Zil sesinin ardında: Çocuklar insan olmayı hangi dünyaya bakarak öğreniyor?

Haber niteliğini aşan kimi olaylar toplumu sarsar. Düşünmenin, sorgulamanın kapısını aralar. Bu aralıktan özgürleşmenin imkanı belirir. İçeriye baktığımızda gördüğümüz şey, bizi anlamaya davet eder. İnsan olmamız, bu davete kayıtsız kalıp kalamadığımızla da ölçülür.

İstanbul'da bir öğretmenin öğrencisi tarafından öldürülmesi çok sarsıcı. Olay, çocukların gözü önünde meydana geldi. Böylesi olayların ardından ilk tepkiler genellikle hızlıdır. Bir fail aranır, sebep bulunur, yetkililerden kopyala-yapıştır açıklamalar gelir: Cinnet, psikolojik sorun, güvenlik zafiyeti, suça itilmiş çocuklar… 

• Soru/n "bunu kim yaptı”yı aşar. Hayatının baharındaki genç bir öğrenciyi, öğretmenlerine bıçakla saldırmaya yönelten bağlam nedir? Bu soruyu sormak, suçu hafifletmek anlamına gelmez. Bu yazının amacı, böylesi suçların ortaya çıktığı dünyayı anlamaya çalışmaktır. 

Son yıllarda çevremizdeki şiddet olaylarını düşünelim, ekranlarımıza yansıyan örneklere bakalım. İstanbul'da kendisini "incel" olarak tanımlayan genç erkeklerin faili olduğu cinayetler; her gün gazetelerin sayfalarına düşen kadın cinayetleri; ideolojik şiddetin farklı biçimleri; zaman zaman okulları hedef alan saldırılar...

Birbirinden farklı görünen bu olaylar, ilk bakışta “münferit” gibi durur. Biraz geriye çekilip bakıldığında aralarındaki örüntüler belirir. Bu yazının odağındaki soru işte bu örüntülerden doğuyor: Çocuklar, insan olmayı hangi dünyayı izleyerek öğreniyor?

Şiddetin ekosistemi

Şiddet, tekil olayların ötesinde nasıl toplumsal bir iklime dönüşür? Sosyolog R. Girard, davranışlarımızın önemli bir kısmını taklit yoluyla öğrendiğimizi savunur; insan arzuları yanında öfkesini, şiddet gösterme biçimini de başkalarına bakarak biçimlendirir. Bir eylem görünürlük kazandıkça “düşünülebilir”, düşünülmeye başlandıkça da “yapılabilir” hâle gelir. Modern uygarlığın eğitimi ve rasyonaliteyi yücelterek şiddeti bitireceği yönündeki iyimser varsayımı, bugün yerini derin bir sorgulamaya bırakıyor.

Günümüzde şiddet artmakla kalmıyor, dijital ağlar üzerinden hızla dolaşıma girerek her bakışta yeniden üretiliyor. Ekranlar aracılığıyla tekrar tekrar izlenen görüntüler, şiddeti anlık olaydan çıkarıp tüketilebilir deneyime dönüştürüyor. Eskiden dehşet uyandıran haberlerin bugün hızla gündemin karadeliğinde kaybolması, bu sarsıcı alışmayı imliyor. Şiddet tanıdıklaştıkça duygusal mesafemiz açılıyor. Girard’ın taklit mekanizması, bugün ekranlar aracılığıyla küresel ölçekte işlemeye devam ediyor.

Kaybolan hikaye

İnsan yalnızca deneyimlemek yanında anlatıları yoluyla da öğrenir. Çocukluk boyunca dinlenen masallar, kıssalar, çevredeki olaylar, okunan romanlar, izlenen filmler... Bunlar insanın hayatı anlamaya çalıştığı küçük laboratuvarlardır. Çünkü insan, insanı insanda anlar, insanı da kitaplarda yani anlatılarda, böylece deneyimlemediğimiz hayatları yaşantılayabiliriz.

Anlatı, insan için duyguların terbiye edildiği bir tür deneyim laboratuvarıdır. Hikayede karakter hata yapar, bir trajedinin içine düşer, bedel öder ve nihayetinde bir dönüşüm geçirir. 

