Her ne kadar tedarik zincirindeki aksamaların etkilerini ilk başta net bir şekilde hissetmesek de bu aksamalar, günümüzde ABD’de bebek mamalarına erişimde güçlük, dünyanın dört bir tarafında tıbbi malzeme ve elektronik cihazların temininin zorlaşması gibi birçok şekilde kendisini hissettirmeye başladı. Bu aksamaların çoğu, ağırlıklı olarak pandemi ve sonrasında yaşanan gelişmelere bağlı olsa da aslında pandemi öncesinde çanlar çalmaya başlamıştı. Eski ABD Başkanı Donald Trump’ın Çin’e karşı başlattığı ticaret savaşları, sonrasında neredeyse tüm ticari işlemlerde aksama ve şoklara neden olan pandemi, ardından Rusya ve Ukrayna savaşı ve son olarak Çin'in "Sıfır Covid" politikası, tedarik zincirinin çeviklik ve dayanıklılığının herkesçe sorgulanmasına neden oldu.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Çin-Amerika ticaret savaşı: 2018’de dönemin başkanı Trump’ın söylem ve adımları çerçevesinde ABD ve Çin arasında yaşanan gerginlik, tedarik zincirinde ciddi aksamalara neden olmasa da uluslararası şirketleri olası problemlere karşı yeni stratejiler belirlemeye itti. Ticaret savaşlarından etkilenmek istemeyen birçok şirket, tedarik zincirlerini çeşitlendirme üzerine fikir yürütmeye başladı. Columbia Üniversitesi’nin yaptığı bir araştırmaya göre, bu durum küresel ticareti %3 oranında <a fr-original-style="" href="https://www8.gsb.columbia.edu/newsroom/newsn/12435/us-china-trade-war-increases-global-trade" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">artırdı</a>. Fakat yeteri kadar çevik olmayan küresel tedarik zincirinde yaşanan değişim, kısa vadede sıkıntılara da yol açtı.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Pandemi:&nbsp;2020’nin ilk çeyreğinde Covid-19’un hayatımıza girmesiyle neredeyse tüm dünyada ticari faaliyetler durma noktasına geldi. İptal edilen lojistik aktiviteler, kapatılan üretim tesisleri ve ofisler tedarik zincirinde kritik aksama ve kırılmalara yol açtı. Ayrıca tüketici talebinde yaşanan şoklar, pandemiyle ekonomik mücadele adına sağlanan teşvikler ve sonrasında gelen enflasyonist ortam, arz ve talep dengesini bozarak tedarik zinciri yönetimini zorlaştırdı.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Çin’in pandemi politikası: Günümüzde birçok ülke, pandeminin etkilerinin azalmasıyla “yeni normale” geçiş yaparken Çin’in Covid-19 kapsamında izlediği agresif politika, ülkede uzun ve katı kapanma önlemlerini beraberinde getirdi. Çin’in dünyanın en büyük dördüncü limanına ev sahipliği yapan sanayi başkenti Şenzen’de uygulanan karantina, uzmanlar ve şirketler nezdinde panik havasına yol açarken dünyanın en büyük limanını barındıran Şangay’da 1 Haziran’da sonlanan <a fr-original-style="" href="https://www.bbc.com/news/world-asia-china-61647687" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">65 günlük karantina</a> küresel tedarik zincirinde uzun süre etkisini göstermesi beklenen aksamalara neden oldu. Öyle ki nisan ayında denize bağlı lojistik sıkışmanın %30’u, Çin’in kapanmasından <a fr-original-style="" href="https://fortune.com/2022/04/21/china-covid-lockdown-shanghai-port-supply-chain-backlog-container-ships/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">kaynaklandı</a>.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 0px; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Öte yandan:&nbsp;Uzmanlar Çin’deki karantinanın enflasyonel baskıyı artıracağı yönünde uyarıda bulunurken küresel ölçekte sağlık araç gereçleri, araba, elektronik cihaz ve kıyafet tedariğinde önemli sıkıntılara neden olduğunu <a fr-original-style="" href="https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2022-05-16/supply-chain-latest-china-s-lockdowns-squeeze-factories-far-and-wide" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">belirtti</a>.</li></ul></li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Rusya-Ukrayna savaşı: Rusya ile Ukrayna arasındaki savaş, uluslararası ilişkilerde gerilime neden olurken Rusya'ya uygulanan ekonomik yaptırımlar tedarik zincirini de olumsuz etkiledi. Özellikle enerji ve gıda tedariği risk altına girerken lojistik amaçlı kullanılan rotaların savaş nedeniyle değiştirilmesi gerekti. Rusya’ya uygulanan ekonomik yaptırımlar, bazı ürün ve madenlerin tedariğinde dar boğazlara yol <a fr-original-style="" href="https://hbr.org/2022/03/how-the-war-in-ukraine-is-further-disrupting-global-supply-chains" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">açtı</a>.</li></ul><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Çıkış yolu: Tedarik zincirinde dönüşüm</h3>Bütün bu olumsuz gelişmelerin çok öncesinde ülkeler ve iş dünyası tedarik zincirinin kırılganlığı ve atıllığını biliyordu; ancak risk ve maliyet gibi nedenlerle bu konuda elle tutulur adımlar atmaktan uzak bir tutum sergileniyordu. Geçtiğimiz süreçte bu kadar olumsuzluğun bir araya gelmesi, şirketlerin olağan tedarik zincirleri ile yollarına devam etme riskini artırarak yeni tedarik zinciri modellerini deneme riskini göze almalarına neden <a fr-original-style="" href="https://www.economist.com/briefing/2022/06/16/the-structure-of-the-worlds-supply-chains-is-changing" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">oldu</a>.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yeni ufuklar: Bu eksende şirketler, ağırlıkla Çin’e bağlı tedarik zinciri süreçlerini başka ülkelere kaydırmaya başladı. OECD ülkelerinin 2021’de Çin’den yaptığı ithalat hacmi, 2018’den beri hafif bir artış gösterirken Vietnam’dan yaptığı ithalat hacmi %70 oranında arttı. Şirketler, ayrıca tedarik zincirlerini bölgesel ölçekte yapılandırmaya başladı. Buna paralel olarak sıfırdan (greenfield) yatırımlar, Çin'de azalırken Avrupa, ABD ve Asya’daki diğer bölgelerde arttı. Tedarik zincirindeki aksamalarla başa çıkabilmek adına şirketler, tedarikçilerinin sayısını artırarak çeşitlendirdi.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Dikey entegrasyonlar:&nbsp;Tedarikçilerden kaynaklı riskleri azaltmak ve kârlılıklarını artırmak isteyen birçok şirket, tedarikçilerini bünyelerine katmaya veya ürünlerini kendi tedarik etmeye başladı.&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Stokçuluk: Küresel tedarik zinciri üzerindeki baskı ve talepteki belirsizlik, şirketleri her ne kadar pahalı olsa da ürünlerini stoklamaya yönlendirdi. Dünyanın en büyük 3 bin şirketi, 2019’dan beri stoklarını küresel ekonomik hacmin %1’ine denk gelecek düzeyde artırdı.</li></ul>Tedarik zincirini daha dayanıklı ve sürdürülebilir kılmak adına iş dünyasında atılan bu tip adımlar, değişimin ayak sesleri. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı’nın Yatırım ve İşletme Direktörü James Zhan da 2030’a doğru giden yolda tedarik ve değer zincirinin dönüşeceğini ifade ediyor. Fakat bu dönüşümün sağlanışını ve etkilerini uzun vadede görmek mümkün olacak ve bu süreçte vatandaşlara, tüketicilere ve şirketlere büyük yük düşecek gibi görünüyor.

İş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.

İş dünyasındaki en önemli gelişmeler.

Pareto

Son iki senede pandemi kısıtlamaları, Rusya-Ukrayna savaşı gibi birçok etken tedarik zincirinin dayanaklılığının sorgulanmasına neden olurken şirketler, yeni tedarik zinciri modelleri denemeye başladı.

Tedarik zinciri kırılması: Nedenler ve çözümler

Pandeminin başında herkes, kapanmalar nedeniyle işsiz kalmaktan korkarken normalleşme sürecinde dünyanın dört bir yanındaki milyonlarca kişi, mevcut işlerine istifa dilekçelerini takdim etmeye başladı. Ülke ve şirket fark etmeksizin rekor düzeyde gerçekleşen istifalar, zamanla yeni bir kavramın ortaya çıkmasına neden oldu: Büyük İstifa. İş piyasasında yaşanan bu dönüşüm, bir yandan şirketleri korkuturken diğer yandan çalışanlarıyla ilişkilerini yeniden gözden geçirmeye itiyor.<h3 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Neler oluyor?</h3>Pandemi döneminde, işsizlik rakamlarındaki yükseliş ve verilen teşvikler nedeniyle sık sık gündeme gelen ABD’de, 2021’de 48 milyon kişi işten ayrıldı. Deutsche Bank’ın verilerine göre Birleşik Krallık’ta işten çıkma hızı, 2009’dan beri görülen en yüksek seviyelere çıktı. Aynı dinamik, diğer gelişmiş ekonomiler başta olmak üzere birçok ülkede görülmeye başladı ve “Büyük İstifa” küresel bir fenomen haline dönüştü.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Microsoft’un yaptığı bir <a fr-original-style="" href="https://www.microsoft.com/en-us/worklab/work-trend-index" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">araştırmaya göre,</a> 2022’de 18 ve 41 yaş arasındaki çalışanların yarısından fazlası; 42 ve 75 yaş arasındakilerin ise %35’i iş değiştirmeyi değerlendiriyor.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Birleşik Krallık merkezli işe alım şirketi Randstand’ın yaptığı bir <a fr-original-style="" href="https://www.randstad.co.uk/about-us/industry-insight/great-resignation/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ankette</a>, Birleşik Krallık’ta çalışan her 10 kişiden 7’sinin önümüzdeki birkaç ay içinde rahatça iş değiştirebileceği belirtilirken çalışanların yaklaşık %15’i yeni iş bulurken zorlanacağını düşünüyor.&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Pandemi döneminde, yöneticilerin işleri 10 kat daha zorlaştığı için yönetici düzeyindeki çalışanlar da tükenmişlik nedeniyle işten ayrılmayı düşündüklerini ifade <a fr-original-style="" href="https://www.shrm.org/resourcesandtools/hr-topics/people-managers/pages/great-resignation-and-managers-.aspx" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ediyor</a>.</li></ul><h3 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Peki, neden şimdi?</h3>"Büyük İstifa"ya adını veren Texas A&amp;M Üniversitesi profesörü ve psikolog Anthony Klotz iş piyasasında yaşanan bu trendi dört ana nedene bağlıyor:<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Geciken istifalar: Pandeminin başındaki belirsizlik nedeniyle işten çıkmayan çalışanlar normalleşme sürecinde işten çıkmaya başladı.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Tükenmişlik: Uzaktan çalışmayla beraber çoğu çalışanın çalışma saati ve iş yükü arttı ve süreç içerisinde kitleler tükenmiş hissederek yeni bir iş arayışına girdi. Devlet yardımları da işten çıkma kararlarının alınmasında katalizör işlevi gördü</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Esnek çalışma: Ofise gitmeden bir işte çalışabilmek hem küresel ölçekte iş bulmayı kolaylaştırdı hem de farklı çalışma dinamiklerinin mümkün olduğunu gösterdi.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İşten beklentileri gözden geçirme isteği: Pandemi gibi ölüm ve hastalıkların gündemde olduğu bir dönemde çalışanlar, hayattaki ve işteki anlam ve motivasyonlarını tekrar değerlendirmeye başladı.</li></ul><h3 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Çalışanlar ne istiyor?&nbsp;</h3>Uzmanlar, “Büyük İstifa” dalgasından etkilenmek istemeyen şirketlerin, çalışan beklentilerini anlamaları ve bu doğrultuda adımlar atmaları gerektiğini belirtiyor. McKinsey’in 2021 Eylül’de yayımladığı bir <a fr-original-style="" href="https://www.mckinsey.com/business-functions/people-and-organizational-performance/our-insights/great-attrition-or-great-attraction-the-choice-is-yours" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">araştırmaya</a> göre işverenler, çalışanların işten çıkma nedenlerini ödenek, iş ve özel hayat dengesi ve kötü fiziksel ve duygusal sağlığa bağlıyor. Fakat çalışanların yarısından fazlası, ayrılma nedenlerini şirket veya yöneticileri tarafından değer görmemeyle veya şirkete ve işe ait hissetmemeyle ilişkilendiriyor.&nbsp;Yani çalışanlar, artık bağlı oldukları şirketlerle kurdukları bireysel ilişkileri ön planda tutarken şirketler, çalışanlarıyla aralarındaki ilişkiyi ağırlıklı olarak parasal işlemlere indirgemeye devam ediyor. Bunun yanında şirketler, esnek çalışma imkânları sağlama ve çalışanların bireysel ihtiyaçlarını duyma noktasında geride kalıyor. Günümüzde, çalışanların ana işlerinin yanında farklı küçük işler de yapmak istemeleri de istifa dalgasına katkıda bulunuyor.Öte yandan, iş ortamında çeşitliliğin önemi de Z jenerasyonunun iş gücüne katılımıyla günden güne artıyor. Hâlihazırda iş verenlerin çoğu, değişen çalışan beklentilerini tam anlamıyla kavrayamamış gibi duruyor; ancak sahip oldukları çalışan sermayesini elde tutmak adına çalışanların beklentilerine kulak kabartan şirketler de var.<h3 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Şirketler ne yapmalı?&nbsp;</h3>Maaşları artırmak, şirketler için krizi fırsata çevirmeye yönelik en kolay seçenek gibi dursa da bu strateji artık tek başına yeterli olmuyor. Nitekim çalışanlar, daha yüksek bir maaşın yanı sıra şirketlerinin değerlerini temsil etmesi gerektiğine <a fr-original-style="" href="https://www.cnbc.com/2022/03/25/jobs-is-the-great-resignation-over.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">inanıyor</a>."Büyük İstifa"yı fırsata çevirmek için şirketlerin; şirket içi kültürlerini çalışanların ihtiyaç ve beklentilerini ele alarak yeniden yapılandırması, çalışanlarla anlamlı ilişkiler kurması, onları karar verme süreçlerine olabildiğince dahil etmesi ve çalışanlara kendilerini geliştirebilmeleri için fırsatlar sunması gerekiyor.<h3 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Büyük istifa ne kadar sürecek?</h3>İnsan kaynakları üzerine danışmanlık hizmeti veren Segal’in kıdemli genel müdür yardımcısı Tami Simon, rekor düzeylerde seyreden istifaları tsunami öncesi gerileyen deniz seviyesine benzetiyor. Yani artan istifaların ardından iş piyasasının hareketlenmesi mümkün görünüyor.Simon, ekonomik ve politik gündemin durulmasıyla eş zamanlı olarak iş piyasasındaki hareketliliğin de durulacağına dikkat çekerken işten çıkan kişilerin enflasyon ve ekonomik daralma nedeniyle daha iyi bir iş bulma hayallerinin suya düşebileceğini <a fr-original-style="" href="https://www.fastcompany.com/90739143/when-will-the-great-resignation-end-experts-weigh-in" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ifade ediyor</a>. İş piyasasını yakından takip eden üst düzey yöneticilerin bazıları ise “Büyük İstifa” sürecinin çalışanların beklenti ve istekleri belirli bir oranda karşılanana kadar devam edeceğini belirtiyor.<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 180, 127); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 180, 127); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Bu fenomen bir süre daha devam edecek çünkü çalışanlar hala adil bir şekilde ücret almak istiyor. Bununla beraber doğru çalışma ortamına sahip olmak ve doğru iş fırsatlarını elde etmek istiyorlar.” – Gia Ganesh, Florence Healthcare’in İnsan Kaynakları’ndan Sorumlu Genel Müdür Yardımcısı</blockquote>

Ülke ve şirket fark etmeksizin rekor düzeyde gerçekleşen istifalar, zamanla yeni bir kavramın ortaya çıkmasına neden oldu: Büyük İstifa. Peki, çalışanlar neden istifa ediyor?

