“Üretken” ama sağlıksız bir ekosistemde yavaşlamak

Sistemin verimlilik takıntısı ekosistemi nasıl etkiliyor? Kâr odaklılık gezegenle beraber sağlığımızı nasıl yok ediyor?
“Üretken” ama sağlıksız bir ekosistemde yavaşlamak

Angst

Angst

Her cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.

Kapitalist toplumların tüketim alışkanlıkları, gezegenimizin sürdürülebilirlik sınırlarını zorluyor.

Verimlilik veya üretkenlik, toplumda sıkça vurgulanan ve değer verilen bir kavram. Kapitalist ekonomik sistemlerde, bireylerin ve kuruluşların başarısı sıklıkla verimlilik oranlarına göre ölçülüyor; bu durumun da her bireyin fiziksel ve zihinsel yeteneklerini aynıymış gibi yansıtma ve değerlendirme eğiliminde olduğunu rahatça ifade edebiliyoruz. Dolayısıyla çoğu zaman engellilik durumları toplumda göz ardı ediliyor.

Yeni bir perspektif olarak verimliliğin terk edilmesi: Son yıllarda, sürekli verimlilik peşinde koşmanın bireyler üzerindeki olumsuz etkileri konusunda farkındalık artıyor. Bu yaklaşım, yaşamın sadece çalışma ve üretmekten ibaret olmadığını savunuyor. Bireylerin kendilerine vakit ayırmaları, mental sağlıklarına dikkat etmeleri ve yaşamın diğer yönlerinin tadını çıkarmaları gerektiği vurguluyor.

İhtiyaçların ifadesi ve ableist yaklaşım: Yalnız, toplumumuzda, bireylerin hastalıklarını ve ihtiyaçlarını açıkça ifade etmeleri genellikle zayıflık olarak algılanıyor. Dolayısıyla da bu algı, kapitalist bir toplumda kolayca daha az verimli olarak algılanabilecek bireylerin marjinalleştirilmesine neden olabiliyor. Zaten engellilik ve hastalıkların genellikle bir eksiklik olarak görülmesi, ableist bir yaklaşımın sonucu olarak özetleniyor.

Ableism, Oxford sözlüğünde sağlam, tam, yetkin bedenli bireylerin lehine yapılan ayrımcılık olarak (Oxford Dictionary, 2018); Cambridge sözlüğünde diğer insanların yaptıklarını, sahip oldukları sakatlık, hastalık vb. gibi durumlar nedeniyle yapmakta zorlanan bireylere karşı yapılan haksız muameleler bütünü olarak tanımlıyor.

Ableist yargı, toplumsal normun “tamlar” yani engelli olmayan bireyler olarak tanımlanmasını sağlar ve bu norma uymayanların yaşadıkları her türlü ayrımcılığı meşrulaştıran bir rol üstlenir.

Sağlıksız bir ekosistemin meyveleri: Kapitalizm ve ableism

Kapitalizm, devamlı olarak büyümeyi ve üretimi teşvik eden bir ekonomik sistem. Bu cepte. Durum, doğal kaynakların aşırı kullanılmasına ve iklim değişikliği gibi ciddi çevresel sorunlara neden oluyor. Bu da cepte. Yani kapitalist toplumların tüketim alışkanlıkları, gezegenimizin sürdürülebilirlik sınırlarını zorluyor.

Engelli bireylerin toplumda marjinalleştirilmesi, kapitalist toplumların verimlilik odaklı yaklaşımının bir sonucu olarak karşımıza çıkıyor. Tüm bireylerin eşit değerde olmadığı ve bazılarının diğerlerinden daha az olduğu bir inanç sistemini yansıtıyor.

Sonuç olarak kapitalist toplumların verimlilik odaklı yaklaşımı, engelli bireyleri marjinalleştirme eğiliminde olarak gezegenin sürdürülebilirliğini tehdit eden çevresel sorunlara yol açıyor. Toplumun, bireylerin değerini sadece verimlilikleri üzerinden değil, insan olarak sahip oldukları temel haklar ve değerler üzerinden değerlendirme durumu yaygınlaşsa insan-odaklı türcü yaklaşım da giderek azalabilir.

