyor. Sendikal hareketin iklim adaletini temel alan bir emek söylemini ilk kez bu kadar açık biçimde tartışacağını düşünüyoruz.

Antimilitarizm başlığını nasıl ve neden gündeme aldınız?

Salı gününün gündemi antimilitarizm ve savaş karşıtlığı olacak. COP'larda 30 yıldır iklim değişikliği konuşuluyor ama bunun savaş ekonomisi ve silahlanmayla ilişkisi neredeyse hiç tartışılmıyor. Örneğin bu yıl Yeşil Alan'ın girişine nükleer santral satış stantları yerleştirilmiş. Ancak nükleer teknolojinin savaş teknolojileriyle ilişkisi konuşulmuyor.

NATO ülkeleri, 2025'te Lahey'de kabul ettikleri ve bu yıl Ankara'daki zirvede yeniden teyit ettikleri hedef doğrultusunda, 2035'e kadar gayrisafi yurt içi hasılalarının (GSYH) %5'ini savunma ve güvenlikle bağlantılı harcamalara ayırmayı taahhüt etti. Böyle bir silahlanma gündemi varken iklim değişikliğiyle savaşlar, soykırımlar ve emperyal ilişkiler arasındaki bağları çok daha açık biçimde tartışmak ve ortak bir perspektif geliştirmek istiyoruz.

Bu nedenle Filistinliler ve Filistin'e özgürlük hareketinin farklı bileşenleri, ABD'den, Avrupa'dan, Ortadoğu'dan ve Gazze'den gelen temsilciler burada biraraya geldi. Onlarla birlikte Filistin'in geleceğiyle gezegenin geleceğinin aslında aynı tartışmanın parçaları olduğunu ortaya koymak istiyoruz.

Türkiye kamuoyunun ve hükümetin COP31'e ve HİZ'e yaklaşımını nasıl değerlendiriyorsunuz?

Türkiye'de genel kamuoyunun iklim zirvelerine ilişkin bir bilinci ya da hafızası olduğunu düşünmüyorum. Çünkü Türkiye bugüne kadar bu buluşmalarda etkili bir rol oynamadı. Hatta COP sözcüğü Türkçede polis copunu çağrıştırdığı için zirvede baskılarla karşılaşılacağını düşünenler oldu.

İnsanlar EXPO Fuar Alanı'nın çevresindeki ekolojik yıkımı da görüyor ve yapılanlara anlam vermekte zorlanıyor. Hükümetin hazırlık sürecindeki yaklaşımı sorgulanıyor. Bir yandan ülke ithal plastik atıklarla doldurulurken diğer yandan Cumhurbaşkanının eşi Emine Erdoğan'ın “Sıfır Atık” kampanyası yürütmesi tartışılıyor.

İktidar, zirve öncesinde iklim adaletinden de söz etmişti. Ancak zirve sırasında bu alanda kendisine yakın bir sivil toplum ağı oluşturmaya çalıştığını gördük. Bize dokunmadılar, ciddi bir engelleme ya da baskıyla karşılaştığımızı söyleyemem. Ama görmezden gelindiğimizi söyleyebilirim.

Çoğumuz COP alanına akredite olamadığımız için resmî müzakereleri ve finansman görüşmelerini içeriye girebilenlerin aktarımlarından ve Birleşmiş Milletler'in programları üzerinden takip ediyoruz. Her akşam bu gelişmeleri değerlendirdiğimiz toplantılar düzenliyoruz. Önceki zirvelerde olduğu gibi bu yıl da iklim adaleti talep eden gelişmekte olan ülkeler, küçük ada devletleri ve bu ülkelerde yaşayan halklar açısından temel mesele iklim finansmanı. Bu kaynaklar artırılacak mı? Gerçekten ihtiyacı olanlara ulaşacak mı? Hibe olarak mı, yoksa faizli kredilerle mi sağlanacak?

Para çok konuşuluyor ama bu finansmanı sağlaması beklenen ülkelerin liderleri ortada yok. Örneğin tarihsel sera gazı emisyonlarında en büyük sorumluluğu taşıyan ülkelerden ve finansal kaynakların önemli bölümüne sahip olan ABD yönetimi burada değil. Bazı taahhütler verilecektir ama bunların uygulanacağına ilişkin bir güvence de yok.

Bu yıl Pakistan'da tarım alanlarını ve evlerini kaybedenlere, Nepal'de büyük kayıplar yaşayanlara ya da Avrupa'da aşırı sıcaklar nedeniyle hayatını kaybetme riskiyle karşı karşıya olan yaşlılara doğrudan fayda sağlayacak kamusal çözümlerden çok, özel sektörün iklim teknolojilerine dayalı, bizim “teknofiks” dediğimiz yaklaşımı öne çıkıyor gibi görünüyor. İnsan sanki şirketler arasında paylaşılıyormuş hissine kapılıyor. Kamusal destekten çok bankalar arasında yürütülen finansal görüşmelerin ağırlığını görüyoruz.

Bu yüzden insanlar, bu görüşmelerden bir sonuç çıkmasını beklemek yerine haklarını talep etmek ve almak için ortak bir irade ortaya koymak istiyor. Beklemeye devam edersek Pasifik'teki adaların sular altında kalacağı ortada. Kapitalizm, bu adaların kaderini çoktan belirlemiş durumda. Biz bu düzenin kendi iç dinamiklerini ve kurallarını aşan bir güç oluşturabilir miyiz, bunun için uğraşıyoruz.

Resmî zirvenin VIP alanlarını, kapalı kapılar ardındaki görüşmelerini ve karar mekanizmalarını aşacak bir iradenin sesini yükseltmek istiyoruz. Burada biraraya gelen halklar dünya nüfusunun %99'unu temsil ediyorsa, o küçük ve kapalı odalarda büyük çoğunluğun sesini duyurmak, taleplerini hayata geçirmek ve geçerli kılmak için mücadele ediyoruz.

Peki, sesinizin duyulduğunu düşünüyor musunuz?

Bu çok uzun bir yol. Hareketi büyütmek ve genç kuşaklarla güçlü bağlar kurmak gerekiyor. Gençlerin itirazları dünyanın her yerinde birbirine benziyor ama ne yapacakları konusunda henüz net bir yol haritaları yok. Bütün bu çalışmaların onlar için de yol açıcı olmasını umuyoruz.

Örneğin dört-beş yıl önce Avrupa'daki iklim hareketi çok daha güçlüydü. Bugün o hareketten geriye kalan birikimi Türkiye'ye taşımak da bizim için önemli bir hedef. Belém'de ortaya konan eşiği Antalya'da aşmanın yollarını arıyoruz.

Belém, Santa Marta ve Türkiye'deki mücadelelerin deneyimlerini biraraya getirerek bundan sonra nasıl ilerleyeceğimizi Antalya'da hep birlikte tartışmak ve ortak kararlar almak istiyoruz. Önümüzdeki adım Etiyopya'daki COP32. Oraya uzanacak sürecin ilk adımları da burada, Antalya'da atılacak.

• HİZ’in 18 Kasım’a kadar sürecek programını takip etmek için: https://hiz2026.org/program/