İstifa nedeni: Büyük istifa

Rusya'nın Ukrayna'ya olası askerî müdahalesi, uluslararası politika kadar küresel piyasaların ve stratejistlerin de odak noktası hâline geldi. Kriz, Rusya ve Ukrayna piyasalarının ciddi darbe almasına neden olurken küresel piyasalarda petrol ve emtia fiyatlarında da şoklanmalara yol <a fr-original-style="" href="https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-01-24/the-markets-to-watch-with-tensions-simmering-over-ukraine?utm_medium=cpc_search&utm_campaign=NB_ENG_DSAXX_DSAXXXXXXXXXX_EVG_XXXX_XXX_Y0469_EN_EN_X_BLOM_GO_SE_XXX_XXXXXXXXXX&gclid=CjwKCAiA6seQBhAfEiwAvPqu17EeQZrxiwqIFsIEs0QsrnWmV3a8G58ylyBsxkC9nPMZRvmCPt2t0hoC_SkQAvD_BwE&gclsrc=aw.ds&sref=4TAH79Na" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">açtı</a>. İki ülke arasında artan gerilim, insanlık için önemli bir kriz hâline gelebilecekken Rusya'nın kararları veya uygulanacak yaptırımlar sonucunda küresel ekonomi ve tedarik zincirinin de sert bir darbe alabileceği belirtiliyor. Nitekim dünyanın en geniş ülkesi Rusya; doğal gaz, petrol, nikel, bakır, buğday gibi birçok kalemin ana üreticilerinden biri.<h3 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Krizin piyasalara etkileri &nbsp;</h3><ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Petrol:&nbsp;Rusya'nın aksiyonları, petrol fiyatlarının varil başına 97 dolar ile son 7 yılın en yüksek seviyesine çıkmasına yol açtı. Ülkenin Ukrayna sınırından askerleri çekmeye başlamasının ardından Batı Teksas Petrolü %3,6'lık düşüş göstererek 92 dolara geriledi ve yatay seyre başladı.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Altın:&nbsp;Altın fiyatları iki ülke arasındaki gerilimden dolayı cuma günü yukarı yönlü seyrettikten sonra faiz artırımına yönelik endişelerin azalması nedeniyle geriledi.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Küresel piyasalar:&nbsp;ABD ve Avrupa'daki endeksler, pazartesi günü art arda üçüncü kez düştü. S&amp;P 500 endeksi %0,4'lük değer kaybetti. Almanya piyasasındaki DAX endeksi %2; Fransa'nın CAC-40 endeksi %2,3 düştü. Japonya'da Nikkei 225 endeksi %2,2'lik gerileme yaşadı. Rusya da RTS endeksinin %3 düşmesiyle bu durumdan <a fr-original-style="" href="https://www.axios.com/newsletters/axios-markets-5d3d557f-b7d0-4e95-afe2-5a71313f7f2a.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">etkilendi</a>.</li></ul><h3 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Neler olacak?&nbsp;</h3>Rusya ve Ukrayna arasındaki gerilimin artması, çoğu merkez bankasının da elini zorlayacak gibi görünüyor. Öngörülere göre, kriz ve belirsizlik dönemlerinde güvenli araçlara yönelimin artmasıyla beraber dolar gibi varlıkların değeri artacak ve hazine kağıtlarının getirileri düşecek. Küresel ölçekte enflasyon dolayısıyla faiz artırımına giderek para politikalarını sıkılaştırmaları beklenen merkez bankalarının ise bu kararlarını geciktirmek durumunda kalabileceği belirtiliyor. ABD Merkez Bankası (Fed) ve Avrupa Merkez Bankası'nın (ECB) faiz artırımına daha temkinli yaklaşabileceği ve bu durumun enflasyonu yukarı yönlü baskılayabileceği öngörülüyor.Durumun gelişmekte olan ülkeler içinse o kadar da iç açıcı durmadığı belirtiliyor. Petrol fiyatlarının rekor kırması ve doların değerlenme beklentileri gibi nedenlerden dolayı ekonomilerin toparlanma hedeflerinde önemli bariyerlerle karşı karşıya kalacağı öngörülüyor. Uluslararası Enerji Ajansı Başkanı Fatih Birol, bu süreçte OPEC+ ülkelerinin küresel toparlanmayı sağlamak ve hane halkının üzerindeki yükü azaltmak için "arz ve talep arasında köprü kurmaları" gerektiğine işaret ediyor.

Rusya-Ukrayna gerilimi para politikalarını değiştirecek mi?

Türkiye’de geçen yıl inşaat işçilerinin grevleri ve bu yıl motorlu kuryelerin düşük maaş zamlar nedeniyle yaptığı protestolar, çalışanların artık adaletsiz çalışma dinamiklerini gözardı edemediğinin bir göstergesi. Küresel ölçekte, özellikle ABD’de de artan sendikalaşma faaliyetleri, çalışan sınıfın dertlerinin ülkelerin sınırlarının ötesinde bir sorun olduğuna ve kolektif aksiyon alınmasının gerektiğine yönelik bir işaret. Nitekim Insider’a göre, ABD’de sendika üyesi olmayan işçiler, sendika üyesi olanlardan yaklaşık %17 daha az maaş alıyor ve haklarını aramakta daha çok zorlanıyor.<h3 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Sendikanın düşüşü ve yükselişi</h3>ABD’de sendikalaşma oranı, &nbsp;ilk kaydedilmeye başlandığı yıl olan 1983’ten bu yana %20,1’den %10,3’e düştü. Pandemi nedeniyle çoğu çalışanın ücretsiz izne ayrılması, işten çıkarılması, maaşlarının düşürülmesi veya pandemiye rağmen çalışmaya zorlanması nedeniyle 2020’de sendikalaşma oranı, bir önceki yıla göre %0,5 artarak %10,8’e yükseldi.Cornell Üniversitesi’nden Ileen DeVault, işsizliğin arttığı ve kötü ekonomik şartların oluştuğu dönemlerde işçilerin işverenler karşısında genelde elinin zayıfladığını belirtirken "Büyük Buhran" gibi istisnaların da bulunduğunu ifade ediyor. Vault, Büyük Buhran’da %25’leri bulan işsizlik oranlarının, işçilerin örgütlenmesini sağlayarak bazı hak ve korumaları elde etmelerinin önünü açtığını ve aynı durumun pandemiyle birlikte yeniden gözlenmeye başlandığını belirtiyor.&nbsp;Pandemiden önce 2018’de ABD’deki öğretmen protestoları ve “Fight for $15” gibi hareketlerle zaten yavaş yavaş başlamış olan örgütlenme faaliyetleri, pandeminin katalizör etkisiyle yüzeye çıkma fırsatı <a fr-original-style="" href="https://edition.cnn.com/2021/02/28/business/labor-union-amazon-alphabet-nurses-biden/index.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">buldu</a>. 2020’de sendikalaşma oranında görülen bu artış, her ne kadar 2021’de 2019 seviyelerine gerilese de pandemi, işçilerin örgütlenmesini ve işverenlere karşı pozisyon alma motivasyonunu destekledi.&nbsp;<h3 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">2021 neden sendikalar için önemli bir yıldı?</h3>ABD İşçi İstatistikleri Bürosu, 2021’de sendika üyeliğinde gözlemlenen yaklaşık 320 bin kişilik düşüşü “sendikasız işçi sayısında büyük artış ve sendikalı işçi sayısında azalma” olarak tanımlarken ABD merkezli analitik ve danışmanlık şirketi Gallup’un Eylül 2021 araştırması, kamuoyunun %68’inin sendikal faaliyetleri desteklediğini ortaya koyuyor. Bu oran, 1965’ten bu yana görülen en yüksek <a fr-original-style="" href="https://www.businessinsider.com/union-membership-fell-in-2021-strikes-labor-movement-wants-change-2022-1" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">oran</a>.Kamuoyu desteğinin yanı sıra 2021, birçok işçinin örgütlendiği, protestolar yaptığı ve rekor oranlarda işten çıktığı bir yıl olarak tarihe geçti. Geçen yıl, ABD’deki sendika sayısı 573 yeni sendikayla 890’a <a fr-original-style="" href="https://www.theguardian.com/us-news/2021/dec/21/labor-organizing-pandemic-decline" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">çıktı</a>.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Warrior Met Coal: Guardian’a göre, Alabama merkezli kömür madenciliği şirketine bağlı işçilerinin önceki sözleşmede verdiği tavizlerin ardından gelen maaş artırım talepleri, 2021’in en önemli protestolarından biri oldu. İşçiler sendikalaşmış madencilik şirketlerinde sağlanan imkânların kendilerine de sağlanmasını istediği için geçtiğimiz nisan ayından beri protestolara devam <a fr-original-style="" href="https://www.theguardian.com/politics/2022/jan/25/alabama-coalminers-warrior-met-coal-strike-10-months" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ediyor</a>.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Amazon: Şirketin tarihindeki ilk sendikacılık girişimi, 2021 yılında gerçekleşti. İşçiler seçimi kaybettikten sonra ABD Ulusal İşçi İlişkileri Masası, seçimde Amazon’u hatalı bularak seçimin tekrarlanmasını talep etti.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Starbucks: 9 Aralık’ta şirketin Buffalo’daki dükkânı, sendikal seçimleri kazanarak ABD’nin ilk sendikalaşan Starbucks dükkânı oldu. 2022’de ise sendikal seçimler yapmak isteyen dükkân sayısı 54’e <a fr-original-style="" href="https://www.npr.org/2022/01/31/1076978207/starbucks-union-push-spreads-to-54-stores-in-19-states" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yükseldi</a>.</li></ul><h3 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Destekleyici güçler</h3>ABD’de sendikal aktivitelerin ve artan desteğin arkasında üç ana destekleyici güç bulunuyor: Çalışanların artık düşük ücretlere razı gelmemesi, Joe Biden’ın sendikalaşmayı desteklemesi ve milenyum ve Z kuşağı.Kuzey Virjinya İşçi Federasyonu başkanı Virginia Diamond, yeni nesillerin bu şartlar altında önceki nesillerle aynı imkânlara sahip olamayacağını bildiğini ve çoğunun borçlarla uğraşırken temel ürün ve servislere ulaşamadığını <a fr-original-style="" href="https://wamu.org/story/20/05/13/the-pandemic-is-inspiring-a-wave-of-unionization-efforts-will-it-lead-to-greater-protections/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">belirtiyor</a>. Bu durum, düşük ücretlere çalışmak istemeyen grupların sendikalaşma isteğini körüklüyor. Joe Biden ise göreve geldiğinden beri sendikalaşma taraftarı bir başkan olduğunu dile getiriyor ve bununla ilgili çalışma kolları oluşturarak adımlar atıyor.ABD’nin en büyük işçi federasyonu AFL-CIO’nun başkanı Liz Shuler, Örgütlenme Hakkının Korunması Yasası’nın (PRO ACT) sendikalaşma faaliyetlerinin önünü açacağını ve 2021’in bu alanda sadece bir başlangıç olduğunu ifade ediyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 180, 127); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 180, 127); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Bundan 100 yıl sonra geriye bakacak olursak, daha önce hiç olmadığı kadar örgütlediğimiz ve ülkedeki her çalışana sendikalaşma fırsatını getirdiğimiz an bu andır.”</blockquote>

ABD’de artan sendikal aktivitelerin arkasında üç ana destekleyici güç bulunuyor: Çalışanların artık düşük ücretlere razı gelmemesi, Joe Biden’ın sendikalaşmayı desteklemesi ve milenyum ve Z kuşağı.

Sendikalaşma faaliyetlerinin yılı: 2021

Yaşam biçimimiz ve neredeyse tüm sektörlerin işleyişi 2020'nin ilk çeyreğinden sonra pandemi dolayısıyla birden bire değişti. Sağlık endişesiyle okulların kapatılması ve öğretime ara verilmesiyle eğitim de bu durumdan nasibini aldı. Bu nedenle öğrencilerin %90'ı yüz yüze eğitim <a fr-original-style="" href="https://www.economist.com/films/2021/09/03/covid-19-how-tech-could-transform-education" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">göremedi</a>. Ya da başka bir açıdan bakmak gerekirse,&nbsp;Zoom odaları yeni sınıflara dönüştü, kalemin yerini klavye, tahtanın yerini ise ekranlar aldı.&nbsp;Tüm bunlar aslında eğitim alanında yavaş yavaş yaşanan bir dönüşümü ivmelendirdi: eğitim teknolojileri.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Nedir?</h2>Eğitim teknolojileri, eğitime bilişim teknolojilerinin entegre ederek öğretme ve öğrenmenin proaktif, kapsayıcı ve bireyselleştirilmiş hâle gelmesini sağlayan araçlara deniyor. Bu teknolojiler, eğitimi hem daha eğlenceli hem de takip edilebilir hâle getirmeyi amaçlıyor. Robotlardan bulut teknolojilerine kadar birçok alanın eğitim sistemine entegre edilmesi, bildiğimiz anlamdaki eğitimi dönüştürecek gibi duruyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Teknoloji eğitime ne katabilir?</h2>Öğretmenlerin %92'si teknolojinin eğitimde önemli bir yere sahip olacağını <a fr-original-style="" href="https://builtin.com/edtech" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">düşünüyor</a>. Gidişata bakıldığındaysa özellikle pandemiyle beraber teknoloji çoktan eğitimin önemli bir parçası hâline gelmiş gibi görünüyor. Peki teknoloji eğitime ne katabilir?<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Öğrenciler:&nbsp;Eğitim teknolojileri, öğrencilerin birlikte çalışmalarına ve öğretmenleriyle iletişime geçmelerine imkân sağlıyor. Bunun yanında sınıfı zaman ve mekândan ayrıştırarak her yerde ve her zaman öğrenmenin önünü açıyor. Öğrenciler kendi planlarına ve hızlarına göre hatta kişiselleştirilmiş bir program içinde eğitim alabiliyor. Araştırmalar, eğitim teknolojilerinin sağladığı bu kolaylıkların kendi kendine öğrenmeyi, yaratıcılığı ve birlikte çalışma motivasyonunu pekiştirdiğini gösteriyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Öğretmenler:&nbsp;Teknoloji, eğitimde sadece öğrencilere fayda sağlamıyor. Öğretmenler, notlandırma süreci otomatize hâle geldikçe öğrencilerin gelişimini ölçmek için daha az zaman harcıyor ve öğrenciler hakkında detaylı analitiklere erişebiliyor. Ayrıca bazı uygulamalar sayesinde öğrencilerle ve kimi zaman velilerle temasa geçmek ve eğitim materyali paylaşarak takip etmek de çok daha kolay bir hâle geliyor. Eğitim teknolojileri öğretmenlerin yeteneklerini geliştirmek için de kullanılıyor.&nbsp;</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Artan yatırımlar</h2>Öğretmenler ve öğrencilerin ilgisini çekmesinin yanı sıra eğitim teknolojileri yatırımcıların da ilgi odağı hâline geliyor. 2020'yle beraber durma noktasına gelen eğitimin, teknolojinin nimetlerinden faydalanmaya zorlanmasıyla eğitim teknolojilerine yapılan yatırımlar artıyor. Öyle ki 2020 ve 2021 yıllarında bu sektöre yapılan yatırımların hacmi, 2014 ve 2019 arasında yapılan toplam yatırım hacmine denk geliyor.TechCrunch'ta yayımlanan yazıda, Avrupa'daki risk sermayesi yatırımlarının 2021'de 2020'ye oranla üç katına çıkarak 2,5 milyar dolara ulaştığı, küresel yatırımlarınsa aynı dönemde %34 artarak 20,1 milyar dolara ulaştığı ifade <a fr-original-style="" href="https://techcrunch.com/2022/01/27/european-north-american-edtech-startups-see-funding-triple-in-2021/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ediliyor</a>.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Eğitimin geleceği</h2>Eğitim sektöründe yaşanan bu dijital dönüşüm daha erken aşamalarında gibi görünüyor. VR gözlükleri, robotlar, yapay zekâ, metaverse gibi oluşumlar eğitim algımızı ve alış biçimimizi değiştirmeye devam edeceğe benziyor. Daha şimdiden çocuklara eğitim vermeye başlayan robotlar ve yapay zekâ, onların gelişim ve davranışlarını analiz ederek daha sağlıklı bir eğitim ekosistemi oluşturmaya <a fr-original-style="" href="https://builtin.com/robotics/robotics-in-the-classroom" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">katkı sunuyor</a>. Teknolojinin eğitime entegre edilmesi içinse tarihi geçmiş eğitim regülasyonlarının gözden geçirilmesi ve yenilikçi yaklaşımların benimsenmesi <a fr-original-style="" href="https://www.economist.com/united-states/2021/09/18/edtech-that-helps-teachers-beats-edtech-that-replaces-them" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">gerekiyor</a>.

