Vergi planlaması nedir, neden yapılır?

Vergi planlaması, bireylerin ve kurumların yasal sınırlar içinde vergi yükünü azaltma çabalarıdır. Kanunlarda yer alan indirimler, teşvikler, muafiyetler, istisnalar ve benzerlerini en iyi şekilde kullanarak azami vergi miktarından tasarruf etmek amaçlanır.

Vergiden kaçınma ise vergiyi doğuran işlemden vazgeçmek anlamına gelir. Mükellefin, vergiyi doğuran olay ile ilişki kurmayarak vergi kanunlarındaki boşluk ve fırsatlardan yararlanmasıdır. Örneğin, vergiden muaf devlet tahviline yatırım yapmak bir vergiden kaçınma eylemidir.

Vergi planlamasının temel özelliği, yasal sınırlar içinde yapılıyor olmasıdır. Vergi planlamasının araçları, vergi kanunlarında yer alan avantajlar ve vergi kanunları dışındaki kanunlarda yer alan teşviklerdir. Vergi yükünü azaltmak isteyen mükellef, vergiyi erteleyerek vergi planlaması yapabilir. Önemli olan vergi yükünü hafifletmek ya da ötelemektir.

Devlet ise vergi planlamasıyla en önemli kamu geliri türü olan vergilerin zamanında ve eksiksiz tahsil edilmesini amaçlar.

Vergi planlamasının nedenleri

Vergi planlaması yapılmasının nedenlerinden ilki, bireylerin ve kurumların yatırım kararlarında vergilerin payının önemli rol oynamasıdır. Vergilerin, kişi ve kurumların tüketim ve tasarruflarını azaltıcı etkisi vardır.

Vergiler nedeniyle işletmelerin kârlılığı ve likiditesi azalır, nakit sıkıntısı ortaya çıkar. İşletmelerin var olmasının temel amacı ise kazanç elde etmektir. Vergi oranlarının yüksek olması, vergi planlamasına gidilmesinin başka bir nedenidir. Kurumlar vergisi oranını yüksek bulan işletmeler üretimlerini yurt dışına taşırlar. Yüksek enflasyon nedeniyle yaşanan maliyet artışları da firmaları vergi planlaması yapmaya zorlar.

Vergi mevzuatının karmaşık ve anlaşılmaz olması, sık yapılan değişiklikler mükelleflerin vergiye uyumunu zorlaştırır; uzman görüşüne başvurulması zorunlu hale gelir.

Kayıt dışı ekonominin büyüklüğü haksız rekabet ortamı demektir. Ürettiği mal için vergilerini tam olarak ve zamanında ödeyen bir mükellefin, vergi vermeyen (kaçıran) ve kaçak işçi çalıştırarak merdiven altı üretim yapan bir başka üreticiyle rekabet etmesi sürdürülebilir olmaz.

Bireysel vergi planlaması

Bireysel vergi planlaması ülkemizde son derece kısıtlı bir alana yöneliktir. Dolaysız vergilerden biri olan gelir vergisinin büyük çoğunluğu kaynakta kesinti yoluyla tahsil edilir. Ücretler, menkul kıymet alım satım kazançları, mevduat faiz gelirleri ve benzeri faaliyetler kaynakta kesintiye uğrar.

Ülkemizde dolaylı vergilerin yükü, dolaysız vergilere göre çok daha ağırdır. Günlük tüketimlerden motorlu taşıt ve gayrimenkul alımlarına kadar, bireyin gelir ve refah düzeyinden bağımsız olarak sabit oranda vergi alınmaktadır.

Gelir vergisini beyanname vererek ödeyen bireyler ise indirilebilecek giderler başta olmak üzere vergilerini azaltıcı ya da erteleyici daha fazla enstrümana sahiptir. Eğitim ve sağlık harcamaları, özel sigorta primleri, bağış ve yardımlar, girişim sermayesi yatırım fonu alımları, engelli indirimleri ve benzeri faaliyet ve harcamaların bir kısmını (her bir kalem toplam vergi matrahının %10–15’i ile sınırlı) gider olarak vergi matrahından indirmeleri mümkündür.

Bireylerin yatırım kararları verirken vergi sonuçlarını dikkatle incelemeleri gerekir. Basit bir örnek olarak, temmuz ayı yerine ağustos ayında satın alınan bir motorlu taşıt için bir dönemlik vergi ödemesi atlanmış olur.

Bireysel yatırımcı için vergi planlamasının önemi

TL cinsi Devlet İç Borçlanma Senetlerinde (DİBS) bireysel yatırımcı için vergi yoktur. Hazine bonosu (TL), devlet tahvili ve Hazine kira sertifikası stopajdan muaftır; beyanname verilmez.

Dolar, euro vb. cinsinden Hazine’nin ihraç ettiği eurobond kupon gelirlerinde stopaj oranı %0’dır; ancak beyanname verilir (artan oranlı gelir vergisi: %15–40). Eurobond sermaye kazancında (alım–satım) stopaj yoktur; beyanname vardır. Buna karşılık eurobond ağırlıklı fonlarda vergi yoktur ve beyanname verilmez.