Toprağı, denizi, havayı ve bedeni üretken kılmak

Kapitalizmin fonksiyonu, toprağı, denizi, havayı ve bedeni üretken ve kârlı kılmak üzerine kurulu. Bu, Ian G. R. Shaw ve Marv Waterstone’un “Kapitalizm sadece bir ekonomik sistemden daha fazlasıdır,” şeklinde tanımladığı bir yapıya denk düşüyor. Hastalar, kapitalist toplumda “fazla nüfus” olarak etiketleniyorlar çünkü onlar sürekli olarak iş gücüne girip çıkıyorlar. Eh, bu sistem onları destekleyemiyor ve desteklemiyor da.

Audre Lorde’un kanser günlüklerinde dile getirdiği “Sesimizi çıkaramamak bizi güçsüz bırakır,” ifadesi, ağrıyı maskelemenin veya acıyı sürekli inkar etmenin bizi bilinçsizce de olsa üretim mantığından kurtulmaktan alıkoyduğunu vurguluyor. Şu şekilde ifade edebiliriz: Kronik bir hastalığınız varsa, sessiz kalmak, “iş yapamama korkusu”ndan kaynaklanıyor.

Paralel şekilde kapitalizm, insana ve doğaya aynı şekilde zarar veriyor; bununla birlikte, kâr amacı güden bir refah sistemi, hasta bedenin geçerliliğini ve kullanılabilirliğini sürekli olarak sorguluyor. Sonuç olarak, hastalık hakkında konuştuğumuzda aslında bahsettiğimiz şey değer olmuş oluyor. Kapitalist anlamda üretken olamayan bir bedene sahip olunduğunda da insan her gün kendinizi sonlandırıyor gibi hissediyor. Çünkü basit bir matematikle iş gücü güçle eş anlamlıysa güç ve sermaye de tamamen insan olma deneyimine denk düşüyor. 

O hâlde çözüm yavaşlamak mı?: Productivity: The Ableist Fantasy yazısından ilhamla ve Audre Lorde’un sözleriyle, sessizliğin gücü retoriğini reddederek, ağrıyı ifade etmeyi öğrenir ve kronik hastalığı olanların acısına inanmayı tercih edersek belki de dünyanın geniş acılarıyla empati kurmayı öğreniriz. Empatiyi öncelikli kılarak, Lorde’unda  dediği gibi böylece düşmanı yeniden organize ederek belki de gezegenimizi ve bedenlerimizi özen ve hassasiyetle geri alırız.

Hikâyeyi paylaşmak için:

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

Angst

Angst

Her cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.

NEREDE YAYIMLANDI?

AngstAngst
∙

BÜLTEN SAYISI

🏭 “Üretken” ama sağlıksız bir ekosistemde yavaşlamak

Sistemin verimlilik takıntısı ekosistemi nasıl etkiliyor?

09 Eyl 2023

"Üretken" ama sağlıksız bir ekosistem

YAZARLAR

Alara Demirel

Alara Demirel

ANGST editörü

Angst

Angst

Her cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.

İLGİLİ OKUMALAR

AngstAngst
∙

HİKAYE

Batık maliyet yanılgısı: Bir sınavdan mı geçiyoruz, yoksa yanlış yolda mıyız?

Çok emek verdiğimiz bir yoldan dönmek, geçmişimize ve hayallerimize ihanet gibi gelebiliyor. Seth Godin’in Dip ve Annie Duke’un Quit kitaplarından hareketle, değişen koşullarda hangi mücadeleyi sürdüreceğimize nasıl karar verdiğimizi ve geçmişte gösterdiğimiz sabrın bizi bugün nasıl bir çıkmaza sokabildiğini düşünüyoruz.