Her salı ve cuma girişimcilik ve teknoloji ekosistemlerinden öne çıkan gelişmeler, paradigma değişimleri, inovasyon trendleri ve dijital dönüşüm e-posta kutunda.

Teknoloji dünyasından tüm önemli gelişmeler.

Quando

Pandemiyle beraber eğitim teknolojileri ivme kazanıyor, robotlar öğretmenlere destek oluyor.

Eğitimin geleceği: dijital dönüşüm

Tesla'nın CEO'su&nbsp;Elon Musk, geçtiğimiz hafta robot işinin otonom ve elektrikli araç üretimiyle kıyaslandığında daha büyük potansiyele sahip olduğunu ifade etmişti. Ayrıca Musk, Tesla'nın bu sene Optimus isimli insansı robot projesi üzerine çalışacağını ve şirketin otonom araçlarında kullanılan yapay zekânın da robota entegre edileceğini belirtti. CEO, Twitter'da Tesla'nın yapay zekâsının geliştirilerek Optimus’un bir insan gibi davranmasını sağlayan yapay genel zekâsını oluşturacağını ifade <a fr-original-style="" href="https://www.bbc.com/news/technology-60154782" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">etti</a>.West England Üniversitesi robot etiği profesörü Alan Winfield ise Musk'ın tweetini "abartılı" bulduğunu ve otonom araçlar için geliştirilmiş bir yapay zekânın asla insan gibi davranan robotlar geliştirmeye yetmeyeceğini&nbsp;belirtti.Sofistike robotlar her ne kadar yakın gelecekte aramızda dolaşmayacak olsalar da diğer robotlar çoktan hayatımızın içine girmeye başladı.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Neler yapabilirler, nerelerde kullanılırlar?</h2>Aslında hepsi insansı olmasa da robotlar çoktan üretim bandında, okullarda, iş yerlerinde ve hatta evlerde çalışmaya başladı. Geçen yıl ABD'de rekor sayıda yeni robot, üretim bandında çeşitli amaçlarla kullanılmaya başlandı. Bu yıl da aynı trendin devam etmesi <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/technology/robots-marched-2021-with-record-orders-by-north-american-firms-2022-02-02/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bekleniyor</a>. Peki bu robotlar ne yapıyor?Bilim kurgu filmlerindeki kadar gelişmiş olmasalar da günümüzde robotlar ev süpürme, eşyaları birbirinden ayırma, çocuklara yeni diller veya kodlama gibi şeyler öğretme, engelli ve yaşlı insanlara göz kulak olma ve üretim bandında otomatize edilmiş işlerde çalışma gibi birçok görevi yerine getirebiliyor. Yapılan yatırımlar ve şirketlerin attığı yeni adımlar robotların günden güne daha fazla alanda var olacağına işaret ediyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Boston Dynamics: Şirketin yeni geliştirdiği Stretch isimli robot DHL'in depolarında görevlendirilecek. İlk başta sadece kamyonları boşaltmak için kullanılacak Stretch'e, ileriki dönemde ek görevler de <a fr-original-style="" href="https://techcrunch.com/2022/01/26/boston-dynamics-warehouse-robot-gets-a-15m-gig-working-for-dhl/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">verilecek</a>. Hyundai'nin altındaki şirket, CES 2022'de de "metamobilite" konseptini tanıtmış ve robotlarla nesneleri hareket ettirip istediğimiz mekânda dolaşabileceğimizi duyurmuştu.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Vecna Robotics:&nbsp;Massachusetts merkezli robotik şirketi, çıktığı C serisi yatırım turunda 65 milyon dolarlık yatırım aldı. Vecna, otonom forkliftler geliştirmek amaçlı çalışmalar <a fr-original-style="" href="https://techcrunch.com/2022/01/26/vecna-gets-65m-to-replace-forklifts-with-robots/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yapacak</a>.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Starship Robotics:&nbsp;Otonom teslimat robotları geliştiren şirket, çıktığı yatırım turunda yaklaşık 57 milyon dolarlık yatırım aldı. Şirket, robotlarını geliştirmeye ve daha fazla robot üretmeye devam edeceğini <a fr-original-style="" href="https://techcrunch.com/2022/01/25/starship-technologies-picks-up-e50m-from-the-eus-investment-arm-to-expand-its-fleet-of-autonomous-delivery-robots/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">açıkladı</a>.</li></ul>Henüz robotların eğer olur da insanlardan sıkılırlarsa dünyada kendi egemenliklerini kurmaları mümkün gibi gözükmüyor; ancak robotlar hayatımızı kolaylaştırmaya devam edecek ve gelecekte metaverse'ten uzay madenciliğine kadar birçok alanda bize destek olacak.&nbsp;

Elon Musk'ın "insansı robot gerçek olabilir" dedi. West England Üniversitesi profesörü Alan Winfield ise bunun mümkün olmadığını söyledi.

Robotların geleceği ne olacak?

Tarım, teknolojinin gelişmesiyle beraber yıllardır süregelen bir dönüşüm içinde. Önceden insan alın teri ve hayvan beden gücüyle yapılan tarım, geçtiğimiz yüzyılda traktör ve benzeri araçlarla daha hızlı ve verimli hâle geldi. Gübre ve ilaç kullanımı, <a href="https://tr.euronews.com/amp/2020/06/24/alman-ilac-devi-bayer-glifosatl-tar-m-ilac-icin-tuketicilere-10-milyar-dolar-tazminat-odey" target="_blank" rel="noopener noreferrer" fr-original-style="" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;"></a><a fr-original-style="" href="https://tr.euronews.com/amp/2020/06/24/alman-ilac-devi-bayer-glifosatl-tar-m-ilac-icin-tuketicilere-10-milyar-dolar-tazminat-odey" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">kimi zaman insan sağlığı pahasına da olsa</a>, tarım için standarda dönüştü. Ancak dönüşüm burada tamamlanmadı. Artık toprağa, yağmura ve hatta güneşe ihtiyaç duymadan tarım yapılabiliyor. Dikey tarımla&nbsp;şehrin içindeki boş bir arsa, fesleğen veya marul yetiştirilen bir çiftlik olarak kullanılabiliyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Nedir?</h2>Dikey tarım, geleneksel tarımdan farklı olarak bir tarım arazisine ihtiyaç duymuyor. Aksine dikey tarım, eğer altyapı sağlanırsa boş bir yük konteynerinin içinde bile yapılabiliyor. Çoğu dikey çiftlik, birkaç ortak prensip çevresinde operasyonlarını gerçekleştiriyor.&nbsp;<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bitkiler, meyveler ve sebzeler toprakta yetişmiyor. Bunun yerine bitkiler yan yana veya üst üste olmak üzere ya besin değeri yüksek bir sisin içinde büyütülüyor, ya da bitkilerin kökleri besin değeri yüksek bir su kitlesinin içine salınıyor. Hatta bazı tesislerde bitkilerin balıkları, balıkların da bitkileri beslediği ve doğal gübrenin oluştuğu "akuaponik"&nbsp;sistemler kullanılıyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Güneş ışığına ihtiyaç duyulmuyor. Işık LED lambalarla istenilen düzeyde ve aralıkta bitkilerin üzerine tutuluyor.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Verimli, yeşil ve kontrol edilebilir</h2>Dikey tarım bu bağlamda değerlendirildiğinde oldukça avantajlı bir sistem olarak ön plana çıkıyor; çünkü daha çok bitki, daha dar alanlarda kontrollü bir şekilde yetiştirilebiliyor ve geleneksel tarımda bitki yetiştirmek için gereken birçok işlem ve malzeme devre dışı kalıyor. Örneğin bu şekilde bitki yetiştirmek, gübre ve ilaçlar gibi doğaya zararlı maddelerin kullanılmasının ve bunların suya karışmasının önüne geçiyor. Aynı zamanda daha az su kullanılmasına da imkân <a fr-original-style="" href="https://www.economist.com/technology-quarterly/2021/09/28/vertical-farms-are-growing-more-and-more-vegetables-in-urban-areas" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">sağlıyor</a>.Sadece elektrik kullanarak faaliyet gösteren dikey çiftliklerin karbon ayak izi, elektrik yenilenebilir enerji kaynaklardan elde edildikçe küçülüyor. Ayrıca bu tesisler üretim sürecini ve buna bağlı olarak sıcaklık, ışık ve besin miktarı gibi parametreleri kontrol altında tutabiliyor ve verimli üretim yapabiliyor. Her yere kurulabilen dikey tarım tesisleriyle şehrin göbeğinde bile üretim yapılabildiği için lojistik süreci de optimize edilebiliyor.Tüm bunlar göze alındığında birçok girişimci dikey çiftliklerini genişletmek için adımlar atıyor.<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><a fr-original-style="" href="https://techcrunch.com/2022/01/18/upward-plans-to-open-a-250000-square-foot-vertical-farm-in-pa-early-next-year/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Upward Farms</a>:&nbsp;Brooklyn merkezli dikey tarım şirketi bu hafta yaklaşık 23 bin metrekarelik bir tesisi faaliyete geçireceğini açıkladı. 2023’ün başında açılması planlanan tesis akuaponik sistem kullanarak bitki yetiştirecek. Geçen yıl çıktığı B serisi yatırım tutunda 121 milyon dolar yatırım alan şirket gelecekte başka pazarlara açılacak.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><a fr-original-style="" href="https://techcrunch.com/2021/12/16/vertical-farming-startup-infarm-raises-200m-for-international-expansion/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Infarm</a>:&nbsp;Avrupa merkezli şirket, 2020’de 170 milyon dolar yatırım aldıktan sonra geçen sene çıktığı D serisi yatırım turunda 200 milyon dolar tutarında para topladı. Şirketin değerlemesi bir milyar doları aştı. Infarm CEO’su Erez Galonska, yatırımların ar-ge ve farklı pazarlarda nüfuzlarını artırmaya yönelik kullanılacağını açıkladı.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><a fr-original-style="" href="https://techcrunch.com/2021/10/27/bowery-tc1/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Bowery Farming:</a>&nbsp;Merkezi Manhattan’da bulunan şirket, 2015 yılından beri 500 milyon dolarlık yatırım aldı. Kasım ayında 2,3 milyar dolarlık değerlemeye sahip olan Bowery Farming, ABD’de 850’nin üstünde markete dikey çiftliğinde yetiştirdiği yeşillikleri satıyor. </li></ul>Dikey tarım belki de kulağa çok doğal gelmiyor olabilir; ancak aslında geleneksel tarım sürecine hem daha yeşil hem de daha verimli ve&nbsp;“saf” bir alternatif olan konsept, gelecekte herkesin buzdolabında kendi marul veya yaban mersinini yetiştirmesini sağlayacak kadar yaygınlaşabilir.

Dikey tarım, toprak ve güneş olmadan, şehrin ortasında meyve ve sebze yetiştirilmesine olanak sağlıyor.

Tarımın değişen düzlemi: Dikey tarım

Yerken düşünmesek de etin bir hayvandan gelmesi son derece normal bir durum; ancak geleneksel et üretimi hem verimlilik hem de karbon emisyonu bakımından önemli sorunlar teşkil ediyor. Çoğu şirket ve girişim hâlihazırdaki üretim sistemine alternatif teknolojiler geliştiriyor. Bu bağlamda yediğimiz et gelecekte mezbahalardan değil, laboratuvarlardan soframıza gelebilir.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Farklı üretim şekilleri, aynı hedef</h2>Et, hücreler arası sıvı, bağ doku, yağ ve kas lifi gibi birçok farklı bileşenden oluşuyor. Dolayısıyla hayvansal tek tip bir hücreyi petri kabında çoğaltmak doğal etin tat ve dokusunu yakalamada yeterli olmuyor. Bu nedenle laboratuvarda et geliştirmek için büyütme faktörleri ve hormonların yanında fibroblastlar gibi dokuları bir arada tutan biyolojik yapılar da kullanılıyor.&nbsp;Laboratuvarda et yetiştirme&nbsp;süreci ana hatlarıyla şu şekilde <a fr-original-style="" href="https://www.mckinsey.com/industries/agriculture/our-insights/cultivated-meat-out-of-the-lab-into-the-frying-pan" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">gerçekleşiyor</a>: Hayvan bazlı hücre çizgileri satın alınıyor ve geliştiriliyor. Bu hücre dizileri besiyerlerinde büyütülüyor ve ardından biyoreaktörlere konuluyor. Biyoreaktörlerde istenen yoğunluk elde edilene kadar hücreler gelişmeye bırakılıyor. Yoğunluk istenen kıvama geldiğinde et, besiyerlerinden ayrıştırılmak üzere santrifüj sürecine tabi tutuluyor ve ardından son ürüne göre şekillendirilip tatlandırılıyor.Et yetiştirme henüz pahalı, operasyonel olarak yavaş ve zorlu bir süreç. Ancak üretimin zamanla ucuzlaması ve bunun paralelinde tüketiciye ulaştırılabilecek düzeyde ölçeklendirilebilmesi bekleniyor. Kimi şirketler üç boyutlu yazıcılar kullanarak hayvansal hücreleri yediğimiz et hâline getiriyor, kimileri bir kalıp kullanarak ete istenen şekli veriyor, &nbsp;kimileri de bir yapı iskelesinde bu hücreleri <a fr-original-style="" href="https://www.economist.com/technology-quarterly/2021/09/28/meat-no-longer-requires-animal-slaughter" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yetiştiriyor</a>.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Bir gün marketten yetiştirilmiş et alınabilir mi?</h2>Kişisel, etik ve dinî tercihleri bir kenara bırakırsak gelecekte bir gün herkes yetiştirilmiş etlere erişebilecek. Şu anda sadece 1.000 kişinin biraz üzerinde bir kitle bu etleri tatmış olsa da üretim fiyatları azalıp üretimin ölçeklendirilmesi kolaylaştıkça daha fazla insan bu etlere ulaşabilecek.&nbsp;Danışmanlık firması McKinsey’e göre, yetiştirilmiş et pazarı 2030’da 25 milyar dolarlık bir hacme ulaşacak. Şu anda laboratuvarda yetiştirilmiş bir porsiyon bifteğin fiyatı yaklaşık 50 dolara denk geliyor. Barclay&nbsp;ise en fazla on yıl içinde geleneksel yöntemlerle üretilen etlerle laboratuvar ortamında yetiştirilen etlerin fiyatının eşitlenmesini bekliyor.Bu arada bir sürü girişim ve şirket de laboratuvar ortamında yetiştirilmiş eti tüketicilerle ulaştırmak için <a fr-original-style="" href="https://techcrunch.com/2022/01/10/is-cell-cultured-meat-ready-for-prime-time/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yarışıyor</a>.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Future Meat Technologies: İsrail merkezli şirket, ABD’de büyük ölçekte üretim yapmaya hazırlanıyor. Piyasa ortalaması litre başına yaklaşık 160 dolar olan hücre kültürünü şirket 2 dolara mal ediyor. Şirketin kurucusu Yaakov Namias, onayların alınması ve üretime başlanması dâhilinde önümüzdeki sene ABD’deki tüketicilerin yetiştirilmiş etin tadına bakabileceğini ifade ediyor.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">UPSIDE Foods: ABD merkezli şirket, kasım ayında Kaliforniya’da üretim kapasitesi zamanla yaklaşık yıllık 180 tona çıkacak bir tesis kurdu. Tesisin ilk etapta yıllık 22,5 ton üretim gerçekleştirmesi bekleniyor.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">MeaTech: Üç boyutlu yazıcılar kullanarak et yetiştiren İsrail merkezli şirket, üretimini hızlandırmak için kasım ayında Sound Ventures ile iş birliği yapacağını açıklamıştı. Hâlihazırda bir parça bifteği 10 günde yetiştiren MeaTech’in kurucu ortağı Omri Schanin, çok başlıklı bir üç boyutlu yazıcı üzerine çalıştıklarını ve gelecekte çok daha hızlı ve büyük hacimlerde üretim yapabileceklerini belirtiyor.</li></ul><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Sürdürülebilir et üretimi</h2>Birleşmiş Milletler, dünya nüfusunun 2050’ye kadar 10 milyara çıkacağını ve nüfusu beslemek için gıda üretiminin iki katına çıkması gerektiğini söylüyor. 2020 yılında insanların 324 milyon ton et tükettiği ve endüstriyel et üretiminin iklim krizinde ne kadar büyük bir rol oynadığı düşünülürse şu anki durum ve gidişat karamsar gözüküyor; ancak yetiştirilmiş et konsepti, et üretimini daha yeşil bir hâle getirebilir ve hayvanlara yapılan zulmün önüne geçebilir gibi duruyor.