• Aristoteles, tragedyanın temel işlevini katharsis yani arınma olarak tanımlarken tam da bu süreci imler: İzleyici, sahnede kurbanın yaşadığı "acıma" ve failin başına gelenlerden duyulan "korku" duyguları aracılığıyla kendi iç dünyasındaki aşırılıkları boşaltır. 

Bu, pasif bir izleme değil, başkasının hikayesi üzerinden gerçekleştirilen duygusal simülasyondur; kişi kendi hayatını riske atmadan, kurgusal bir "bedel ödeme" süreciyle vicdani dengeye kavuşur. Bugünün dünyasında anlatıların yerini parçalı şiddet görüntüleri, arındırıcı mekanizmayı işletmez. Hikâyenin olmadığı yerde katharsis gerçekleşmez; duygular arınmak yerine birikir, "idrak" yerini anlık, ham tepkiselliğe bırakır.

Bugün anlatıların niteliği değişti. Sosyal medya platformlarında yayılan kısa videolar, insanlara sürekli yeni görüntüler sunuyor. Birkaç saniyelik kesitler, hızlı geçişler, dikkat çekici sahneler... Bu içerikler çoğu zaman güçlü duygular yaratıyor: Şaşkınlık, kahkaha, öfke ya da merak. Fakat bu ekosistemde bir şey eksik kalıyor: Hikayenin kendisi.

Bir anlatının başı, ortası ve sonu vardır. Karakterler değişir, olay gelişir, sonuç ortaya çıkar. Kısa videoların dünyasında ise deneyim çoğu zaman parçalıdır. Bir görüntü biter, hemen ardından bir başkası… Bu değişimin insan zihnini nasıl etkilediğini tam anlamıyla açıklamak kuşkusuz olanaksız. Ama şu soru düşünmemizin kapısını aralayabilir: Hayatı öğrenmenin yolları değiştiğinde, insanın duygularla kurduğu ilişki nasıl değişir?

Golding'in Sineklerin Tanrısı'nda medeniyetten kopan çocuklar, adanın kuralsızlığında kendi vahşi düzenlerini kurarlar. Roman, "anlatı"dan yoksun kalan çocukların nasıl şiddet üreten bir sosyal sözleşmeye dönüştüğünü gösterir. Bugün ekranlarımıza yansıyan parçalı şiddet görüntüleri, tıpkı Golding'in adası gibi, hikayesiz bir dünyanın vahşi potansiyelini taşır.

Farklı çocukluklar

Aynı şehirde, hatta aynı mahallede yaşayan iki çocuk çok farklı hayatlar yaşarlar. Birinin hayatı dershaneler, kurslar, gelecek planlarıyla doluyken diğeri, çok daha erken yaşta radikal bir sorunla karşılaşabilir: Hayatta kalmak.

Türkiye'de son yıllarda gençliğin durumunu tanımlayan en sarsıcı kavramlardan biri NEET, yani ne eğitimde ne istihdamda yer alan "boşluktaki" gençler. TÜİK verilerine göre her üç gençten birinin, genç kadınlarda ise çok daha yüksek bir oranın hayatın ana akışının dışında kalması, meseleyi ekonomik bir istatistik olmanın ötesine taşıyıp sembolik bir krize dönüştürüyor. Zira toplumsal kimlik, hayata katılma ve "tanınma" yolları üzerinden inşa edilir. 

Sosyolog Robert Merton’un "Gerilim Teorisi" tam da bu noktada kritik bir anahtar sunar: Merton’a göre toplum, bireylere ulaşmaları gereken "meşru hedefler" (başarı, statü, refah) sunar ancak bu hedeflere ulaşmak için gerekli "meşru araçları" (nitelikli eğitim, adil istihdam) herkes için sağlamaz. Hedefler ile araçlar arasındaki bu uçurum derinleştiğinde, birey üzerinde dayanılmaz bir yapısal gerilim oluşur. 

Bugün gençlerin kurduğu "Diplomanın anlamı kalmadı", "Ne yaparsak yapalım bir karşılığı yok", "Çalışacaksın da ne olacak", "Gelecek diye bir şey yok" gibi cümleler, aslında bu gerilimin yarattığı toplumsal anomi hâlidir. Meşru yollarla gelecek inşa edemeyeceğine ikna olan birey için şiddet, radikalleşme ya da suça yönelme, bu tıkanmış kanallara karşı bir "uyum stratejisi" ya da yıkıcı bir isyan biçimi olarak belirebilir.

