Transatlantik İttifakta ekonomik çatlak: Tarafların elinde hangi kozlar var?

EXANTEFinans dünyasındaki tüm önemli gelişmeler ve makro-iktisadi meseleler, derinlemesine bir perspektif ve sebep-sonuç ilişkileriyle her pazartesi ve cuma e-posta kutunda.
İkinci Dünya Savaşı sonrası küresel düzenin adeta temel taşlarından biri haline gelen Transatlantik İttifakı, tarihinin en derin varoluşsal krizini yaşıyor. Bu ittifakı ayakta tutan ABD ve AB arasındaki stratejik ortaklık, yerini karşılıklı ekonomik ve siyasi gerginliğe bırakmış vaziyette. Trump yönetiminin Önce Amerika doktrini çerçevesinde agresif bir dış ticaret politikasına girişmesi ve Avrupa Birliği'nin buna doğal olarak savunma refleksiyle yanıt vermesi, iki bloğu kaçınılmaz bir çatışma rotasına soktu.
Krizin merkez üssü öncelikle ABD Başkanı Trump’ın Nisan 2025’te duyurduğu karşılıklı tarifeler, sonrasında ise 2026 yılına ayyuka çıkan Grönland Krizi oldu. Trump’ın, Danimarka’ya bağlı Grönland’ı satın alma isteğine karşı çıkan Almanya, Fransa, İsveç gibi 8 Avrupa ülkesine %10 tarife uygulama kararı alması, ayrıca Avrupalı liderlerle konuşurken tercih ettiği, diplomatik teamüllerin tamamen dışında olan iletişim tarzı AB ülkelerini farklı ittifaklar arama ve bağımsız ekonomik alternatifler geliştirme arayışına soktu.
Belçika Başbakanı Bart De Wever, bu durumu 80 yıllık Atlantikçiliğin sonu ve Avrupa'nın onurunu kaybetmekle karşı karşıya olduğu bir yol ayrımı olarak nitelendirdi. Benzer şekilde Fransa Cumhurbaşkanı Macron da ABD'nin gümrük vergilerini bir kaldıraç olarak kullanarak Avrupa'yı zayıflatmayı ve kendisine tabi kılmayı hedeflediğini belirterek, bu durumun zorbalık olduğunu söyledi.
Trump gümrük vergisi kararını geri çekmiş ve Grönland Krizi, Davos’ta yapılan görüşmeler sonucunda şimdilik sükunete uğramış gibi görünse de, iki taraf da birbirine eskiden duyduğu güveni duymuyor ve özellikle AB tarafı ABD dışındaki seçeneklerini de değerlendirmek istiyor.
Peki bu iki blok birbirine ne kadar bağımlı ve bir ekonomik çatışma senaryosunda iki tarafın da ekonomisi ne tür zararlar görür?
İki blok birbirine ne kadar bağımlı?
ABD ve Avrupa Birliği arasında bir iktisadi savaş senaryosunu analiz ederken anlaşılması gereken ilk ve en önemli olgu, bu iki bloğun birbirine olan bağımlılığının, ABD-Çin ilişkisinden çok daha derin, çok daha yapısal ve çok daha karmaşık olduğu.
Bunu anlayabilmek için öncelikle iki blok arasındaki karşılıklı doğrudan yatırım stokuna bir bakmamız gerekiyor. ABD Ekonomik Analiz Bürosu’nun 2025 yılı verilerine göre ABD’nin AB ülkelerindeki toplam doğrudan yatırım tutarı 4 trilyon dolar seviyesinde. Bu tutar, ABD'nin Japonya ve Çin dahil olmak üzere tüm Asya-Pasifik bölgesindeki toplam yatırım tutarının tam dört katı. Benzer şekilde, Avrupa ülkelerinin ABD'deki yatırım stoku da yaklaşık 3,6 trilyon dolar civarında. Dolayısıyla ABD yönetiminin Avrupa şirketlerine karşı alacağı herhangi bir cezalandırıcı tedbir, aslında ABD’nin içinde üretim yapan ve on binlerce Amerikalı işçinin çalıştığı fabrikaları vurabilir
Örneğin ABD’den dünyaya en çok otomobil ihraç eden şirket bir Amerikan firması değil, Almanya menşeli BMW. Dolayısıyla ABD'nin Avrupalı otomobil üreticilerine keseceği bir ceza, aslında kendi topraklarındaki üretimi ve istihdamı vurma potansiyeli taşıyor.
AB'deki tasarruf fazlası yıllardır, Avrupa içinde verimli yatırım alanları bulmakta zorlandığı için ABD’deki yatırım fırsatlarına yönelmeyi tercih ediyor. Bu nedenle özellikle 2023’ten sonra AB’nin ABD’ye yaptığı yatırımların GSYH içindeki payı %13’ü aşarken, ABD’de bu oran %10’lar civarında kaldı. ABD, bu sermaye akışını kesintiye uğratacak her türlü istikrarsızlığa karşı hassasken, AB de bu sermayeyi kendi içinde tutamamanın stratejik zafiyetini yaşıyor.