Teknoloji şirketleri etin üretimini mezbahalardan laboratuvarlara taşıyor.

Petri kabından sofralara: Etin geleceği

Geçtiğimiz iki yılda pandemiyle beraber medikal teknolojilerde her anlamda bir dönüşüm yaşandı. Uzaktan sağlık hizmetlerine erişimden tutun sağlık verilerinin anlık olarak izlenebilmesine kadar birçok şey, sağlık teknolojilerinin gelişimi önderliğinde hayatımızın bir parçası hâline geliyor. Bu eksende Apple, Google&nbsp;ve Amazon gibi birçok şirket de bu sektörün öne çıkan aktörlerinden olmaya çalışıyor. Bu şirketlerin yanında irili ufaklı girişimler de bu dönüşümün bir parçası olmaya aday. Teknoloji kuruluşlarının gözlerini diktiği öncelikli alan: giyilebilir sağlık teknolojileri.Dört yıl içinde giyilebilir sağlık ürünlerinin kullanımı üç katına çıktı. 2020’de Apple Watch satışları, İsviçre saat pazarının toplam satışını geride <a fr-original-style="" href="https://www.theverge.com/2020/2/5/21125565/apple-watch-sales-2019-swiss-watch-market-estimates-outsold" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bıraktı</a> ve ürün çoğu kişinin bileğinde yer almaya başladı. Bütün bunlar giyilebilir sağlık ürünlerinin hayatımızın içine ne kadar girdiğini gösteriyor. ABD’deki tüketicilerin de %80’i giyilebilir sağlık ürünlerini kullanmaya istekli olduğunu ifade ediyor.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Giyilebilir sağlık neyi amaçlıyor?</h2>Deloitte’un yayınladığı <a fr-original-style="" href="https://www2.deloitte.com/xe/en/insights/industry/technology/technology-media-and-telecom-predictions/2022/wearable-technology-healthcare.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">rapora</a> göre Apple Watch, FitBit ve Movano Ring gibi tüketici sağlık ürünleri, sensörler ve uygulamalar geliştikçe kişiselleştirilmiş mini klinikler hâline geliyor. Sağlık ve uyku verilerinin takip etmeye ve kullanıcılara daha sağlıklı yaşam alışkanlıkları kazandırmaya yardımcı olan bu ürünler, kronik hastalıkları saptamada da gittikçe iyileşiyor. Gerekli altyapı sağlanırsa kullanıcıların sağlık verileri hekimleriyle paylaşılabiliyor.&nbsp;Bu ürünler ilk kez piyasaya sürüldüğünde nabız ve harcanan kalori gibi verileri hesaplayabiliyordu. Ardından sensör teknolojilerinin gelişmesiyle beraber sağlık aksesuarları artık kandaki oksijen ve şeker seviyesi, tansiyon, vücuttaki sıcaklık ve su oranı, uyku kalitesi gibi birçok sağlık verisini hesaplayıp toplayabiliyor ve elektrokardiyogram (EKG) çekebiliyor.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Sektörün ve teknolojinin geleceği</h2>Deloitte 2022’de 320 milyon giyilebilir sağlık ürününün satılmasını bekliyor. Danışmanlık şirketinin yayınladığı bir başka <a fr-original-style="" href="https://www2.deloitte.com/us/en/pages/life-sciences-and-health-care/articles/consumer-health-system-technology.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">raporda</a>, bu ürünleri kullanan tüketici sayısında 2013’ten 2020’ye %25’lik bir artış yaşandığı belirtiliyor. Insider Intelligence ABD’de sağlık uygulaması kullanan kişilerin sayısının 2022’de yaklaşık 85 milyon civarında olacağını tahmin ediyor. Şirketler de gelişen sağlık teknolojisi sektöründe oyuncu olmaya hazırlanıyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Amazon: Amazon'un 2020’de tanıttığı 100 dolara satılan ve FitBit’e benzeyen Halo&nbsp;bilekliği, nabız, kandaki oksijen ve hareketlilik verilerini hesaplayabiliyor.&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><a fr-original-style="" href="https://techcrunch.com/2021/05/18/after-closing-fitbit-acquisition-google-is-going-big-with-wear-os/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Google</a>:&nbsp;Geçtiğimiz yıl FitBit’i 2,1 milyar dolara satın alan şirket, Samsung'la&nbsp;da bir saat geliştirmek üzere iş birliği yapacağını açıklamıştı.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Apple: EKG ve nabız ölçümü yapabilen Apple Watch ürününü geçen yıl güncelleyen şirket, kandaki oksijen seviyesini ölçme özelliği de eklemişti. Ürüne kadınların ovülasyon zamanının takip edilebilmesi için <a fr-original-style="" href="https://www.forbes.com/sites/davidphelan/2021/12/30/apple-unexpectedly-reveals-dazzling-future-for-apple-watch-series-8/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">termometre gibi</a> başka sensörlerin de eklenmesi bekleniyor.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><a fr-original-style="" href="https://www.usa.philips.com/healthcare/product/HC989803196871/wearable-biosensor-wireless-remote-sensing-device" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Philips</a>: Şirket takip edilmesi gereken hastaların vücuduna yapıştırılan bir biyosensör geliştirdi. Ürün, hastanın bulunduğu ortam, tansiyonu ve nefes alışı hakkında veri toplayabiliyor ve düşmeleri saptayabiliyor.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><a fr-original-style="" href="https://www.theverge.com/2021/12/27/22850147/movano-ring-smart-ring-chronic-illnesses-ces-2022" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Movano</a>: Geçen hafta gerçekleştirilen CES 2022 etkinliğinde Movano, Movano Ring yüzüğünü tanıttı. Yüzüğün beta versiyonu 2022’nin ikinci yarısında çıkacak ve bileğe takılan ürünlerin topladığı sağlık verilerinin çoğunu takip edebilecek.</li></ul>Neden Önemli?Giyilebilir teknoloji ürünlerinin yaygınlaşması ve gelişmesi sağlık sektörünü ve halk sağlığını iyileştirmede önemli role sahip. Kullanıcıların %75’i bu ürünlerin sağlıklarıyla ilgili aksiyon almalarına yardımcı olduğunu ifade ediyor. Araştırmalar, bu durumun hastane ziyaretlerini ve geri kabul oranlarını azalttığını ve kullanıcının hayatını iyileştirdiğini gösteriyor. Insider Intelligence, &nbsp;şirketlerin de bu teknolojileri çalışanlarına sunarak personel değişim oranının azaltılabileceğinin altını <a fr-original-style="" href="https://www.businessinsider.com/wearable-technology-healthcare-medical-devices" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">çiziyor</a>.&nbsp;

Giyilebilir sağlık teknolojileri kişiselleştirilmiş mini kliniklere dönüşüyor.

Bilekte EKG: Giyilebilir sağlık

2016’da gerçekleşen Remote konferansında Jeff Bezos gelecekte Dünya’nın yaşamak ve hafif endüstriyel amaçlar için kullanılacağını, madencilik gibi operasyonların uzayda yapılacağını söylemişti. Buna ek olarak geçtiğimiz yıllarda insanlık, uzay taşımacılığı ve teknolojileri kapsamında deneyimini genişletti. 40 yılda uzaya fırlatma masrafları kilogram başına 85 bin dolardan 1000 doların altına düştü. Uzay yarışına devletlerden sonra özel şirketler de katıldı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">SpaceX:&nbsp;Elon Musk Mars’ta kurulacak Mars Base Alpha projesinin 2028’e kadar tamamlanacağı sözünü vermişti.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Blue Origin: Jeff Bezos’un şirketi “Ay’da sürdürülebilir insan varlığı” üzerine çalışıyor.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><a fr-original-style="" href="https://www.forbes.com/sites/arielcohen/2021/10/26/chinas-space-mining-industry-is-prepping-for-launch--but-what-about-the-us/?sh=5a06181d2ae0" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Origin Space</a>: Çin merkezli uzay madenciliği girişimi geçtiğimiz sene NEO-1 isimli ilk ticari uzay aracını dünyanın yörüngesine çıkardı. NEO-1 uzaydaki çöpleri toplamak ve madencilik yapılabilecek asteroitleri belirlemek için kullanılacak.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><a fr-original-style="" href="https://www.forbes.com/sites/jamiecartereurope/2020/10/26/hubble-views-massive-asteroid-called-psyche-that-could-worth-more-than-our-global-economy/?sh=42c3fe29515a" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">NASA</a>: ABD’nin uzay ajansı 16 Psyche isimli asteroidin yörüngesinde dolaşmak ve hakkında bilgi toplamak üzere 2022’nin Ağustos ayında bir uzay aracı yollayacak. Kurum kasım ayında bir asteroidin yörüngesini değiştirmeyi denemek üzere DART isimli bir proje <a fr-original-style="" href="https://www.nytimes.com/2021/11/23/science/nasa-dart-launch-asteroid.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">başlatmıştı</a>.</li></ul>Özel şirketlerin ve devletlerin uzay yarışında bu kadar istekli olmalarının nedeni prestij, reklam veya turizm değil; uzayın Dünya ile kıyaslandığında ‘sonsuz’ olan kaynaklarına erişebilmek. Bu bağlamda uzay veya asteroit madenciliği ise yavaş yavaş tekrar gündeme geliyor.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Uzay madenciliği</h2>Uzay madenciliği ana olarak asteroitler üzerinden şekilleniyor. Çünkü asteroitler bolca mineral ve madenden oluşuyor. Örneğin önceki bulgular 16 Psyche’nin, dünyanın milyonlarca yıllık demir ve nikel ihtiyacını karşılayabilecek kadar materyal barındırdığına işaret ediyor. Ayrıca bu cisimler Dünya’da nadir bulunan ve özellikle elektronik cihazlarda kullanılan nadir toprak elementlerini barındırıyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="text-align: center;" style="text-align: center; box-sizing: border-box;">Nasıl? Asteroit madenciliği yapmak için bir asteroit seçmek, bu göktaşını dünyaya yakın bir yere getirmek ve işlemek gerekiyor.</li></ul>Bunun için teorik olarak Dünya’ya yakın yörüngede dolanan asteroitlerden birine bir uzay aracının gönderilmesi, asteroidin kendi etrafında dönüşünün durdurulması ve yörüngesinin Ay’a yaklaşacak şekilde değiştirilmesi gerekiyor. Asteroit, Ay’ın kütlesel çekimiyle Dünya’nın yörüngesine giriyor ve böylelikle dünyadan asteroide ulaşmak büyük oranda kolaylaşıyor. Ardından göktaşının üzeri ısıtılıyor, taşlar öğütülüyor ve dünyaya geri yollanmak üzere <a fr-original-style="" href="https://www.youtube.com/watch?v=y8XvQNt26KI" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ayrıştırılıyor</a>.Tabii ki teoride mantıklı görünen bu süreç için çeşitli yeni teknolojilerin geliştirilmesi gerekiyor. Tucson Arizona Gezegen Bilimi Enstitüsü’nden Jeff Kargel, yeni fırlatma ve uzay aracı teknolojileri geliştirmenin yanında bu finansal yükü üstlenebilecek ve konsept ölçeklendirilebilene kadar her sene milyarlarca dolar zarar etmeyi göze alacak birilerine ihtiyaç olduğunu <a fr-original-style="" href="https://www.forbes.com/sites/brucedorminey/2021/08/31/does-commercial-asteroid-mining-still-have-a-future/?sh=1bd61a091a93" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">vurguluyor</a>.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Uzay madenciliği ne vaat ediyor?</h2>Uzay madenciliği nadir toprak elementlerinin ve diğer mineral ve madenlerin arzını artırmada önemli bir potansiyele sahip. Dünya dışı kaynakların kullanılması maden zengini ülkelere bağımlılık problemini de ortadan kaldırabilir. Ayrıca çevreye ve insanlara zarar veren geleneksel madencilik, gelecekte uzay madenciliğinin mümkün olmasıyla tedavülden kalkabilir. Central Florida Üniversitesi Uzay Enstitüsü’nde gezegen bilimci Philip Metzger, uzay madenciliğine yönelmenin hem teknolojik gelişmeler hem de çevresel etkiler göz önüne alındığında kaçınılmaz olduğunu ifade <a fr-original-style="" href="https://astronomy.com/news/2020/11/is-space-mining-the-eco-friendly-choice" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ediyor</a>.

Uzay madenciliği teknik olarak zorluklar barındırsa da gelecekte bildiğimiz hâliyle madenciliği dönüşüme uğratabilir.

Uzayda madencilik yapılabilir mi?

