Tedarik zinciri kırılması: Nedenler ve çözümler

Her ne kadar tedarik zincirindeki aksamaların etkilerini ilk başta net bir şekilde hissetmesek de bu aksamalar, günümüzde ABD’de bebek mamalarına erişimde güçlük, dünyanın dört bir tarafında tıbbi malzeme ve elektronik cihazların temininin zorlaşması gibi birçok şekilde kendisini hissettirmeye başladı. Bu aksamaların çoğu, ağırlıklı olarak pandemi ve sonrasında yaşanan gelişmelere bağlı olsa da aslında pandemi öncesinde çanlar çalmaya başlamıştı. Eski ABD Başkanı Donald Trump’ın Çin’e karşı başlattığı ticaret savaşları, sonrasında neredeyse tüm ticari işlemlerde aksama ve şoklara neden olan pandemi, ardından Rusya ve Ukrayna savaşı ve son olarak Çin'in "Sıfır Covid" politikası, tedarik zincirinin çeviklik ve dayanıklılığının herkesçe sorgulanmasına neden oldu.

• Çin-Amerika ticaret savaşı: 2018’de dönemin başkanı Trump’ın söylem ve adımları çerçevesinde ABD ve Çin arasında yaşanan gerginlik, tedarik zincirinde ciddi aksamalara neden olmasa da uluslararası şirketleri olası problemlere karşı yeni stratejiler belirlemeye itti. Ticaret savaşlarından etkilenmek istemeyen birçok şirket, tedarik zincirlerini çeşitlendirme üzerine fikir yürütmeye başladı. Columbia Üniversitesi’nin yaptığı bir araştırmaya göre, bu durum küresel ticareti %3 oranında artırdı. Fakat yeteri kadar çevik olmayan küresel tedarik zincirinde yaşanan değişim, kısa vadede sıkıntılara da yol açtı.

• Pandemi: 2020’nin ilk çeyreğinde Covid-19’un hayatımıza girmesiyle neredeyse tüm dünyada ticari faaliyetler durma noktasına geldi. İptal edilen lojistik aktiviteler, kapatılan üretim tesisleri ve ofisler tedarik zincirinde kritik aksama ve kırılmalara yol açtı. Ayrıca tüketici talebinde yaşanan şoklar, pandemiyle ekonomik mücadele adına sağlanan teşvikler ve sonrasında gelen enflasyonist ortam, arz ve talep dengesini bozarak tedarik zinciri yönetimini zorlaştırdı.

• Çin’in pandemi politikası: Günümüzde birçok ülke, pandeminin etkilerinin azalmasıyla “yeni normale” geçiş yaparken Çin’in Covid-19 kapsamında izlediği agresif politika, ülkede uzun ve katı kapanma önlemlerini beraberinde getirdi. Çin’in dünyanın en büyük dördüncü limanına ev sahipliği yapan sanayi başkenti Şenzen’de uygulanan karantina, uzmanlar ve şirketler nezdinde panik havasına yol açarken dünyanın en büyük limanını barındıran Şangay’da 1 Haziran’da sonlanan 65 günlük karantina küresel tedarik zincirinde uzun süre etkisini göstermesi beklenen aksamalara neden oldu. Öyle ki nisan ayında denize bağlı lojistik sıkışmanın %30’u, Çin’in kapanmasından kaynaklandı.

  • Öte yandan: Uzmanlar Çin’deki karantinanın enflasyonel baskıyı artıracağı yönünde uyarıda bulunurken küresel ölçekte sağlık araç gereçleri, araba, elektronik cihaz ve kıyafet tedariğinde önemli sıkıntılara neden olduğunu belirtti.

• Rusya-Ukrayna savaşı: Rusya ile Ukrayna arasındaki savaş, uluslararası ilişkilerde gerilime neden olurken Rusya'ya uygulanan ekonomik yaptırımlar tedarik zincirini de olumsuz etkiledi. Özellikle enerji ve gıda tedariği risk altına girerken lojistik amaçlı kullanılan rotaların savaş nedeniyle değiştirilmesi gerekti. Rusya’ya uygulanan ekonomik yaptırımlar, bazı ürün ve madenlerin tedariğinde dar boğazlara yol açtı.

Çıkış yolu: Tedarik zincirinde dönüşüm

Bütün bu olumsuz gelişmelerin çok öncesinde ülkeler ve iş dünyası tedarik zincirinin kırılganlığı ve atıllığını biliyordu; ancak risk ve maliyet gibi nedenlerle bu konuda elle tutulur adımlar atmaktan uzak bir tutum sergileniyordu. Geçtiğimiz süreçte bu kadar olumsuzluğun bir araya gelmesi, şirketlerin olağan tedarik zincirleri ile yollarına devam etme riskini artırarak yeni tedarik zinciri modellerini deneme riskini göze almalarına neden oldu.

• Yeni ufuklar: Bu eksende şirketler, ağırlıkla Çin’e bağlı tedarik zinciri süreçlerini başka ülkelere kaydırmaya başladı. OECD ülkelerinin 2021’de Çin’den yaptığı ithalat hacmi, 2018’den beri hafif bir artış gösterirken Vietnam’dan yaptığı ithalat hacmi %70 oranında arttı. Şirketler, ayrıca tedarik zincirlerini bölgesel ölçekte yapılandırmaya başladı. Buna paralel olarak sıfırdan (greenfield) yatırımlar, Çin'de azalırken Avrupa, ABD ve Asya’daki diğer bölgelerde arttı. Tedarik zincirindeki aksamalarla başa çıkabilmek adına şirketler, tedarikçilerinin sayısını artırarak çeşitlendirdi.
• Dikey entegrasyonlar: Tedarikçilerden kaynaklı riskleri azaltmak ve kârlılıklarını artırmak isteyen birçok şirket, tedarikçilerini bünyelerine katmaya veya ürünlerini kendi tedarik etmeye başladı. 
• Stokçuluk: Küresel tedarik zinciri üzerindeki baskı ve talepteki belirsizlik, şirketleri her ne kadar pahalı olsa da ürünlerini stoklamaya yönlendirdi. Dünyanın en büyük 3 bin şirketi, 2019’dan beri stoklarını küresel ekonomik hacmin %1’ine denk gelecek düzeyde artırdı.

Tedarik zincirini daha dayanıklı ve sürdürülebilir kılmak adına iş dünyasında atılan bu tip adımlar, değişimin ayak sesleri. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı’nın Yatırım ve İşletme Direktörü James Zhan da 2030’a doğru giden yolda tedarik ve değer zincirinin dönüşeceğini ifade ediyor. Fakat bu dönüşümün sağlanışını ve etkilerini uzun vadede görmek mümkün olacak ve bu süreçte vatandaşlara, tüketicilere ve şirketlere büyük yük düşecek gibi görünüyor.