Doğrudan yatırımların yanı sıra dış ticaret tarafında da derin bir bağ var. ABD, toplam ihracattan aldığı %21 pay ile AB’nin en büyük pazarı konumunda. Özellikle ilaç, makine, otomotiv ve kimyevi maddeler gibi kritik sektörler ABD pazarına hayati denebilecek seviyede muhtaç. Buna bir örnek vermek gerekirse 2024 yılında AB’nin ikinci en büyük ihracat pazarı olan İngiltere’ye yaptığı ilaç ihracatı 19 milyar dolar düzeyindeyken, ABD’ye yaptığı ilaç ihracatı 119 milyar dolar seviyesinde yer alıyordu.
Diğer taraftan bakıldığında Almanya, Belçika ve İrlanda ABD’nin en büyük ilaç tedarikçileri ve ABD ilaç tedarikinde Avrupa'ya bağımlı. Bir ekonomik savaş nedeniyle tedarik zincirinin kopması, Amerikan hastalar tarafından kullanılan kanser ilaçları ve antibiyotiklerde hayati kıtlıklar yaşanmasına yol açabilir.
AB pazarı ise Amerikan ihracatçıları için üçüncü en büyük pazar noktasında. Özellikle uçak parçaları, petrol, teknik malzemeler, yedek parçalar ve otomobiller AB’ye yapılan en büyük ihracat kalemlerini oluşturuyor. Ancak Amerikan ihracatçılar için AB pazarının önemi, ABD pazarının Avrupalı ihracatçılar için öneminden daha düşük. Nitekim ABD, uzun yıllardır AB’ye karşı yıllık 200 milyar doların üzerinde dış ticaret açığı veriyor ve bu açık 2025 yılında ilk kez Çin’e verilen dış ticaret açığını aştı.
İki ülke arasındaki bir diğer kritik bağ ise enerji. Rusya-Ukrayna Savaşı’nın patlak vermesinin ardından AB Rus gazı yerine ABD’den aldığı sıvılaştırılmış doğalgaza (LNG) yöneldi ve ABD böylece, yıllar içinde Avrupa’nın vazgeçilmez enerji tedarikçisi haline geldi. 2021'de %5 olan ABD LNG'sinin Avrupa ithalatındaki payı, 2025 itibarıyla %60'a yaklaştı ve bu oranın 2030 yılına kadar %80’e ulaşması bekleniyor. AB, 2022 yılından sonra Rusya’dan tedarik ettiği doğalgazı kademeli olarak azaltarak müttefiki olarak gördüğü ABD’nin ürünlerine yöneldi. Ancak gelinen noktada bunun da bir stratejik zafiyete yol açtığı anlaşılıyor.
Bir ekonomik savaş durumunda: ABD neler yapabilir?
Peki birbirine bu denli bağlı olan bu iki blok, gerçekten bir ekonomik savaşa tutuşmak ve birbirinden kopmak isterse bunu hangi yollarla yapabilir?
ABD’nin bu noktada atabileceği en sert adım muhtemelen NATO’dan ayrılmak ve gerek tecrübe gerekse de ekipman bakımından topyekün bir savaşa hazır olmadığı belli olan Avrupa ordularını Rusya karşısında yalnız bırakmak olur. Ancak biz bu yazımızda işin daha çok ekonomik boyutunu ele almaya çalışacağız.
- AB ülkeleri, yüksek yoğunluklu ve uzun süreli bir konvansiyonel savaş için bugün itibarıyla tam olarak hazır değil. Topyekün bir savaşta belirleyici faktörler olan mühimmat stokları, yedek parça sürekliliği ve lojistik gibi alanlarda hala belirgin açıklıklar var. Buna bir örnek olarak; AB’nin Ukrayna’ya 1 milyon topçu mühimmatı sözü verip sonradan takvimi tutturamayarak yalnızca %52 seviyesine ulaşabildiğini açıklaması, AB içinde stok-üretim dengesinin ne kadar sıkışık ve yetersiz olduğuna dair çok net bir işaretti. AB ülkeleri 2025 yılında toplam savunma harcamalarını 381 milyar avroya çıkararak bu açığı bir miktar kapatmış olsalar da kapasite hala istenilen düzeyde değil.