Küresel olarak emlak ve arsa fiyatları yükselişte. Öyle ki, İstanbul’da merkezi bir yerde düzgün bir ev kiralamak için ciddi miktarda parayı gözden çıkarmanız gerekiyor. Ev ve arsa satın almak çoğu kişi için bir hayal; ancak eğer fiziksel dünyada arsa satın alamıyorsanız Metaverse’teki arsaları, fiyatları henüz artmadan değerlendirebilirsiniz.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Metaverse’te sanal gayrimenkul</h2>Teknoloji uzmanları önümüzdeki birkaç yıl içinde Metaverse’ün tam anlamıyla işleyen bir ekonomi hâline geleceği görüşünde. Birden fazla dijital evrenden oluşan Metaverse’ün tıpkı telefonlardaki uygulamalar, mesajlar ve mailler gibi hayatımıza entegre olacağı tahmin ediliyor. Bu nedenle Nike, Louis Vuitton, Burberry gibi şirketler çoktan Metaverse’ün imkânlarını keşfetmeye başladılar bile. Buna ek olarak bu çoklu sanal alemde gayrimenkul alımları da gün geçtikçe artıyor.İnsanlar şu anda görece spekülatif bir pazar olan Metaverse’ten dijital arsalar, binalar, hatta Taj Mahal gibi turistik yerleri satın alabiliyorlar. Decentraland, the Sandbox ve Somnium Space gibi evrenlerde satın alınan gayrimenkuller yakın gelecekte markalara ve kişilere çeşitli amaçlarla kiralanabilir veya <a fr-original-style="" href="https://www.vox.com/recode/2021/12/2/22812608/metaverse-real-estate-meta" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">satılabilir</a>.&nbsp;Tabii ki bu sanal evrenlerde kısıtlı yer olduğu için şirketler ellerini çabuk tutmak istiyor. Metaverse Group gibi şirketler ise ilk sanal emlakçılık siteleri olarak piyasada yerini alıyor. Ekim ayında blok zincir teknolojisi şirketi Tokens.com’un 1,7 milyon dolara Metaverse Group’un yarısını satın aldığını hatırlatmakta da fayda var.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Metaverse’te yerini alanlar</h2><ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Toronto merkezli Metaverse Group’un sanal merkezi Decentraland’deki&nbsp;Crypto Valley’de bulunuyor.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Tokens.com'un Decentraland’de&nbsp;bir gökdeleni bulunuyor. Gökdelenin ilerleyen dönemde diğer şirketlere reklam ve kiralama amaçlı kullanacağı belirtiliyor. Şirket kasım ayında aynı evrende Fashion Street isimli semtin 116 parselini yaklaşık 2,5 milyon dolara sattığını <a fr-original-style="" href="https://www.nytimes.com/2021/11/30/business/metaverse-real-estate.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">duyurdu</a>.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Dünyanın her yerinin dijital olarak satışa sunulduğu OVR platformunda Türkiye’de 20 binden fazla parsel satıldı. Satılan parsellerin 11 bini İstanbul’da. İstanbul’daki fiyatlar yaklaşık 135 tl ila 500 tl arasında değişiyor. Ödemeler OVR isimli kripto paralarla <a fr-original-style="" href="https://tr.sputniknews.com/20211230/metaversete-sanal-arsa-satisi-turkiyede-20-binden-fazla-parsel-alindi-en-cok-istanbul-ilgi-gordu-1052256990.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yapılıyor</a>.</li></ul><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Fırsat mı, balon mu?</h2>Metaverse’ün bu bağlamdaki gelişimi, İnternet’in gelişimiyle benzeşiyor. 1980’li yıllarda insanların internet siteleri açıp sonrasında bu siteleri satması veya buralarda reklam vermesi sanal evrende arsa satın almaya ve sonrasında burayı kiralamaya veya satmaya benzetilebilir. Buradaki ana fark Metaverse’te bu işlemin parayla yapılması ve bu oluşumun birkaç şirketin önderliğinde gelişmesi. İnternet’in geleceğinin bu oluşum paralelinde şekilleneceği düşünülürse yatırımcıların, şirketlerin ve bireylerin ileride kiralama, reklam alma ve satış gibi yollarla para kazanmak için şimdiden pozisyon almaları pek de şaşırtıcı durmuyor.&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(15, 14, 14); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(15, 14, 14); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“New York’a henüz kırsal bir yerken geldiğinizi ve SoHo’dan bir parsel kapatabilme şansınız olduğunu hayal edin. Şu an SoHo’da gayrimenkul parsellemek paha biçilemez ve piyasa da böyle bir imkân sunmuyor. Aynı şey metaverse için de geçerli olacak.” – Michael Gord, Metaverse Group kurucu ortağı</blockquote>Tokens.com CEO’su Andrew Kiguel, Metaverse’teki portfolyosunun yaklaşık 10 kat değerlendiğini ifade ediyor. Diğer yatırımcılar da portfolyolarını genişletmeye istekli gözüküyor. Bunlar her ne kadar metaverse gayrimenkul piyasasının bir ‘fırsat’ olduğuna yönelik işaretler olsa da aktörlerin adımlarına göre piyasanın fırsat mı balon mu olduğunu süreç içinde göreceğiz gibi duruyor.

Kullanıcıların, yatırımcıların ve kuruluşların Metaverse’ün gayrimenkul pazarına ilgisi günden güne artıyor.

Metaverse: Gayrimenkul Patlaması

Pandeminin başında, hareketliliğin ve enerji tüketiminin neredeyse durma noktasına geldiği bir dönemde, 2021’de küresel bir enerji kriziyle karşılaşacağımız söylenseydi kimse bunu ciddiye almazdı. Fakat 2021’in yazından çıkarken küresel çapta bir enerji krizinin ilk göstergeleri ortaya çıkarken enerji fiyatlarının rekor kıracağı uyarıları dünyanın her yerinde yankılanmaya başladı. 2021'in son çeyreğinin "sinyal niteliğindeki" gelişmelerinden biri olan enerji krizini birden fazla nedene bağlamak mümkün. Gelin birlikte inceleyelim.<h3 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Enerji krizi neden başladı?</h3>Avrupa Enerji Komisyonu Üyesi Kadri Simson, krizi ve krize bağlı fiyat patlamalarını “beklenmedik” olarak nitelendiriyor. Zira Avrupa’da doğal gaz fiyatları, geçen senenin aynı zamanlarının 8,5 katına çıkarak 230 dolar seviyelerini buldu. Doğu Asya’da da fiyatlar, eylülden ekime %85 arttı. ABD’de ise doğal gaz fiyatı son 13 yılın zirvesine çıktı. Kömür fiyatları da aynı şekilde rekorlar kırdı ve petrol fiyatı tahminleri 100 dolar civarlarına yükseldi.Kısaca özetlemek gerekirse; küresel çapta bir enerji krizi yaşanmasının nedenleri arasında şunlar yer alıyor:&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Pandemi sonrası normalleşmeyle ekonomilerin canlanması,&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Soğuk bir kışın enerji depolarını yormuş olması,&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Avrupa’da yaprak kıpırdamayan günler dolayısıyla rüzgar santrallerinden beklenen çıktının elde edilememesi,</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Çin ve diğer bazı ülkelerde kömür madenlerinin sel altında kalması,</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Rusya’nın kısa vadeli spot piyasalarına doğalgaz tedariğini durdurması.</li></ul>BloombergHT'ye açıklamalarda bulunan Enerji Ticaret Derneği Başkanı Burak Kuyan, "Enerji sektöründe ciddi kaos ve kriz var. 1 yıl öncesine kadar bu kadar olumsuzluğun bir araya gelebileceğini kimse aklına getiremezdi. Bunlar tabii maliyet ve fiyat baskısı oluşturmaya başladı,”&nbsp;diyor.<h3 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Türkiye’de kriz nasıl hissedildi?</h3>Türkiye, enerji konusunda dışa bağımlı bir ülke olduğu için küresel piyasalardaki şoktan doğal olarak etkilendi. TÜİK, Ağustos ayındaki enerji ithalatının bir önceki yıla göre 2 katına çıkarak 4 milyar doların üstüne çıktığını belirtti. Enerji ithalatı, ekim ayında ise bir önceki yıla göre %160 artarak yaklaşık 5,5 milyar dolara yükseldi. Türk lirasının döviz piyasalarında rekor düzeylerde değer kaybetmesi ise iç piyasada bu artışın daha yüksek çarpanla hissedilmesine neden oldu. Enerji fiyatlarındaki artış, gıdadan ulaşıma birçok kalemin fiyatını artırdı. Türkiye’de tüketiciler için bu yıl doğalgaza %17,8; elektriğe ise %21,2 zam yapıldı. Kasım ayında sanayi abonelerine %48; elektrik üretimi yapacak şirketlerin tarifesine ise %46 zam yapıldı. Akenerji CEO’su Serhan Gençer bu zamların satış fiyatlarına yansıtılması gerektiğini yoksa şirketlerin üretime ara verebileceğini ifade <a fr-original-style="" href="https://www.bloomberght.com/sirketler-dogalgaz-zammini-nasil-degerlendirdi-2291118" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ediyor</a>.<h3 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Beklentiler: Daha kış bitmedi</h3>Dünya bankası özellikle ekonomilerin toparlanma sürecinden ve tedarik zincirindeki sıkıntılardan kaynaklı artan enerji fiyatlarının 2022’nin ilk yarısında yüksek kalmaya devam edeceğini ifade ediyor. Daha ılıman bir kış geçirilmesi, hane halkının enerji ve ısınma ihtiyacını hafifleterek bir nebze de olsa rahatlama sağlayabilir; ancak enerji faturaları önceki senelere göre daha kabarık olacak. Enerji fiyatlarındaki artış küresel enflasyonu da yukarı yönlü tetikleyecek.&nbsp;2022’nin ikinci yarısında ise tedarik zincirinin toparlanması ve küresel büyümenin görece yavaşlaması ile enerji fiyatlarının diğer emtia fiyatlarıyla beraber düşeceği beklentisinin altı çiziliyor. Fakat hâlihazırda yükselmiş enerji fiyatları, enerji ithal eden ülkelerin büyüme rakamlarına negatif yönlü bir etkide bulunacak gibi <a fr-original-style="" href="https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2021/10/21/soaring-energy-prices-pose-inflation-risks-as-supply-constraints-persist" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">görünüyor</a>.<h3 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Gelecek krizleri engellemek: Uzun soluklu ve çok yönlü bir yaklaşım</h3>Enerji fiyatlarındaki artış, küresel ölçekte değerlendirildiğinde geçici; ancak bu dalgalanma aslında enerji sektörünün kırılganlığını da gözler önüne seriyor. Özellikle de yeşil ve temiz enerjiye geçilmesi gereken bir noktada bu kırılganlık, gelecekte de fiyat dalgalanmaları yaratarak kendini tekrar hatırlatabilir. Bu nedenle enerji sektörünün geçiş döneminde arz istikrarını önceliklendirmesi büyük önem taşıyor.Uzmanlar, geçiş sürecinde nükleer enerji santrallerinin enerji üretiminde kritik öneme sahip olduğunu ifade ediyor. Buna ek olarak doğal gaz çıkarımı ve dağıtımına yatırım yapılması; güneş ve rüzgar enerjisinin yeterli olmadığı zamanlar öngörülerek doğalgazın enerji istikrarını sağlamada kullanılması gerekiyor. Yeşil enerjiye ağırlık verilmesi ve sürdürülebilir bir enerji sektörü inşa edilmesinin önemi de bir kez daha ortaya çıkıyor. Aksi takdirde gelecekte sık sık enerji kesintileriyle karşılaşılması kaçınılmaz <a fr-original-style="" href="https://www.atlanticcouncil.org/blogs/energysource/rapid-response-the-energy-crisis/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">görünüyor.</a>

2021'in sonuna doğru piyasaları altüst eden enerji krizi 2022'nin ilk yarısında da etkisini sürdürecek.

Enerji krizi: Tamam mı devam mı?