Modern toplumlar uzun süre gençlere verdiği sözlerle yani umut ile işledi: Çalış, öğren, sabret, kariyer yap, ileride karşılığını alacaksın. Bugün ise o sözün doğru olmadığını en somut emeklilik maaşlarında görebiliyor. Ufuk daraldığında başka duygular ortaya çıkar: Öfke, hayal kırıklığı, değersizlik hissi. Elbette her öfke şiddete dönüşmez. Ama bazı durumlarda öfkenin nereye yöneleceğini kestirmek zorlaşır. Bu noktada bir başka soru belirir: Toplumun farklı kesimlerinde büyüyen çocuklar hangi farklı dünyaları deneyimler? 

Sembolik şiddet

Althusser, devletin yalnızca polis, ordu, hapishane gibi zor aygıtlarıyla değil, aynı zamanda okul gibi ideolojik aygıtlarıyla da işlediğini söyler. Okul, bu aygıtların en önemlilerinden biridir. Çünkü insanlar dünyayı anlamayı, kuralları ve kurumsal otoriteyi ilk kez büyük ölçüde okul aracılığıyla deneyimler. 

• Ama okul aynı zamanda “düzen”dir: Zil saatleri, ders programları, oturma düzenleri, not sistemi, disiplin kuralları... Okulun gündelik ritmi, bireysel davranışları çerçeveye yerleştirir. 

Şiddetin sembolik potansiyeli burada devreye girer. Not sistemi hiyerarşi kurar. Disiplin kuralları bedeni denetler. Başarısızlık, tekrar, sınıfta kalma belli bir statüye mahkum etmek demektir. Bu şiddet çoğu zaman "eğitim" adı altında normalleşir. Ama öğrenci bu gücü bedeninde hisseder: Sıranın sertliğinde, koridorun sessizliğinde, öğretmenin bakışında... Bu durum elbette tek başına hiçbir saldırıyı açıklamaz ama okulun bir güç ilişkileri alanı olduğunu hatırlatır.

Althusser'in "ideolojik aygıt" dediği şey tam da budur: Şiddetin çoğu zaman görünmeden hissedildiği alan. Devlet burada kendini "Ben devletim, buradayım" demeden gösterir. Bu, öğrenci için somuttur. Ama bu güç herkese aynı şekilde dokunmaz. Bu nedenle okul aynı zamanda toplumsal cinsiyetin de öğrenildiği öğrenme habitatıdır.

Burada durup sormalıyız: Peki bıçak nereye saplanıyor? Şiddet neye yöneliyor? Saldırgan, bir erkek öğretmene bu kadar kolay saldırılabilir miydi? Aynı okulda, benzer koşullarda, bağlamsal "otorite"yi temsil eden bir erkek öğretmenin bedenine? Patriyarka bu şiddette fail dışında da görünür hâldedir. Çünkü erkek öğrenci için kadın öğretmen, toplumsal cinsiyet hiyerarşisinde "aşağıda" konumlanan bir bedendir. Otoriteyi temsil ederken, o otoritenin eril kodlarını taşımaz. Bu ikili konum yani hem güç hem güçsüzlük, kadını iki bakımdan hedefe dönüştürür.

Türkiye'de her gün en az bir kadın, çoğunlukla tanıdığı bir erkek tarafından öldürülüyor. Bu cinayetlerin çoğu "özel" alanda, "kişisel" meseleler olarak kategorize edilir. Ama okulda işlenen bir cinayet, bu ayrımı bulanıklaştırır. Kamusal alan ile özel alan, kurumsal şiddet ile cinsiyetli şiddet iç içe geçer. Bir öğrenci öğretmene yöneldiğinde, gerçekte bir insana mı, temsil ettiği otoriteye mi, yoksa o otoritenin kadın bedeninde somutlaşmış hâline mi yöneliyor? 

Şunu biliyoruz: Şiddetin dili cinsiyetsiz değil. Öfke, yöneldiği hedefin "açıklığına" göre şekillenir. Toplumumuzda kadın bedeni, eril öfkenin en sık yöneldiği “nesnelerden” biridir.