Ayrıca Avrupalılar savunma sanayi tarafında farklı bir çıkmazın daha içinde. Temmuz 2025’te ABD ile imzaladıkları Turnberry Anlaşması gereğince AB, ABD’den yüklü miktarda savunma sanayi ekipmanı satın almak zorunda. Ancak eğer Trump'ı memnun etmek için bu kadar fazla ABD silahı alırlarsa, stratejik özerklik hayali ve Avrupa savunma sanayisi çöker. Eğer kendi sanayilerini korumak için tedariklerini Avrupalı şirketlerden yaparlarsa Trump Ukrayna ve NATO güvenlik garantilerini geri çekebilir.
Ekonomik tarafta ise ABD’nin elindeki en büyük koz elbette ki tarifeler. ABD Başkanı Trump, AB ülkelerini sıkça otomotiv, tekstil, içki üretimi gibi kritik sektörlerine karşı bu silahı kullanarak ihracatçı sanayilerini çökertmekle tehdit ediyor.
Hatta Trump bir açıklamasında Fransa Cumhurbaşkanı Macron için, diplomatik nezaket kurallarının tamamen dışına çıkarak, “Barış Kurulu’na katılma konusunda sert davranırsa Fransız şaraplarına %200 vergi uygularım, o zaman katılır” gibi bir cümle de kurmuştu.
Otomotivlere getirilecek %25’lik bir gümrük vergisinin ise özellikle Alman ekonomisi için bir felaket olabileceği ve AB GSYH'sinde %0,5'e varan bir küçülmeye yol açabileceği hesaplanıyor. Ancak daha önce de belirttiğimiz gibi böyle bir karar ABD’deki fabrikaları da vurabilir.
ABD’nin tarifeler tarafında tek silahı birincil tarifeler de değil. Rus petrolü almaya devam eden Hindistan'a karşı uygulanan ikincil tarifeler, benzer şekilde Çin’den teknoloji alımı yapan Avrupa firmalarına karşı da bir tehdit unsuru olarak masada. Buna ek olarak ABD, 2025 yıl sonuna doğru yasalaşan COINS Act kapsamında Çin ile ortak yatırımı olan veya Çin pazarında faaliyet gösteren Avrupalı teknoloji şirketlerini de ABD sermayesinden mahrum bırakma kozuna sahip.
ABD, yapay zeka çipleri ve kuantum bilgisayar teknolojilerinde Avrupa'ya yönelik ihracat lisanslarını zorlaştırarak, Avrupa'nın teknolojik gelişimini kontrol altında tutma stratejisi de izleyebilir. Ayrıca Avrupa Parlamentosu tarafından hazırlanan bir çalışmaya göre Avrupalı teknoloji şirketleri ABD menşeli yazılım ve bulut sağlayıcılarına ciddi ölçüde bağımlı. ABD’nin bu alanda getirebileceği bir kısıtlama, Avrupa dijital ekosisteminin ciddi ölçüde kilitlenmesine yol açabilir.
Bütün bunlara ek olarak ABD, geldiği son konum itibarıyla AB’yi enerjisiz bırakacak güce de sahip. ABD hükümeti, iç piyasadaki yüksek fiyatları düşürme gerekçesiyle LNG ihracatını kısıtlayabiliyor. Avrupa'nın enerji güvenliğinin %60'ını ABD'ye emanet ettiği bir ortamda, Washington vana siyaseti uygularsa, Avrupa sanayisini durma noktasına getirebilir. Sanayiyle birlikte doğalgazla ısınan ve evinde doğalgazla üretilen elektriği kullanan Avrupalılar da büyük ölçüde mağdur olur ve ortaya Rusya-Ukrayna Savaşı’nın ilk yıllarında çıkan görüntülerin çok daha ağırları çıkabilir.
AB neler yapabilir?
AB tarafında ise en büyük kozlardan biri Temmuz 2025’te imzalanan Turnberry Anlaşması’nı Parlamento’da reddetmek. AB’nin tarifelerin %15’e düşürülmesi karşılığında ABD’den gelen çeşitli ürünlere gümrük tarifesini sıfırlama, ABD’den 750 milyar dolarlık LNG ve 40 milyar dolarlık mikroçip alımı yapma taahhüdü verdiği anlaşma, halihazırda çokça eleştirilmekteydi.
AB tarafı şimdi, 24 Şubat’ta Avrupa Parlamentosu’nda oylanacak olan anlaşmaya, birliğin veya üye devletlerin temel güvenlik çıkarlarına yönelik tehdit durumunda, ABD'ye sağlanan tarife indirimlerinin derhal ve otomatik olarak askıya alınmasını sağlayan bir madde eklenmesini istiyor.
Ayrıca anlaşmanın veto edilmesinin ardından AB’nin en büyük ticari silahı olarak da adlandırılan Anti-Koersiyon Enstrümanı (ACI) da kullanılabilir. 2023 yılında yasalaşmış olan ve bugüne kadar henüz kullanılmamış olan ACI, aslında hem tarife hem de ticaret kotalarından çok daha sert önlemleri içeriyor.