28 Ekim 2021’de Mark Zuckerberg, Facebook’u Meta Platforms olarak yeniden markalaştırdı. Bu, çoğu kişi tarafından Facebook’un tekelleşme, yanlış haberler, kullanıcıları manipüle eden algoritmalar ve kişisel verilerin kullanımı gibi konularda gittikçe kabaran sicilinin üstünü örtmek için bir maskeleme girişimi olarak nitelendirildi. Birkaç hafta sonra, Microsoft ve Nvidia gibi şirketlerin de "metaverse" manifestolarını kamuoyuyla paylaşması ise henüz tam olarak anlaşılamayan bu kavramı; yatırımcılar, şirketler ve kullanıcıların odak noktası haline getirdi.<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Morgan Stanley: New York merkezli yatırım bankası, metaverse’ü 8 trilyon dolarlık bir fırsat olarak nitelendiriyor; ancak bu fırsatın Meta ekseninde şekillenmesinden endişe <a fr-original-style="" href="https://www.businessinsider.com/morgan-stanley-is-worried-about-facebook-pivot-to-the-metaverse-2021-11" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ediyor</a>.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Nvidia: Kaliforniya merkezli dünyanın en büyük yapay zeka ve grafik çipi üreticisi, geçtiğimiz ay yazılım geliştiricilere "Omniverse Enterprise"&nbsp;adı altında metaverse üzerine çalışabilecekleri yazılım araçlarını <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/markets/us/nvidias-rally-turbo-charged-by-metaverse-valuation-breaches-800-bln-2021-11-18/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">tanıttı</a>.&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Meta:&nbsp;Önceki adıyla Facebook’un CEO’su Mark Zuckerberg, şirketin önümüzdeki beş yılda bir sosyal medya şirketinden bir metaverse şirketine dönüşeceğini açıkladı. Ayrıca şirket, kâr amacı gütmeyen kuruluşlara “metaverse’ü bilinçli bir şekilde oluşturabilmek” adına 50 milyon dolarlık yatırım <a fr-original-style="" href="https://www.bbc.com/news/technology-57942909" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yaptı</a>.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Microsoft: Şirket geçtiğimiz haftalarda Microsoft Teams isimli uzaktan çalışma ve eğitim platformunda 2022’den itibaren kullanılmak üzere Mesh adlı ürününü tanıttı. Mesh ile karma gerçeklik üzerinden holografik görüntüler ile toplantılar yapılacak ve dosyalar <a fr-original-style="" href="https://news.microsoft.com/innovation-stories/mesh-for-microsoft-teams/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">paylaşılacak</a>.</li></ul><h3 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Metaverse nedir?</h3>Metaverse, birçok kişi için tam olarak algılanamayan ama ufak da olsa fikir sahibi oldukları bir “sanal dünyalar evreni”. Meta&nbsp;(ileri, öte) ve universe&nbsp;(evren) &nbsp;kelimelerinin birleşimi olan metaverse; kimilerince omniverse, kimilerince spatial internet (mekansal internet) veya the AR Cloud&nbsp;(artırılmış gerçeklik bulutu) olarak adlandırılıyor. Bu farklı isimlerden de anlaşılabileceği üzere metaverse; sanal dünyaların, artırılmış gerçekliğin, internetin ve diğer elementlerin birleştiği üç boyutlu kolektif bir sanal evren. Bedenlenmiş bir internet olarak da tasvir edilen bu evren, internetin geleceği olma potansiyeline sahip.Günümüz teknolojileriyle kullanıcıların, erken aşamalarındaki bu evrenin içinde çeşitli aktiviteler yapabilmesi mümkün. Örneğin; Meta'nın ABD’li girişimci Palmer Luckey’den 2014'te satın aldığı Oculus VR (sanal gerçeklik) gözlükleri ile metaverse'e giriş yapılabiliyor. Meta'nın yanı sıra Google gibi birçok teknoloji şirketi de geçtiğimiz senelerde bu tip teknolojik aksesuarlara yatırım yaparak metaverse'e giden yolda ilk adımlarını atmıştı.<h3 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Metaverse: Vaatler</h3>Her ne kadar teknoloji ve kullanıcı dinamikleri şu an buna el vermese de gelecekte metaverse'ün fiziksel dünyamıza tahmin bile edemeyeceğimiz şekillerde nüfuz etmesi bekleniyor. Bu evrenin sakinlerinin, günümüz teknolojisi dahilinde avatarlarıyla sanal ortamda alışveriş yapabilmesi, sinemaya gidebilmesi, eğitim alabilmesi veya ailesi ve arkadaşlarıyla vakit geçirebilmesi mümkün. Tüm bu aktivitelerin ötesinde metaverse'ün kişisel ve profesyonel ilişkileri de yeni bir boyuta taşıyacağı tahmin ediliyor. Mesela, mekanik parça geliştiren bir ekip, fiziksel olarak dünyanın farklı yerlerinde olsalar dahi metaverse'de aynı masada oturuyormuş gibi tartışıp ortadaki parçayı üç boyutlu bir şekilde inceleme imkânı buluyor.&nbsp;Bu yeni yapılanma, blok zinciri temelli NFT’ler gibi dijital varlıkların da gittikçe önem kazanmasıyla iş dünyası ve ekonomiler için konumlandırılması gereken yeni bir cephe olarak ön plana <a fr-original-style="" href="https://www.ft.com/content/61ce8588-5233-44d0-aa12-ce9ed60fb314" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">çıkıyor</a>. Peki, metaverse ne gibi imkânlar sunuyor?Yeni etkileşim dinamikleri: Metaverse, gelecekte robotların ve kişisel sanal asistanların denkleme eklenmesiyle şirketlere tüketicileriyle yeni etkileşim imkânları sunmaya hazırlanıyor. Nitekim birçok şirket, şimdiden bu alanda çalışmalara başladı. Örneğin Nike, ABD merkezli video oyunu geliştiricisi Roblox ile iş birliği yaparak "Nikeland" adında bir sanal dünya oluşturmayı <a fr-original-style="" href="https://www-cnbc-com.cdn.ampproject.org/c/s/www.cnbc.com/amp/2021/11/18/nike-teams-up-with-roblox-to-create-a-virtual-world-called-nikeland-.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">planlıyor</a>. Nikeland’de kullanıcılar avatarlarını, Nike ürünleriyle giydirebilecek ve çeşitli spor aktivitelerine izleyici veya oyuncu olarak katılabilecek.Fırsat eşitliği ve kapsayıcılık:&nbsp;Metaverse’ün engelli bireylerden tutun farklı coğrafi bölgelerde yaşayan bireylere kadar çoğu insanın daha dinamik bir şekilde işgücüne katılmasını sağlaması da muhtemel. Metaverse sayesinde şirketler, kaliteli işgücüne erişebilirken çalışanlar için de fırsat eşitliği sağlanarak fiziksel, sosyal ve ekonomik engellerin, görece daha kolay bir şekilde, üstesinden gelinebilecek.Sürdürülebilirlik: Metaverse’ün paralel bir mekân yaratması ile tüketime ve ulaşıma bağlı çoğu emisyonun önüne geçilebileceği de öngörülüyor. Zira metaverse'ün, yakın gelecekte ulaşım ihtiyacımızı azaltması, en fazla kirleten sektörlerden biri olan moda sektörünü dijitale taşıyarak daha yeşil bir hale getirmesi ve sanat, eğlence ve turizm sektörünün nimetlerini salonumuza taşıması bekleniyor.<h3 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Metaverse gelecek vadediyor mu?</h3>İnternetin ilk çıktığı yıllara gidersek bugünle kıyaslandığında ne kadar yol kat ettiğimiz aşikar. İlk başlarda sadece siyah bir ekranın üzerinde metinlerin sergilendiği bir platform olan internet, 90’larda iki boyutlu görsellerin eklenmesiyle yeni bir boyut kazanmıştı. Ardından 2000’lerde videoların internetin içinde yer almaya başladığını gördük. Bu esnada internetin sadece var olan bilgiye erişme amaçlı kullanılmasından, yeni bilgilerin bu platforma yüklenmesi ve bu bilgi akışının kullanıcılar arasında dinamikleşmesini deneyimledik. Burada bilgisayarların ve mobil cihazların gün geçtikçe daha güçlü hale gelmesi bütün bu dönüşümleri, daha doğal ve kolay hale getirdi. Gidişata baktığımızda ise üç boyutlu dinamik sanal dünyaların oluşumunun ve bu dünyaların fiziksel dünyamızla etkileşiminin, rotanın üzerindeki yeni duraklar olduğunu söylemek yanlış <a fr-original-style="" href="https://www.economist.com/leaders/dont-mock-the-metaverse/21806354" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">olmaz</a>. Buradaki asıl mesele metaverse’ün gelecek olup olmadığı değil; ne zaman gelecek olduğu gibi görünüyor.Tabii ki metaverse’ün önünde teknik ve yönetişimsel engeller de var. İlk olarak, internet altyapısının bu kompleks oluşumu destekleyebilecek şekilde gelişmesi ve 5G'nin kullanıma hazır hale gelmesi gerekiyor. Büyük teknoloji şirketlerinin gelişiminden ve insanların hayatlarındaki artan etki ve izleme potansiyellerinden ders çıkarılması, sağlıklı bir metaverse ekosistemi için gerekli. Blok zinciri ise hem güvenlik bağlamında hem de ekonomik bağlamda bu sorun için bir çözüm olacak gibi <a fr-original-style="" href="https://www.bbc.com/news/technology-58749529" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">duruyor</a>.

Metaverse, dijital mecraların anlamını ve bu bağlamda etkileşim biçimimizi ve iş dünyasının dinamiklerini değiştirmek konusunda iddialı görünüyor. 

Metaverse: İnternetin geleceği

Günümüzde sosyal medya deyince aklımıza büyük ihtimalle İnstagram’a konulan gönderiler, hikâyeler, TikTok videoları, tweet’ler ve Facebook paylaşımları gibi şeyler gelmesi muhtemel. Ancak baktığımızda Tiktok’tan Instagram’a, Twitter’dan Discord’a kadar neredeyse her sosyal medya veya mecranın ortak bir özelliği var: Sohbet etme.&nbsp;Sohbet nasıl dijitalleşti?Her ne kadar sohbet etme özelliği aklımıza gelen ilk özellik olmasa da, bu özellik teknoloji buna el verecek kadar geliştiğinden beri çeşitli platformlarda ve tekniklerle kullanılıyor. Nihayetinde sohbet etme, insanlığın en temel ihtiyaçlarından olan sosyalleşme ve iletişim kurma ihtiyacını tatmin eden bir eylem. 1988’de bir grup insanın Internet Relay Chat (IRC) isimli yeni bir sistemle birbirlerini seçerek eşzamanlı olarak bilgisayar üstünde yazılı olarak sohbet etmeye başlaması ile dijital ortamda anlık sohbet etme özelliğiyle tanıştık. Gariptir ki bu her ne kadar yeni bir sistem olsa da kullanıcılara oldukça tanıdık gelmişti. Sonrasında ise ana servis sağlayıcıları ve email servisleri de sohbet etme özelliğine önem vermeye başladı. Akıllı telefonların kullanıcılarla buluşmasıyla ise anlık mesajlaşma artık son derece normal bir şeydi.Sosyal medya ve mecralar tarafına gelecek olursak özellikle 2010 civarlarında hepimizin yavaş yavaş üye olduğu sosyal ağlar, her ne kadar ilk başta takip etme, gönderi paylaşma ve beğenme gibi özellikler üzerine kurulsa da sonrasında hepsinin sohbet etme amaçlı araçlar geliştirdiğini birebir deneyimledik. Instagram’da önceden gönderi paylaşıp, başkalarının gönderilerini beğenip, bu gönderilerin altına yorum yapabiliyorken sohbet etme gibi bir özellik yoktu. Ama sonra DM kutuları hayatımıza bir yazılım güncellemesiyle sanki hep oradaymış gibi bir giriş yaptı.&nbsp;Sohbet ve sosyalleşmek dijital platformlarda neden önemli?Dijital sosyalleşme platformlarının asıl sorunu aslında gönderilerin sıra sıra bir bilgi yumağı olarak önümüze yığılan “feed”ler. Çünkü bu feedler bizim sosyalleşmemizi sağlamıyor. Aksine feedler platformlara yüklenen fotoğrafları, yazıları ve sesleri tek taraflı olarak bize gösteriyor. Bu bilgilerle ise bunları beğenmek, paylaşmak ve bunların hakkında yorum yapmak gibi kısıtlı bir etkileşimde bulunabiliyoruz. Gerek instagrama konulan fotoğraflar, gerek twitter’ın gündemine oturan tweetler olsun, bu bilgilerin yayıncılarla bire bir konu hakkında konuşma ve olayın iç yüzünü inceleme ihtimalimiz düşük. Bu nedenle yanlış bilgilerden tutun mükemmelce sergilenen hayatlar bizi manipüle ettikçe kendimizi bir kötü hissetme sarmalında buluyoruz.&nbsp;Ancak sohbet etmek ve dijital platformlarda olabildiğince sağlıklı sosyalleşmek, ister yazılı, ister sözlü, isterse de görüntülü olsun bize aynı hisleri, en azından aynı oranda, yaşatmıyor. Bu nedenle internetin ve dijital platformların sosyal etkileşimi stimüle etme paralelinde evrilmesi ve bu tip platformların ve yapıların günden güne nüfuzunu artırması doğal gözüküyor.Tabii ki sohbet dijital ortamlarda farklı şekillerde de karşımıza çıkıyor. Canlı yayında konuşmalar, oyun oynarken oyun gruplarındaki sohbetler ve belki de gelecekte VR gözlüklerimizi takarak metaverse’te arkadaşlarımızla oturup kahve içmek gibi birçok farklı sohbet ve sosyalleşme bağlamlarından bahsetmek mümkün.<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Discord: Sesli bir dijital foruma benzetilebilecek Discord yazılı ve sesli sohbetler arası geçişi çok doğal ve dinamik kılıyor. Bu nedenle özellikle oyuncuların kullandığı bu mecra insanların konu ve olay bazlı etkileşimini, Zoom gibi daha rijid yapıdaki mecralara oranla kolaylaştırıyor. &nbsp;Discord’u kullandıktan sonra kullanıcılar Zoom gibi platformları tercih etmeyeceklerini <a fr-original-style="" href="https://www.nytimes.com/2021/03/24/technology/discord-app-explained.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">belirtiyor</a>. &nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Twitter: Şirket Spaces adında ClubHouse benzeri bir özellik <a fr-original-style="" href="https://blog.twitter.com/en_us/topics/product/2021/spaces-is-here" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">tanıttı</a>. Katılımcılar emojiler ve yazıyla bu sohbete katkı sağlayabilmenin yanı sıra konuşma hakkına sahip. Bu tip özelliklerin insanları daha çok iletişim kurmaya itmesi bekleniyor.&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Metaverse: Meta’nın öncülüğünde odak noktası hâline gelen metaverse, internetin geleceğinde sohbet ve sosyalleşmenin ön plana çıkacağının bir işareti kullanıcılar ilk etaplarda VR gözlüklerini takarak arkadaşları ve sosyal çevresiyle sanal ortamlarda vakit geçirebilecek. Meta, sanal dünyanın gerçekçiliğini artırmak üzere dokunma hissi yaratan bir eldiven de <a fr-original-style="" href="https://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-10216199/Meta-unveils-haptic-GLOVE-lets-feel-objects-VR.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">tanıttı</a>.&nbsp;</li></ul>Kısacası, sosyal medya ve internet insanların daha çok sohbet ettiği, sosyalleştiği ve etkileşim içinde olduğu bir hâle evriliyor. Bu gelişmelerin paralelinde, gönderi paylaşmak, hikâye ve tweet dizisi yağmurlarına maruz kalmak eski sosyal medya alışkanlıklarımızın bir parçası olarak geçmişte kalabilir veya eskisi kadar ön planda olmayabilir. Sosyalleşme ve sohbet ise gelecekte var olmaya devam edecek.

Dijital dünyada sohbet kalıcı mı?

Kripto varlıklar, finans sisteminden tutun oyun sektörüne kadar bir çok alanda büyük bir dönüşümü tetikliyor. Özellikle güvenlik ve şeffaflık gibi alanlarda gelişmiş olan kripto dünyasının yolu bir başka nefes kesen teknolojinin yoluyla kesişiyor: Kuantum bilgisayarlar.Bu hızlı bilgisayarlar yeni ilaçların geliştirilmesinden tutun makine öğrenmesi ve yapay zekaya kadar birçok alanda kullanılabilir. Kripto dünyası ise bu teknoloji dolayısıyla gelecekte zarar görebilir. Bunun nedenini anlayabilmek adına kuantum bilgisayarların ve kripto varlıkların ayrı ayrı değerlendirilmesi ve hangi alanlarda problemlerin oluşabileceğinin anlaşılması lazım.Kuantum bilgisayarlar&nbsp;Kuantum bilgisayarlar, günlük hayatımızda kullandığımız bilgisayarlardan oldukça <a fr-original-style="" href="https://www.investopedia.com/terms/q/quantum-computing.asp" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">farklı</a>. Klasik bilgisayarlar bilgiyi işlemek için transistörleri kullanır ve bu transistörler “0” veya “1” değerlerinden yalnızca birine sahip olabilirler. Ancak kuantum bilgisayarların temel hafıza birimi olan qubit’ler aynı anda “0” ve “1” değerlerini taşıyabilir. Klasik bilgisayarlarda transistör sayısı ile işlem kapasitesi lineer olarak artarken kuantum bilgisayarlara eklenen her bir qubit işlem kapasitesini üssel olarak artırır. Bu nedenle bu bilgisayarlar hem daha verimli hem de çok daha hızlıdır.&nbsp;Nasıl bir hızdan bahsettiğimizi bir örnekle açıklayalım. Her bir öğenin kontrolü için 1 milisaniye işlem yapan klasik bir bilgisayarın 1 trilyon öğeden oluşan bir listeden spesifik bir öğeyi bulması yaklaşık bir hafta alır. Aynı işlemi kuantum bilgisayarlar 1 saniyede yapar. Bu hız ve işlem kapasitesi günümüzün şifreleme teknolojilerini gelişmeye &nbsp;zorlayabilir.<img src="https://images.aposto.com/2021/10/4/1637229019077.png" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="Infinity" width="550" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">cnet üzerindenKripto varlıklarKripto varlıklar ise kabaca blok zinciri teknolojisiyle çalışan bir değer sistemi olarak&nbsp;<a fr-original-style="" href="https://www.nasdaq.com/articles/news-and-insights/what-is-cryptocurrency-and-how-it-works" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">tanımlanabilir</a>. Blok zincirini ise dijital bir muhasebe defteri olarak kafamızda canlandırabiliriz. Bu defter, bir merkezi bulunmaksızın, bilgisayar ağlarına dağıtılmıştır. Dolayısıyla bu teknoloji son derece merkeziyetsiz ancak bir o kadar da güvenli ve şeffaf bir sistemdir. Kripto varlıklar geleneksel banka hesaplarında değil, cüzdan (wallet) denilen dijital adreslerde tutulurlar ve bu adresler açık ve gizli olmak üzere iki anahtara sahiptirler. Kullanıcıların varlıklarını yönetmesine imkan sağlayan bu anahtarlar, nihayetinde uzun harf ve rakamlardan oluşan şifrelerdir. Adı üstünde “kripto” varlıklar, bu şifreleme sayesinde kullanıcının varlıklarını koruma taahhüdünde bulunurlar.Kuantum bilgisayarlar kripto varlıkları tehdit edebilir mi?Yani kripto varlıkların vaad edildiği şekilde blok zinciri üzerinde güvenle tutulması için şifrelemenin yeri oldukça önemli ve bugünkü bilişim teknolojisiyle halihazırdaki şifreleme metodlarının etrafından dolaşmak neredeyse imkansız. Ancak kuantum bilgisayarların işlem gücünün zamanla artmasıyla bugünün şifreleme metodları yetersiz kalabilir. Kaliforniya Berkeley Üniversitesi Profesörü ve bilgisayar güvenliği girişimcisi Dawn Song, bu bilgisayarların yeteri kadar güçlenmesi durumunda bütün güvenlik garantisinin boşa çıkacağını ifade ediyor.Şifrelerin gelecekte kuantum bilgisayarlar aracılığıyla çözülmesi durumunda kullanıcılar taklit edilebilir ve fonlarını ve varlıklarını kaybedebilir. Ancak bunun olması için teknolojinin bugünkünden çok daha uzun sürede ve miktarda qubit çalıştıracak şekilde gelişmesi gerekiyor. Bu nedenle kuantum bilgisayarların bu denli gelişmesi için daha zaman var gibi görünüyor. Öte yandan bu cihazların başka amaçlar adına işlem kapasitelerini ve sürelerini geliştirmek için çalışmalar sürüyor. Classiq Technologies adlı kuantum yazılım şirketinin CEO’su Nir Minerbi birkaç yıla blok zincirlerin şifrelerini çözebilecek teknolojilerin gelişeceğini söylüyor.Post-kuantum şifrelemeKuantum bilgisayarların kripto varlıkları tehdit edebilecek gelişkinliğe gelmesi tabii ki rahatsız edici bir senaryo. Ancak bu kripto dünyasının sonu demek değil. Uzmanlar kuantum bilişiminin gelişiminin kripto ekosistemini sekteye uğratmasının önüne geçilebileceğini belirtiyor. Önerilen çözüm ise bilişim sektörünün de kripto dünyasıyla aynı motivasyonu paylaşarak üzerine çalışmaya başladığı yeni bir şifreleme teknolojisi: <a fr-original-style="" href="https://www.cnet.com/tech/computing/quantum-computers-could-crack-todays-encrypted-messages-thats-a-problem/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Post-kuantum şifreleme teknolojisi</a>.&nbsp;Amerika Birleşik Devletleri Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü (NIST), post-kuantum kripto algoritması arayışlarında başı çekiyor. NIST, dijital anahtarların değişimi ve yeni dijital imzaların eklenmesi olarak iki şifreleme görevini yerine getirecek 82 aday algoritmadan 7 tanesini final testlerine tabi tutmak için seçti. Anahtar değişimi ve dijital imzaların post-kuantum sürecinde iyileştirilmesi yeni kuantum teknolojilerinin yarattığı tehdit alanını ciddi oranda daraltabilir. 2022’nin başlarında bu algoritmalardan birkaçının standardize edilmeye başlanması ve 2024 yılı civarında yayınlanması <a fr-original-style="" href="https://www.nist.gov/news-events/news/2020/07/nists-post-quantum-cryptography-program-enters-selection-round" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bekleniyor</a>.Buna ek olarak kuantum bilgisayarları ve şifreleme üzerine çalışan uzmanların birbirleriyle iletişim içinde olmaları ve bu bağlamda iki çalışma alanı arasındaki açıklığı kapamaları <a fr-original-style="" href="https://www.forbes.com/sites/rogerhuang/2021/06/15/heres-how-quantum-computers-will-really-affect-cryptocurrencies/?sh=792c088a3229" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">önemli</a>. Kripto dünyası ise analiz ve hazırlıklarını hızlandırmalı ve şifreleme teknolojilerini proaktif bir şekilde geliştirmeli ve sistemlerine entegre etmeli.