Bu örnekten anlaşılacağı gibi bireysel yatırımcının yatırım danışmanı desteğine ihtiyacı vardır. Yatırım danışmanı, bireysel yatırımcının finansal hedeflerine uygun, risk seviyesine göre şekillendirilmiş yatırım stratejileri geliştiren profesyoneldir. Görevi sadece öneri vermek değildir; teknik analiz, davranışsal finans, portföy yönetimi, risk ve vergi planlamasını içeren kapsamlı bir hizmet sunar.

Finansal durum analizi, hedeflere göre strateji oluşturma, portföy oluşturma ve dağılımının belirlenmesi hizmetleri vergi yükümlülükleri hesaba katılarak verilir.

Kurumsal vergi planlaması

İşletmeler için çok çeşitli vergi planlaması yöntemleri vardır. AR-GE harcamaları, vergi indirimleri, muafiyet ve istisnalar, uygun amortisman yöntemlerinin seçimi, yenileme fonu, enflasyon hesabı, işletme zararı, teşvikler, reeskont uygulaması ve uzlaşma müessesesi benzeri araçlar işletmelere tanınan haklardır.

Kurumlar, vergi kanunlarında ve diğer kanunlarda yer alan avantajları araştırmak için uzman kişilerin görüşlerini almalıdır. Kanunların karmaşık yapısı, yorumu ve değişikliklerin takibi uzmanlık gerektirir. İşletmelerin, vergi uzmanı kişi ve kurumların desteğiyle yasal olarak daha az vergi ödemeleri mümkündür.

Yatırımların, yeni ürünlerin ve işletme bünyesinde hayata geçirilmek istenen projelerin yönetimini üstlenen bir yatırım bankacısı için vergi mütalaası (tax opinion), proje yönetiminin olmazsa olmaz bir parçasıdır. Şirket değerleme, halka açılma, birleşme, devralma, menkul kıymet ihracı, gayrimenkul projesi geliştirme ve yatırım fizibilitesi benzeri projelerin yönetiminde vergi unsuru en önemli kalemlerden birini teşkil eder. Yazılı olarak bir uzmandan alınacak mütalaa proje yöneticisi için gereklidir.

Uluslararası vergi planlaması (UVP)

Küreselleşme olgusuyla ve sermaye hareketlerinin serbestlik kazanmasıyla birlikte şirketler, 2000’li yıllardan itibaren rekabet gücünü artırmak için dış pazarlara yönelmiştir. Çok uluslu şirketler birden fazla ülkeye ve mevzuata bağlı durumdadır. Çifte vergi anlaşmaları ve ulusal vergi yasalarındaki farklılıklardan yararlanırlar.

Kazançların düşük vergili ülkelere kaydırılarak vergi yükünün azaltılması mümkündür. Ülkeler birbirleriyle rekabet etmek ve yatırımları kendi ülkelerine çekebilmek için vergi oranlarını indirir. Güncel bir bilgi olarak Mısır’da 200 civarında, tekstil ağırlıklı faaliyet gösteren Türk firmasının faaliyette olduğu belirtilmektedir. Mobilya üreticilerinin fabrikalarını Fas ve Cezayir’e taşıma eğiliminde olduğu da lojistik firmalarından gelen başka bir güncel bilgi olarak yansımaktadır.

Devletin vergi planlaması yaparken yatırımları ve istihdamı artıracak tedbirleri alması gerekir. Bu sayede devlet hem yabancı yatırımcının ülkeye girmesini sağlarken hem de yerli yatırımların yurt dışına çıkmasını önleyebilir. Makro vergi planlamasında bir diğer önemli amaç vergi uyuşmazlıklarının azaltılmasıdır.

UVP'nin temel amaçları nelerdir?

Uluslararası vergi planlamasının hem devletler hem çokuluslu şirketler hem de yatırımcılar açısından birtakım temel amaçları ve bu temel amaçların tüm taraflar adına yol açtığı pek çok fayda vardır. Bu amaçlar basitçe şu şekilde sıralanabilir:

• Vergi yükünü azaltmak: Temettü, faiz ve royalty stopajlarını düşürmek, patent/marka gelirlerini düşük vergili ülkelerde toplamak, hisse satış kazancı vergisini optimize etmek.
• Çifte vergilendirmeyi önlemek: Çifte Vergilendirmeyi Önleme Anlaşmalarını (Double Tax Treaty) kullanarak aynı gelir için iki ülkede birden vergi ödememek.
• Sermaye ve nakit yönetimini iyileştirmek: Nakit havuzu oluşturmak, merkezi hazine birimi kurmak, grup içi borçlanma fırsatları yaratmak, uluslararası fon akışını sadeleştirmek.
• Yatırım ve genişleme stratejisine hizmet etmek: Avrupa, Orta Doğu, Asya gibi coğrafyalarda merkez kurarak holding yapıları üzerinden operasyonların konsolidasyonunu sağlamak.
• Maliyetleri ve riskleri azaltmak: Transfer fiyatlandırması yoluyla operasyonel risk dağılımı yapmak, marka/patent ve teknoloji yatırımlarını daha avantajlı ülkelerde değerlendirmek.