Cem Arıdağ

·

15 Kas 2026

Batık maliyet yanılgısı: Bir sınavdan mı geçiyoruz, yoksa yanlış yolda mıyız?
AngstAngst
∙

HİKAYE

COP31’in ötesinde başka bir iklim siyaseti: Halkların İklim Zirvesi'nin gündeminde ne var?

Antalya'da COP31'e paralel düzenlenen Halkların İklim Zirvesi, iklim adaleti, fosil yakıtlardan çıkış, emek mücadelesi ve savaş karşıtlığını gündemine taşıdı. Zirvenin uluslararası ilişkiler gönüllüsü Çiğdem Özbaş'la dokuz aylık hazırlık sürecini, gönüllülerle kurulan dayanışma ağını, resmî zirveye yönelik eleştirilerini ve iklim hareketinin geleceğini konuştuk.

Alev Karakartal

·

15 Kas 2026

COP31’in ötesinde başka bir iklim siyaseti: Halkların İklim Zirvesi'nin gündeminde ne var?
AngstAngst
∙

HİKAYE

Seralar, saraylar ve sazlıklar: COP31 alanında EXPO’dan önce kim yaşardı?

Gıda güvenliğini yalnızca bir sonraki krize yetecek kadar ürün depolamakla sağlayamayız. Bir sonraki krizden sonra da iyi ve sağlıklı gıda üretebilme kapasitesinin kurulması gerekir. Bunun için de tohuma, suya, sağlıklı toprağa, biyoçeşitliliğe ve üretimi sürdürebilecek çiftçilere ihtiyacımız var. Antalya'nın, özellikle de bugün COP31'in düzenlendiği EXPO binasının üzerinde kurulduğu toprakların son kırk yılı bize bu konuda çok şey anlatıyor. Seraların, sarayların ve sazlıkların tarihi, birbirinden bağımsız üç hikaye değil. Aynı coğrafyanın farklı ekonomik ve toplumsal önceliklerle yeniden şekillendirilmesinin tarihi.

Zafer Yenal

·

13 Kas 2026

Seralar, saraylar ve sazlıklar: COP31 alanında EXPO’dan önce kim yaşardı?
AngstAngst
∙

HİKAYE

COP31 Liderler Zirvesi'nden mesajlar: 'Fosil yakıtlara bağımlılık, bir güvenlik sorununa dönüştü'

COP31 kapsamında Antalya’da biraraya gelen liderler, iklim krizine karşı daha hızlı ve somut adımlar atılması gerektiğinde birleşti. Ancak fosil yakıtlardan çıkış, iklim finansmanının paylaşımı ve enerji güvenliği konularında farklı öncelikler öne çıktı. BM Genel Sekreteri Guterres fosil yakıtlara karşı sert mesajlar verirken, Lula iklim gündeminin savaşlar ve ticaret gerilimlerinin gölgesinde kalmasını eleştirdi. Zirve, iklim eyleminin aciliyeti kadar siyasi uzlaşmanın zorluklarını da ortaya koydu.

Pelin Cengiz

·

13 Kas 2026

COP31 Liderler Zirvesi'nden mesajlar: 'Fosil yakıtlara bağımlılık, bir güvenlik sorununa dönüştü'
AngstAngst
∙

HİKAYE

Fosil yakıtlardan iklim finansmanına: COP31’in gündeminde neler var?

COP31 iklim zirvesinde Antalya'da biraraya gelecek ülkeler, fosil yakıtlardan çıkış, kritik mineraller, karbon piyasaları, iklim finansmanı ve doğal kaynakların korunması gibi başlıklarda müzakereler yürütecek. Zirvenin temel sorusu yeşil dönüşümün maliyetini kimin üstleneceği ve ekonomik kazançların kimlere ulaşacağı olacak. Müzakereler geleceğin ekonomik düzeninde ülkelerin nasıl konumlanacağını da gösterecek.

Pelin Cengiz

·

08 Kas 2026

Fosil yakıtlardan iklim finansmanına: COP31’in gündeminde neler var?