Kuantum bilgisayarlar, kripto varlıkları için bir tehdit mi?

<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 255, 133); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 255, 133); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Enerji sektöründe ciddi kaos ve kriz var. 1 yıl öncesine kadar bu kadar olumsuzluğun bir araya gelebileceğini kimse aklına getiremezdi.”&nbsp;</blockquote>Enerji Ticaret Derneği Başkanı Burak&nbsp;Kuyan, enerji sektöründeki son durumu bu sözlerle anlatıyor. Kaosun nedeni; doğal gaz, petrol ve kömür fiyatlarının küresel çapta astronomik yükselişler yaşaması. Özellikle Avrupa ve Çin'de hissedilen küresel enerji krizi, kışın kapıya dayandığı şu günlerde sadece doğal gaz ve elektrik faturalarında hissedilmiyor. Enerjinin maliyetinin artması, tedarik zincirlerinde sıkıntılara yol açarken gıdadan ulaşıma günlük hayatımızı etkileyen bir çok alanda fiyat artışlarını tetikliyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Küresel enerji krizi</h3>Pandemi sonrası toparlanma döneminin başlamasıyla enerjiye yönelik talebin artması ve birçok şirketin çevreci enerji üretimi hedefleri nedeniyle artan talebe hızlıca karşılık verememesi, doğal gaz ve kömür kıtlığı çevresinde gelişen küresel bir enerji krizi ortaya çıkardı. Günümüzde enerji fiyatları; kıtlığın, iklim krizinin, spekülatif hamlelerin ve uluslararası politikaların etkisiyle rekorlar kırıyor. Brent petrol fiyatları, 85,82 dolar ile son 3 yılın en yüksek seviyelerine gelirken Avrupa'da geçen yıl 100 dolar olan bin metreküp doğal gaz fiyatı, spot piyasalarında 2 bin dolar seviyelerini test ediyor. Kömür fiyatları ise talep patlamasının etkisiyle ton başına 275 dolar ile rekor kırıyor.Uzmanlara göre, artan talebin yanı sıra kurak bir yaz dolayısıyla hidroelektrik santrallerinin ve rüzgar tribünlerinin verimsizleşmesi, doğal gaz ve kömür rezervlerinin azalması ve seller dolayısıyla Çin gibi ülkelerde kömür madenlerinin devre dışı kalması da fiyatların yükselmesinde etkili oluyor. Ayrıca, Rusya’nın AB'ye gaz tedariğini eylül sonundan beri istikrarsız bir şekilde sağlaması da piyasalarda paniğe neden oluyor. Rusya'nın Kuzey Akım 2 boru hattının Almanya tarafından onaylanması için gaz tedarikini kasıtlı olarak kısıtladığı iddiaları da <a fr-original-style="" href="https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-58901657" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">var</a>.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Türkiye’ye etkileri</h3>Küresel çapta böyle bir kriz yaşanırken Türkiye’nin etkilenmemesi ihtimal dahilinde bile değil. Nihayetinde Türkiye, enerji konusunda dışa bağımlı bir ülke. Enerji üretiminin %26,6’sını doğal gazdan ve doğal gazın da %99’unu dışarıdan karşılıyor. TÜİK’in son verilerine göre, Ağustos 2021'de enerji ithalatı faturası bir önceki yıla göre 2 katından fazla artarak 4 milyar doların üzerine çıkmış durumda.Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği (TMMOB) Enerji Çalışma Grubu Başkanı Oğuz Türkyılmaz, Türkiye’nin küresel enerji krizinden AB ülkelerine göre daha az etkileneceğini ifade ediyor. Türkiye, hâlihazırda gaz ihtiyacının yaklaşık %80'ini Rusya ve Azerbaycan gibi ülkelerle petrole endeksli uzun vadeli kontratlar imzalayarak sağlıyor. Dolayısıyla spot LNG piyasalarındaki sıçrayışlardan Avrupa'ya göre daha az etkileniyor ve maliyetler daha az artıyor.&nbsp;Eski BOTAŞ Doğal Gaz Alım Dairesi Başkanı Ali Arif Aktürk, Türkiye'nin kış aylarında artan talebin karşılanması için spot LNG almaya mecbur kalacağını ve gaz alım maliyetinin %30-35 bandında artabileceğinin altını çiziyor. Öte yandan, Türkiye’nin doğalgaz kontratlarının 2021 sonunda sona ermesi de söz <a fr-original-style="" href="https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-58933489" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">konusu</a>. Alınacak olan spot LNG ve diğer yakıtların ve imzalanacak olan yeni kontratların dolar bazlı fiyatlandırıldığı düşünüldüğünde faturaların kabarması kaçınılmaz görünüyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Türkiye’nin yerli ve milli enerji krizi&nbsp;</h3>Türkiye, kendi içinde de enerji sektöründe büyük çıkmazlara girmiş durumda. Türk lirasının günden güne değer kaybetmesi, yüksek enflasyon, artan hammadde fiyatları ve iklim krizinin etkileri sektörde büyük yaralar açıyor. 2021'de doğal gaza %17,8, elektriğe ise %21,2 zam yapıldı. Enflasyon oranlarının üzerinde seyreden zamlar, tüketicileri zora sokarken kışın soğuk geçeceği beklentisi ve Avrupa ile Çin'de büyüyen kriz "Gelecek aylarda zam olacak mı?" sorusunu gündeme getiriyor.Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Fatih Dönmez, oluşan maliyetlerin hane halkına, küçük tüketici ve esnaflara tamamen yansıtılmadığını, hatta devletin “vergi gelirlerinden fedakârlık yaparak” vatandaşın faturasının yarısını karşıladığını ve bunun da böyle devam edeceğini <a fr-original-style="" href="https://www.bloomberght.com/bakan-donmezden-dogal-gaz-fiyatlariyla-ilgili-aciklama-2289403" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">temin ediyor</a>.Buna tezat düşecek bir şekilde Enerji Ticaret Derneği Başkanı Kuyan, artan maliyetler nedeniyle ilerleyen aylarda elektriğe %40-45 bandında zam yapılmasının şart olduğunu ifade ediyor. Ekim başında %15’lik zam beklediklerini ancak bunun gerçekleşmediğini ifade eden Kuyan, “yapılmayan zamlar, zamanında alınmayan önlemler ve halının altına süpürülen sorunların” gelecekte daha büyük problemlere yol açacağını ve şu anda da perakende ve tedarik şirketlerini ciddi sıkıntıya soktuğunu <a fr-original-style="" href="https://www.bloomberght.com/enerji-sirketleri-fiyat-baskisinin-altinda-eziliyor-2289496" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">belirtiyor</a>.Elektrik Üreticileri Derneği Yönetim Kurulu Başkanı Cem Aşık ise ithal doğal gaz ve kömür fiyatlarındaki artışın maliyeti ciddi oranda artırdığını ve şu anki tarifelerin bu maliyetin altında kaldığını ifade ediyor. Aşık, maliyetin artmasının sonucu olarak kömür santrallerinin stokunun bitmesi dahilinde elektrik santrallerin “çalışamaz hale gelebileceğini” söylüyor.Enerji üreticileri, maliyetleri karşılayabilmek adına enerjiye zam yapılmasını talep ediyor. Bu zam talebi, her ne kadar diğer sektörlerin ve tüketicinin cebini yakacak olsa da enerji sektöründe gerekli önlemlerin alınmamasının orta ve uzun vadede daha kalıcı sorunlara neden olması mümkün. Türkiye, hâlihazırda bir zam ve enflasyon sarmalına girmiş gibi görünüyor. Zam yapılmazsa enerji üreticileri artan maliyetler dolayısıyla işlemez hale gelebilir; zam yapılırsa diğer sektörler ve tüketicilerin cepleri yanabilir. Tabii ki, zammın yapılmadığı senaryoda devletin faturaların yarısını ödemek için “fedakarlık yaptığı” vergilerin de yine vatandaşlardan alındığını hatırlamak gerek.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yenilenebilir enerjinin önemi</h3>Kısa vadede hem küresel hem de yerel etkenlerin neden olduğu enerji krizinden ve dolaylı dolaysız zamlardan kurtulmak oldukça zor görünüyor. Ancak yenilenebilir enerji, orta ve uzun vadede ülkelerin dışa bağımlılıklarının önüne geçebilir. Daha ucuza enerji elde edebilmek için yenilenebilir enerji santralleri iyi bir alternatif olarak ön plana çıkıyor. Ancak eski enerji sisteminden yeni ve temiz enerjiye geçmek stratejik hamleler gerektiriyor.Türkiye, şu anda elektrik elde etmek için 10 bin megavat ile kara rüzgar enerjisi potansiyelinin beşte birini; 8 bin megavat ile güneş enerjisi potansiyelinin yalnızca %3’ünü kullanıyor. Deniz üstü rüzgar enerjisi ise atıl bir şekilde duruyor. Avrupa Enerji Komisyonu Üyesi Kadri Simson, enerji kriziyle mücadelede yenilenebilir enerji dönüşümünün önemini şu sözlerle açıklıyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 255, 133); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 255, 133); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">Enerji fiyatındaki kabarmalara, iklim politikamızdan dolayı değil fosil yakıtların fiyatlarındaki artıştan dolayı tanıklık ediyoruz. Talep patlamalarına ve fiyat istikrarsızlığına karşı tek uzun vadeli çözüm yeşil enerji sistemlerine geçmek.</blockquote>

Tüm dünyada doğal gaz ve kömür fiyatları rekorlar kırarken Türkiye'de enflasyonun üzerinde seyreden zamlar, tüketicileri zora sokuyor.