'Ethos'un kaybı

Her ilişkinin temelinde bir ethos yatar; yani yazılı kurallardan daha derin bir gelenek vardır: İnsanların birbirine nasıl hitap edeceğini, hangi sınırların aşılmayacağını belirleyen görünmez bir çerçeve. Ethos kurallarla kurulmaz; uzun bir kültürel birikim içinde oluşur ve zamanla aktarılır. Bu aktarım kesintiye uğradığında eğitim, yalnızca bilgi aktaran bir mekanizmaya dönüşür; oysa bilgi tek başına insan ilişkilerini düzenlemeye yetmez.

Son yıllarda sokağa egemen olan ekonomi-politik, kaçınılmaz biçimde eğitim kurumunun en büyük izdüşümlerinden biri olan okula da sirayet ediyor. Sonuç olarak eğitimde de radikal dönüşümler yaşanıyor. Piyasa mantığı eğitime giriyor. Okullar rekabet, performans ölçümü, ekonomik değer üretimi üzerinden tartışılıyor. Eğitim bir hak olmaktan çok satın alınabilir hizmet gibi ele alınıyor. Öğrenci öğrenenden çok müşteri gibi düşünülmeye başlanıyor.

Bu değişim, ilişkileri de etkiler. Hizmet sağlayan ile hizmet alan arasındaki ilişki, eski türden saygı ve otorite ilişkilerinin yerini alır.

Çıplak toplum

Bir toplum yasalarla ayakta duramaz. İnsanların birbirine nasıl davranacağını belirleyen kültürle yaşayabilir. Bu kültüre görgü denebilir; terbiye, ethos, gelenek diye de adlandırabiliriz. İnsanların öfkesini nasıl taşıyacağını, gücü nasıl kullanacağını, başkalarının hayatına nasıl saygı göstereceğini belirleyen görünmez çerçeve.

Toplumsal bağların zayıfladığı, kurumlara duyulan güvenin azaldığı, anlatıların parçalandığı, gençlerin gelecek ufkunun daraldığı bir dünyada bu görünmez çerçeve de kırılganlaşır. İnsanlar duygularını aktaracak ortak dil bulmakta zorlanır. Öfke, aşağılanma ya da hayal kırıklığı gibi güçlü duygular, paylaşılacak bir anlam bulamadığında başka biçimlerde açığa çıkabilir.

Toplumda infiale neden olan olaylar, bir toplumun kendi çocuklarına hangi dünyada yaşattığıyla yüzleştirir. Çocuklar, hayatı, derslerden çok yaşadıkları dünyayı izleyerek öğrenirler. Toplum dediğimiz şey de aslında hepimizin üyesi olduğu büyük bir öğrenme kümesidir. Eğer bu alanın ortak dili zayıflarsa, insanların birbirini tanımaları da, anlaşmaları da güçleşir. 

Toplumsallık bir kıyafet gibidir. Bu kıyafet insanların birbirini incitmeden yaşayabilmesini sağlayan gelenektir. Ama eğer bu kıyafet yırtılmaya başlarsa geriye anlamdan soyulan çıplak bir dünya kalır. Sahi çocuklar insan olmayı gerçekten hangi dünyaya bakarak öğreniyor?

Peki, nasıl mücadele edeceğiz?

Modern hukuk büyük ölçüde aynı mantık üzerine kurulu: Suç işlenir, ardından ceza. Ancak Fatma Öğretmen vakası bir başka soruyu da düşündürüyor. Adalet yalnızca suçtan sonra mı işler, yoksa suçtan önce de bir idrak alanı kurabilir mi?

• Son yıllarda bazı araştırmacılar bu soruya teknolojik bir ihtimal üzerinden yaklaşmayı öneriyor. Pilotlar nasıl uçak düşürme senaryolarını simülatörlerde deneyimleyerek felaketi önlemeyi öğreniyorsa benzer bir yöntem insan davranışları için de düşünülebilir mi?

Örneğin sanal gerçeklik teknolojileri, potansiyel faillere şiddet eyleminin geri dönülemez sonuçlarını, kurbanın korkusunu ya da kendi hayatlarının nasıl değişeceğini henüz tetik çekilmeden deneyimletebilir mi? Bazıları buna "duygusal pilotaj" ya da "vicdan antrenmanı" adını veriyor.