AB nüfusunun %65’ini kapsayan 15 ülkenin onayıyla devreye alınabilen ACI kapsamında ABD şirketleri Avrupa’daki kamu ihalelerinden men edilebilir, Amerikan teknoloji şirketlerinin Avrupa'daki faaliyet lisansları askıya alınabilir, ABD şirketlerinin Avrupa'daki patent ve telif hakları korumaları kaldırılabilir ve ABD menşeli doğrudan yatırımlar güvenlik gerekçesiyle reddedilebilir.
Avrupa, ABD’li teknoloji şirketleri için adeta bir ana pazar. Apple, Alphabet, Meta gibi teknoloji devleri, elde ettikleri gelirlerin %25 ila %30’unu AB pazarından elde ediyor.
Fransa Cumhurbaşkanı Macron yakın zamanda, ABD’nin tarife tehditlerine devam etmesi halinde üye ülkelerden ACI’ı devreye almasını istediğini ifade etmişti. Benzer şekilde Almanya Maliye Bakanı Lars Klingbeil de enstrümanın her ihtimale karşı hazır tutulması gerektiğini söyledi. Ancak yaratacağı ekonomik yıkım nedeniyle ACI enstrümanının ABD gibi bir ülkeye karşı devreye alınması ihtimali yine de oldukça düşük
AB bütün bunlara ek olarak viski, motosiklet, peynir, kot pantolon gibi sembolik ürünlerin ötesine geçen, tarım makinelerinden dijital hizmetlere kadar uzanan 93 milyar avroluk bir karşı tarife listesinin de hazırlığını yapıyor.
AB'nin hazırladığı karşı tarife listesinde Kentucky viskisi, Wisconsin peyniri gibi geleneksel olarak ABD siyasetinde etkili olan eyaletlerin simge ürünlerini hedefliyor. AB böylece yalnızca ekonomik değil siyasi bir etki de yaratarak Trump'ın seçmen tabanını vurarak iç siyasi baskı yaratmayı amaçlıyor.
Sonuç olarak
Gelinen son nokta itibarıyla Transatlantik İttifakı bir boşanma aşamasından geçiyor. Mevcut aşamada ABD ve Avrupa, birbirlerini artık vazgeçilmez müttefik olarak değil, yönetilmesi gereken sistemik riskler olarak görüyor. Ancak karşılıklı tehditler, dondurulan anlaşmalar ve sert açıklamaların havada uçuşuyor olmasına rağmen şimdiye kadar kimse, karşıdakine ciddi manada zarar verecek bir karar almaya cesaret edemedi. Çünkü yazıda da belirttiğimiz gibi, iki blok da birbirine hiçbir blokun olmadığı kadar sıkı bağlarla bağlı.
ABD ham güce sahip olduğu için bu görünmez savaşta bir adım önde. Nihayetinde hem enerji gücüne hem de askeri güce sahip olan ABD, kısa süre içinde AB üzerindeki koruma kalkanını kaldırma ve Avrupa’yı hem soğukta hem de Rusya tehdidiyle baş başa bırakma gücüne sahip. Ancak AB’nin elinde de Amerikan şirketlerinin kârlılığını yok edebilecek, Amerikan istihdam piyasasına zarar verebilecek ve Trump'ın tüm siyasi tabanını hedef alabilecek cerrahi hassasiyete sahip ekonomik silahlar mevcut.
24 Şubat'ta Avrupa Parlamentosu’nda yapılacak olan oylama bu sürecin nasıl ilerleyeceği konusunda kritik bir eşik olacak. Eğer Parlamento, Turnberry Anlaşmasını onaylarsa, bu bir yatıştırma politikası olarak görülür ve kriz geçici olarak ertelenir. Ancak bu onay, güvenlik istisnası maddesiyle birlikte verilirse, Trump yönetiminin bunu bir hakaret veya anlaşma ihlali sayarak tepki verme riski de yüksek. Şayet oylamadan ret kararı çıkarsa veya oylama bir şekilde sabote edilirse Mart ayı, Transatlantik ticaret savaşının resmen başladığı tarih de olabilir.
Bu noktada AB’nin hangi kliğin kararlarına göre pozisyon alacağı da önemli. Şayet Fransa gibi şahin bir aktör birliğin çoğunluğunu ikna etmeyi başarırsa küresel ekonomi ABD merkezli blok, Çin merkezli blok ve stratejik özerkliğini korumaya çalışan, ancak her iki tarafça da sıkıştırılan Avrupa bloku olmak üzere üçe bölünebilir. Bu senaryoda, Transatlantik İttifakı kağıt üzerinde kalsa bile, ekonomik olarak Batı kavramının anlamını yitirmesi de muhtemel.