Enerji sektöründe kaos ve kriz

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 10 Eylül 2021'de Kahramanmaraş'ta bir açılış töreninde yaptığı konuşmada "enflasyonu en kısa sürede kontrol altına alarak raflardaki, tezgahlardaki, etiketlerdeki fahiş fiyat artışlarının önüne geçeceklerini" belirtmiş ve "Türkiye'yi yokların ve yoksulların ülkesi olmaktan kurtardık," cümlelerini kullanmıştı. Fakat Türkiye İşçi Sendikaları Konfedarasyonu'nun (Türk-İş) açıkladığı son rakamlar, ülkede yoksulluk ve alım gücünün her geçen gün azaldığını&nbsp;gösteriyor. Türk-İş'e göre, eylül ayında dört kişilik bir ailenin açlık sınırı 3 bin 49 lira olurken yoksulluk sınırı ise 9 bin 931 lira olarak gerçekleşti. TÜİK'in açıkladığı verilere göre, ağustos ayında tüketici fiyat endeksi (TÜFE), yıllık bazda %19,5 artarken gıda fiyatları %29 oranında yükseldi. Üstelik rakamların sokağa yansıması çok daha ağır oluyor. Son dönemde kalabalık sofraların veya iş yerlerindeki çay molalarının tek bir gündem maddesi var: Artan gıda fiyatları, yükselen kiralar, değerini kaybeden maaşlar... Yüksek enflasyon, insanların refah içinde yaşamak adına ihtiyaç duyduğu ürünler ve hizmetleri günden güne “lüks” haline getiriyor. Fahiş fiyatların önüne geçmek için elbette akla gelen ilk çözüm etkili bir para politikası; ancak maliye politikasının da göz ardı edilmemesi gerekiyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Maliye politikası nedir?</h3>Devletlerin maliye politikaları, genelde işsizliği azaltmaya, ekonomik dalgalanmaları yumuşatmaya, adil ve sürdürülebilir bir servet ve gelir dağılımı sağlamaya yöneliktir. Devletler, bu misyonları gerçekleştirmek için parasal bir gücü birincil olarak vergilerle ellerinde toplar ve politikalarına paralel bir biçimde harcama yapar. Kamu harcamaları, kamu gelirleri, kamu borçlanması ve kamu bütçesi gibi araçlar etkin bir maliye politikası yürütmek için kullanılır. Maliye politikasının ekonomik sürdürülebilirlik ihtiyaçlarına yönelik değil de kısa vadeli çıkarlara ve siyasi ajandalara göre şekillenmesi ise ekonomileri yozlaştırır ve piyasa ve tüketici bazında eşitsizliği körükler. Türkiye ekonomisi, son birkaç senedir maliye politikasının etkili bir şekilde kullanılmaması nedeniyle sıkıntılar yaşıyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Ne kadar vergi ödüyoruz?</h3>Türkiye'nin ana gelir kalemi, her devlet gibi vergilerden oluşuyor. Türkiye vatandaşları, hâlihazırda 532 farklı doğrudan ve dolaylı verginin yanında Merkezi Yönetim Bütçesi'ne fon, katkı payı, devlet hakkı gibi isimler altında farklı ödemeler yapıyor. Dr. Ozan Bingöl, vatandaşların 2020’de 833 milyar 250 milyon liralık bir hacimle bütçe hedefinin %6,2 üzerinde bir vergi ödemesi yaptığını ifade ediyor ve 2021’de vergiler için bütçe hedefinin geçen yıldan %17,6 fazla olduğunun altını çiziyor.&nbsp;Buna ek olarak Türkiye, kabaca iş verenlerin bir çalışan için devlete ödediği paranın, çalışanın iş verene yarattığı toplam maliyete yüzdesel oranı olarak tanımlanabilen vergi takozunda da OECD ülkeleri arasında yaklaşık %40 ile ortalamanın üzerinde yer alıyor. 2 çocuklu ve tek çalışanlı bir hanenin tabi olduğu vergi takozunda ise OECD ülkeleri arasında birinci sırada. Araştırmalar, vergi takozunun yüksek olmasının istihdamın hem iş veren hem de çalışan üzerindeki yükünü artırarak işsizliği ya da kayıt dışı istihdamı körüklediğini gösteriyor.&nbsp;<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Vergiler nereye gidiyor?</h3>Günümüzde Türkiye'de toplanan her 100 liralık verginin 17 lirası faize giderken 2023'te bu rakamın 20 lirayı aşması bekleniyor. Faizi dışarıda tutacak olursak; Strateji ve Bütçe Başkanlığı'nın kamuoyuyla paylaştığı "2021 Yılı Merkezı̇ Yönetı̇m Bütçe Kanun Teklı̇fı̇ ve Bağlı Cetveller" dosyasında giderlerin büyük bir çoğunluğunu cari transferler (%39,8) ve personel giderleri (%24,3) oluşturuyor. Vatandaşa asıl fayda sağlayacak harcama kalemlerinden biri olan yatırımlar için bütçenin sadece %7,7’si ayrılıyor. Ar-ge’ye ayrılan bütçe ise yaklaşık %1 ile OECD ve AB ortalamalarının neredeyse yarısı düzeyinde.Kamu-özel iş birliği projeleri, projelerin garanti ödemeleri, alınan makam araçları ve inşa edilen kamu binaları gibi harcamalar da vatandaşın vergileriyle karşılanıyor. Üstelik belirlenen bütçelerin yetmemesi durumunda yedek ödeneklere başvuruluyor. Örneğin; Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın bütçelerin öngörülmeyen giderlerini karşılamak adına onay verdiği ve kamu idarelerine ayrılan “yedek” ödenek için 2021 cari yılının başında ayrılan 9,8 milyar liralık bütçe ağustos ayının sonunda 83 milyar liraya çıktı.&nbsp;Belirlenen bütçe ve gerçekleşen bütçe arasındaki makas yıldan yıla <a fr-original-style="" href="https://www.birgun.net/haber/ozel-odenekten-olcusuz-harcama-359370" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">açılıyor</a>. Makasın hızla açılması, mali disiplinin bozulduğu eleştirilerini de beraberinde getiriyor. Ayrıca, bozulan mali disiplin daha yüksek faiz ve enflasyon olarak ekonomide vücut <a fr-original-style="" href="https://www.cumhuriyet.com.tr/ekonomi/vergi-uzmani-dr-ozan-bingolden-kritik-uyari-her-dakika-fakirlesiyoruz-1870831" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">buluyor</a>. Ekonomist Mahfi Eğilmez, maliye politikasının başarısı ve bütçe dengesi arasındaki bağlantıyı şu sözlerle anlatıyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 255, 133); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 255, 133); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">"Maliye politikasının başarısını bütçe dengesinin başlangıçta öngörülen dengeye yakınlığıyla ölçüyoruz. Bunun bir nedeni uygulanan politikanın hedefle uyumlu olup olmadığı bir diğer nedeni de sapmanın açığın büyümesi şeklinde ortaya çıkması halinde kamu borçlanmasının artırılmasına yol açmasıdır. Bu çerçevede baktığımızda maliye politikasının 2019 yılına kadar başarılı olduğunu, 2019 yılında bu ivmeyi kaybetmeye başladığını görüyoruz."</blockquote><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Sayıştay raporu: Kamu kurumları ne kadar harcadı?</h3>Maliye politikasının başarısında kamu harcamaları da önemli bir araç olarak görülüyor. Dolayısıyla Sayıştay'ın kamu kurumlarının mali faaliyetlerini izleyerek hazırladığı ve iki gün önce yayımlanan denetim raporlarının çıktılarına da bakmak gerekiyor. 2020 Yılı Cumhurbaşkanlığı Denetim Raporu'na göre, Cumhurbaşkanlığı'nın 2020 mali yılında faaliyet gideri 2 milyar 896 milyon lira, faaliyet net geliri ise 95 milyon 632 bin lira olarak açıklandı. Ayrıca, denetim raporlarında birçok hatalı işlem ve usulsüzlük tespit <a fr-original-style="" href="https://www.cumhuriyet.com.tr/turkiye/sayistay-kamu-kurumlarinda-cok-sayida-hatali-islem-tespit-etti-1872674" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">edildi</a>. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı'na dair rapor, 2020 yılında 19,7 milyar liralık işin Kamu İhale Kanunu'nun 21'inci Maddesinin (b) bendinde öngörülen şartlar oluşmadığı hâlde pazarlık usulüyle ihale edildiğini gösterdi. Yanlış kur hesabından dolayı kamunun gereğinden fazla garanti ödemesi yaptığı ve projelere ayrılan bütçelerin amaçlarına aykırı mal ve servislere harcanması ise dikkat çeken kalemlerden oldu.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Ne yapılmalı?</h3>Etkin bir maliye politikası yürütmenin yolu, üretici ve tüketicilerin vergilerinin kamu faydası gözetilerek tahsil ve tahsis edilmesinden geçiyor. Bu bağlamda daha önce de ifade edildiği gibi ekonomik kalkınmayı destekler nitelikte maliye politikaları izlenmeli ve para politikası ile maliye politikası eşgüdümlü olmalı. Vatandaşın kendi cebinden kısarak ödediği vergiler, kısa vadeli siyasi ajanda ve itibar için harcanmamalı; bu vergiler kalkınma amaçlı değerlendirilmeli. Aksi takdirde gün geçtikçe daha çok ürün ve servis halkın çoğunluğu için "lüks" olacak.

Yüksek enflasyon, temel ihtiyaçlar ve hizmetleri günden güne “lüks” haline getiriyor. Fahiş fiyatların önüne geçmek için akla gelen ilk çözüm ekili bir para politikası; ancak maliye politikasını da göz ardı etmemek gerekiyor.

Türkiye'de maliye politikası ne kadar etkili?

İllüstrasyon: <a fr-original-style="" href="https://www.instagram.com/littleblackdotdesign/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Ayşe Ezgi Yıldız</a>Trafikte geçirilen saatler, havaalanı koşuşturmacası, kargonuzun ne zaman gümrükten geçip evinize ulaşacağı, yemeğinizin nerede kaldığı gibi ulaşımla ilgili gündemler, siz düşünün ya da düşünmeyin; farkında olun ya da olmayın büyük bir soruna sebebiyet veriyor: Karbon emisyonu.&nbsp;Ulaşım sektörü, 2019'da ABD'de toplam emisyonun %29’undan sorumlu olarak en çok karbon salımına neden olan sektör olmuştu. Avrupa’da ise ulaşım sektörünün neden olduğu emisyon, karbon emisyonu pastasının dörtte birini kaplıyor. Nüfus artışı, hane halkının gelirinin artması ve ülkelerin gelişen altyapıları gibi gelişmeler, ulaşıma olan talebin zamanla artacağını gösterirken sektörün 2050'ye kadar net sıfır emisyon hedefine ulaşması için emisyon oranlarını %90 oranında azaltması gerekiyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Neler yapılmalı?</h3>Ulaşıma bağlı emisyonları azaltabilmek için hem kısa hem de uzun vadeli ve geniş ölçekli bir anlayışın benimsenmesi ve bu anlayış paralelinde harekete geçilmesi gerekiyor. Alınması gereken önlemlerden bazıları <a fr-original-style="" href="https://eur-lex.europa.eu/resource.html?uri=cellar:b828d165-1c22-11ea-8c1f-01aa75ed71a1.0002.02/DOC_1&format=PDF" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">şöyle</a>:<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Karayolu taşımacılığı ve ulaşımına olan talebin deniz, demir ve hava yolları gibi diğer taşımacılık ve ulaşım tiplerine aktarılması gerekiyor. Bunu sağlayabilmek için demir yolları ve deniz ulaşımının kapasite ve verimliliğinin artırılmasına ihtiyaç var.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Trafik tıkanıklığının ve hava kirliliğinin önüne geçebilmek ve emisyon oranlarını azaltabilmek için teknolojiden yararlanılması, akıllı trafik yönetim sistemlerinin kullanılması, toplu taşımanın yaygınlaştırılması ve verimlileştirilmesi gerekiyor. Buna ek olarak şehirlerin bisiklet kullanımına ve yaya ulaşımına elverişli hale getirilmesi de önemli.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Hem sorumluluk algısı yaratabilmek hem de “daha yeşil” ürün ve servislere olan talebi artırabilmek için tüketici ve üretici fiyatlarının doğaya olan etkiyi yansıtması gerekiyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Fosil yakıtlara alternatif olarak daha çevreci yakıtların geliştirilmesi, üretilmesi ve bu yakıtlara ulaşımın kolaylaştırılması da önem taşıyor.</li></ul><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Hap çözüm: Elektrikli araçlar?</h3>Ulaşım sektörünün neden olduğu emisyonun %70’inden fazlası karayolu taşımacılığından kaynaklanıyor. Bu nedenle özellikle otomobil üreticileri üzerinde iş modellerini ve üretim süreçlerini değiştirmeleri yönünde ciddi bir baskı var. Şirketler, yatırımcılar, tüketiciler hatta hükümetlerin gözünde çözüm için parlayan bir yıldız seçildi bile: Elektrikli araçlar.Gittikçe rekabetin kızıştığı elektrikli araçlar piyasasında sadece Tesla gibi başından beri elektrikli araç üreten şirketler yer almıyor. Volkswagen, Ford, General Motors ve Mercedes-Benz gibi şirketler de geleceğin araçlarını üretmek için agresif üretim ve pazarlama stratejileri geliştiriyor. Dolayısıyla her geçen gün yeni elektrikli araç modelleri yollarda yerini alıyor.Elektrikli araç sektöründeki gelişmelere örnek vermek gerekirse;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><a fr-original-style="" href="https://www.cnbc.com/2021/07/13/volkswagen-wants-half-of-its-vehicle-sales-to-be-electric-by-2030.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Volkswagen</a>, 2030 yılına kadar satışlarının yarısının elektrikli araçlardan oluşmasını ve 2040 yılından itibaren büyük pazarlar için üretilen yeni araçların hepsinin elektrikli olmasını planlıyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><a fr-original-style="" href="https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-22/mercedes-vows-to-be-ready-for-car-markets-going-electric-only" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Mercedes-Benz</a>, 2030’a kadar tüm serilerini elektrikli hale getirmek üzere 47 milyar dolarlık bir harcama yapmaya hazır ve “ikna” olduğunu ifade ediyor; ancak elektrikli araç satışını eğer ilgili yerel market buna hazırsa destekleyeceğinin de altını çiziyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><a fr-original-style="" href="https://www.theverge.com/2021/6/16/22536601/gm-ev-investment-increase-amount-electric-autonomous-vehicles" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">General Motors</a>, pandemi öncesi planlarını güncelleyerek 2025’e kadar 27 milyar dolarlık bir bütçeyi elektrikli ve otonom araçlara ayırıyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/business/sustainable-business/ford-boosts-ev-spending-aims-have-40-volume-all-electric-by-2030-2021-05-26/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Ford</a>, önümüzdeki 10 yıl içinde elektrikli araç yatırımlarını 30 milyar dolara çıkaracağını ve bu dönemde küresel satışları içinde elektrikli modellerin payını %40’a yükseltmeyi hedeflediğini açıkladı.</li></ul>Tüm bu gelişmeler göz önüne alındığında; eskiden kurulan fütürist uçan araba hayalleri şimdilik yerini elektrikli araçlara yönelik somut üretim ve satış hedeflerine bırakmış gibi görünüyor. Elektrikli araçların gerçekten daha "çevre dostu" olup olmadığı yönündeki tartışmalar ise bu dönüşümün karbon emisyonlarını azaltacağını iddia eden otomobil şirketlerinin söylemlerine gölge düşürüyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Elektrikli araçlar, yeterince "yeşil" mi?</h3>Düşünülenin aksine ortalama bir elektrikli araç üretim süreci, benzin ve dizelle çalışan araçların üretim sürecinden daha fazla karbon salımına neden oluyor. <a fr-original-style="" href="https://www.wsj.com/graphics/are-electric-cars-really-better-for-the-environment/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Wall Street Journal'ın</a> Toronto Üniversitesi ile birlikte gerçekleştirdiği araştırmaya göre, Tesla Model 3'ün montaj hattına geçmeden önce ürettiği emisyon, Toyota RAV4'ten %65 daha fazla. Araçlar yola çıktığında ise işler değişiyor. Her mil için Tesla, RAV4'ün tükettiği benzinin üretilmesi ve yakılmasından kaynaklı karbon ayak izinin sadece %34'ünü üretiyor.Elektrikli araçların ne kadar “yeşil” olduğu ise kullanılan elektriğin üretim şekline göre değişiyor. Bu bağlamda elektrikli araçların şarjı için kullanılan enerjinin yenilenebilir enerji kaynaklarından gelmesi çok önemli; ancak son dönemde elektrikli araçların üretimi için kobalt ve lityum gibi bazı madenlere olan talebin artması elektrikli araçların "çevre dostluğunu" sorgulatıyor. Özellikle kobalt madenciliğinin çevreye ve insanlara ciddi olumsuz etkilerinin olduğu biliniyor. Ayrıca lityum-iyon bataryaların ömrü, geri dönüşümü ve tekrar kullanımıyla ilgili sorunlar da var. Örneğin ABD’de lityum-iyon bataryaların sadece %5’i geri dönüştürülüyor. Geri dönüştürülemeyen bataryaların akıbeti kadar geri dönüşümün nasıl gerçekleştirildiği de kritik. Zira bazı geri dönüşüm teknikleri de doğaya zarar verebiliyor.Ulaşım sektöründe "yeşil bir gelecek" için elektrikli araçların önemli bir rol oynadığı muhakkak; ancak elektrikli araç teknolojisi ve bu araçları destekleyecek altyapıların gelişmesi ve gerçekten "çevre dostu" bir hale bürünmesi için çabaların artırılması gerekiyor. İşin aslı, insanlığın karşı karşıya olduğu iklim krizini kontrol altına almak için sektörler bazında bir veya birkaç çözüm önerisi yeterli değil. Bu nedenle tüketicilerin, şirketlerin ve hükümetlerin birlikte çalışması ve daha sürdürülebilir ve çevreci davranış biçimleri, şehirler ve altyapı sistemleri geliştirmesi gerekiyor. Bu gerçeği kabul etmek ve bunun paralelinde pozisyon almak ulaşıma bağlı emisyonların ve dolayısıyla iklim krizinin önüne geçebilmede önemli bir rol oynuyor.

Ulaşım sektörünün neden olduğu emisyonun %70’i, karayolu taşımacılığından kaynaklanıyor. Şirketler, yatırımcılar, tüketiciler hatta hükümetlerin gündeminde tek bir çözüm önerisi var: Elektrikli araçlar.

Oğuzhan Aydın

Tedarik zinciri kırılması: Nedenler ve çözümler