Fakat bu fikir ciddi tartışmalar da doğuruyor. Hukukçu Öyküm Abay ile Özgür Tuğsuz, masumiyet karinesini hatırlatıyor: Henüz işlenmemiş bir suçun cezasını simülasyonla yaşatmak, bireyi potansiyel fail olarak kategorize etmek anlamına gelebilir. 

Eğitimci Gizem Arman’a göre, mevcut rehberlik mekanizmalarındaki tıkanıklığı aşmak için VR teknolojisi kullanılabilir. Yaş gruplarına özel "kademeli bir etik algoritma" ile devreye alınabilir. Küçük yaşlarda oyun temelli "anlık karar mekanizması" antrenmanları öncelenirken, ergenlik döneminde "kurbanın gözünden empati" ile ihtiyaç halinde "hücre deneyimi" gibi caydırıcı simülasyonlar uygulanabilir. Bu yöntem, aile inisiyatifine ya da uzman eksikliğine takılmadan, her çocuk için erişilebilir, standart bir "önleyici müdahale" imkanı sunar.

Eğitimci Müjdelen Tüzün Kavalcı’ya göre, şiddeti önlemeye yönelik teknolojik modeller ilgi çekici, etkili de olabilir; ancak tek başına yeterli değildir. Çünkü insanda empati 2-3 yaşından sonra ebeveynleri ile kuracağı güçlü iletişimle gelişir. Bununla birey, sosyal yaşamına empati yeteneği ile sağlıklı bir şekilde devam eder. Asıl mesele, çocukluk döneminde gelişen empati, ruh sağlığı ve erken farkındalık alanlarında sorunların kaynağına inebilen eğitim yaklaşımındadır.

Eğitimci Ömer Özkan, bu tür teknolojilerin ancak pedagojik bir çerçeve içinde anlam kazanabileceğini hatırlatıyor. Aksi hâlde simülasyon, öğrencinin "oyun" olarak deneyimlediği bir sahneye dönüşebilir. Böyle bir yaklaşım, teknolojiden çok, pedagoji, felsefe ve psikolojinin bir arada çalıştığı geniş bir disiplinler arası tasarım gerektirir.

Klinik psikolog Tuğçe Isıyel’e göre ise şiddet, çoğu zaman basit bir “empati eksikliği” ile açıklanamaz. Empati eksikliği genellikle deneyim eksikliğinden ya da kurbanın acısını bilmediğinden değil o anda onu geçici olarak “insan kategorisinin dışına” ittiği için şiddete başvurur. Yoğun öfke, narsisistik incinme, aşağılanma duygusu, travmatik geçmiş ya da kimi psikiyatrik durumlar rol oynayabilir. Bu nedenle empatiyi teknolojik olarak “zorla yaşatmak” davranışı otomatik olarak değiştirmez; hatta bazı durumlarda sanal ortamda yaşatılan korku ya da travma duyarsızlaşmayı artırabilir. 

• Bu tür teknolojiler, dikkat, dürtü kontrolü ve öfke yönetimi gibi konularda iyi tasarlanmış programların içinde işlevsel olabilir. Sonuçta vicdan, tekil deneyimlerle değil; insanların birbirleriyle kurdukları uzun süreli ilişkilerde, paylaşılan toplumsal yaşamda gelişir. Teknoloji empatiyi destekleyebilir, ancak vicdanın kendisini öğretmez.

Tasarımcı Meir Benezre, daha temel bir noktaya taşıyor: "Suça meyilli insan" diye bir kategori gerçekten var mıdır? Kimin potansiyel fail olduğuna kim karar verecektir? Hiçbir eylem bir vakumda vücuda gelmez. Yoksulluk, eşitsizlik ve umutsuzluk gibi koşullar değişmedikçe, bireyi hedef alan çözümler yapısal sorunu görünmez kılabilir.

Belki de bu tartışma bizi daha temel bir soruya götürüyor: Şiddeti yalnızca cezayla önlemek mümkün değilse çocukların içine doğdukları dünyayı nasıl değiştireceğiz? Şiddetin yeşerdiği toplumsal iklim dönüşmedikçe, ne cezalar ne de teknolojik çözümler tek başına yeterli olacaktır. Geleceğin adaleti, özgürce kurulan, eşit yaşanan ilişkilerden doğan bilinçle, vicdanla kurulabilir.