Sürdürülebilir kent tarımı: 1990’lardan sonra Küba örneği

Petrol kaynakları iyice azaldığında, petrol temelli ekonomimize ne olacak? Bizi Mad Max tarzı ilkel bir savaş ortamı mı yoksa Ursula LeGuin’in sanayinin yok olduğu barışçıl dünyası mı bekliyor? Mesela kentlere besin ulaştırmak için yakıt tükenirse, şehirliler ne yapacak?

—Rana Söylemez, Yeşil Gazete

Küba’nın agroekolojik modele geçişi, ülkeyi sürdürülebilir tarımda dünya liderlerinden biri konumuna getirmiş ama yerel çiftçiler, politika yapıcılar ve akademisyenler için benzersiz zorluklar doğurmuş. Bu dinamik ve dengesiz sürece rağmen Küba’nın kent tarımı ağının temelini oluşturan organopónicos (şehir çiftlikleri), Havana’daki toprakların %8’ini, ada genelinde de şehir topraklarının %3,4’ünü kaplıyor. Tarım Bakanlığı bünyesindeki Ulusal Kent Tarımı Grubu da bu çabanın lideri konumunda.

Tabii bu işin bir gelişim süreci var—Küba’nın kent tarımı tarihini inceleyince 1990’larda yaşanan yiyecek krizinin ülkeyi sürdürülebilir tarım pratiklerini benimsemeye ittiği açıkça görülüyor. Bu zorunlu dönüşüm; organik, uygun maliyetli ve dayanıklı bir gıda tedarik sistemi kurulmasına öncülük ediyor. Kesinlikle çok havalı.

1990’larda Küba, Fotoğraf: BBC

Ne olmuştu: Sürdürülebilir yaklaşım öncesi kriz

Hızlı bir giriş yapalım—Küba, 1990’larda Sovyetler Birliği’nin dağılması üzerine ambargoya uğruyor. Bu da büyük bir ekonomi ve gıda krizine sebep oluyor. Ülke temel gıda, yakıt ve tarımsal girdi kaynaklarını kaybedince tarım sektörü nasıl etkilenmesin? Halk, krize hızla yanıt veriyor; hükümet, halkın girişimlerini teşvik ederek sistemi planlı stratejiyle birleştiriyor.

Nasıl?: Küba’nın sürdürülebilir kent tarımının ve gıda güvenliğinin geliştirilmesindeki başarısının simgelerinden biri hâline gelen organopónicos’lar şehir içindeki ve etrafındaki boş arazilerde genellikle organik yöntemlerle yapılan yoğun sebze yetiştiriciliğini ifade ediyor. Sistemler genellikle yükseltilmiş yataklarda toprak karışımı ve kompost kullanılarak oluşturuluyor.

Şehir çiftlikleri dönemi: 1994 yılında Havana’da başlatılan hareket üzerine Havana’da 8.000’den fazla şehir çiftliği kuruluyor. Sistem işe yarıyor; çiftlikler, 1998’de 541.000 ton gıda üretiyor ve ülkedeki gıda krizini önemli ölçüde hafifletiyor. 

Bir organopónicos, Fotoğraf: Atlantika

Çözüme doğru: Küba’da toprak reformu ve Lineamientos

Tarım sektörünü canlandırmak ve gıda üretimini artırmak için atılan adımları incelemek üzere devlet kontrolündeki atıl arazileri özel çiftçilere dağıtma kararını içeren 2008 yılındaki toprak reformunu ve 2011’deki Lineamientos’u (Küba Komünist Partisi tarafından ilan edilen Parti ve Devrimin Ekonomik ve Sosyal Politikalarının Temel İlkeleri) da araştırmak gerekiyor. Kent tarımını desteklemek ve ulusal gıda üretimini artırmak amacıyla atılan bu adımlar, özetle tarım sektörünün etkinliğini artırma, gıda güvenliğini temin etme ve dışa bağımlı gıda alımını en aza indirme amaçlarına hizmet ediyorlar.

Sürdürülebilir kent tarımının sonuçları: Uygulanan yeni sistemler sonucunda küçük yerel işletmeler, ülkenin tüm meyve ve sebzelerinin %90’ını üreterek kendi kendine yetmeye başlıyorlar. Kent tarımının olumlu etkileri gıda güvenliğine ve kaynaklara adil erişime kadar uzanıyor. Böylece uygulamalar hükümet tarafından desteklenmeye devam ediyor ve sürdürülebilir tarım pratikleri de toplumsal kültürde kalıcı hâle geliyor.

Fotoğraf: Atlantika

Mevcut durum ve geleceğe umut

Küba’daki şehir çiftlikleri, yaklaşık 1 milyon 90 bin ton sebze üreterek 400 binden fazla kişiye istihdam alanı sağlıyor. Bazı büyük şehirlerde tüketilen taze sebzelerin %70’ini veya daha fazlasını üretiyor; ülke genelindeki talebin %50’sini karşılayabilecek seviyelere ulaşabiliyor. Eh, dolayısıyla Küba örneğinin uluslararası agroekoloji için de kıymetli bir yere sahip olduğunu söylemek için çok tereddüt etmeye gerek yok.

Bu deneyimler, endüstriyel tarımın yerine geçebilecek—ekosistemleri koruyan, gıda güvenliğini ve ülkelerin kendi gıda ihtiyaçlarını kendilerinin karşılama yeteneğini güçlendiren—yöntemlerin gerçekten işe yaradığını kanıtlıyor. Küba’nın sürdürülebilir kent tarımındaki deneyimi ve ilerleyişi, kriz anlarında bile sürdürülebilir tarımın nasıl bir dönüşüm yaratabileceğinin canlı bir örneği. Bu ilham verici bir model değilse ne?