Yalnızca bina değil, kamusal hafıza: Antalya Arkeoloji Müzesi'yle birlikte neyi yitiriyoruz?

Yazı: Duygu Tankut

Antalya Arkeoloji Müzesi, 2025 yaz sezonunun ortasında kamuoyuna hiçbir açıklama yapılmadan kapılarını kapattı. Ardından müzede sergilenen ve depolanan on binlerce eser konteynerlere taşınmaya başlandı. Kültür ve Turizm Bakanlığı, kararın gerekçesini yapının depreme dayanıklı olmaması ve çağdaş müzecilik ihtiyaçlarını karşılamamasıyla açıkladı. Ancak bilimsel dayanaklardan yoksun olmakla eleştirilen bu beyan, ikna edici bulunmadı. 

Sürecin daha şeffaf bir şekilde yürütebileceğini savunan Müze Çalışma Grubu, meslek odaları ve çok sayıda akademisyen, bu ani karara karşı yapının güçlendirilerek korunabileceğini ifade ediyor. Müzenin bulunduğu geniş arazi üzerine yeni ek binaların yapılması da alternatifler arasında sayılıyor.

Antalya Arkeoloji Müzesi'nin kısa tarihi

Antalya Arkeoloji Müzesi'nin hikayesi, 1922 yılında başlıyor. 1964 yılında açılan ulusal bir mimari yarışmayla Doğan Tekeli, Sami Sisa ve Metin Hepgüler tarafından tasarlanan yeni bina projesi kabul ediliyor ve müze, 1972 yılında bugünkü modern yapısına kavuşuyor. 

Bu yapı, Türkiye’de yarışma projesiyle hayata geçirilen ilk müze binası olma özelliğini taşıyor. Doğal ışığı kullanan, açık ve yarı açık sergi alanlarıyla özgün bir mimari sunan müze, 1988 yılında Avrupa Konseyi Özel Ödülü’ne layık görülüyor. Binanın kendisi, yalnızca bir sergi alanı değil, aynı zamanda Türkiye’de modern müzeciliğin öne çıkan örneklerinden biri olarak görülüyor. Bu bağlamda binanın kendisinin başlı başına sergilenmesi gereken bir eser, bir kültürel miras olarak kabul edilmesi gerektiği ifade ediliyor.

Antalya Müzesi'ni benzerlerinden ayıran önemli bir özelliği ise koleksiyon yapısında yatıyor. British Museum ya da Louvre gibi ansiklopedik müzelerden farklı olarak bu müze, yalnızca kendi bölgesinden çıkan eserleri barındırıyor. Likya, Pamfilya ve Pisidya bölgelerinden getirilen heykeller, lahitler, mozaikler ve sikkeler, özellikle Perge Antik Kenti’nden çıkarılan Roma dönemi tanrı ve imparator heykelleri dünya çapında dikkat çeken örnekler arasında yer alıyor. Bugün müze koleksiyonunda 30 bini aşkın eser bulunuyor.

Müzenin yıkım kararı kamuoyuna duyurulduğunda sessizlik, kısa sürede yerini toplumsal bir tepkiye bıraktı. Akademisyenler, mimarlar, mühendisler ve yerel halk, Müze Çalışma Grubu adı altında biraraya geldi.

Ulusal ve uluslararası tepkiler

Grubun sözcüsü ise Prof. Dr. Gül Işın oldu. Işın, Türkiye'de arkeoloji meraklılarının kendisine çok şey borçlu olduğu biri. Zira TRT 2’de yıllardır yayımlanmakta olan Anadolu Arkeolojisi adlı serinin gizli kahramanı kendisi. Şimdi ise karşımıza Antalya Arkeoloji Müzesi’nin yıkımıyla silinmek istenen kamu belleğine karşı yürütülen mücadelenin görünen çehresi ve bayrak taşıyıcısı olarak çıkıyor. Işın, müzenin yalnızca bir bina değil, kent belleği, eğitim alanı ve kültürel bir yaşam merkezi olduğunu belirterek sürecin durdurulması çağrısında bulunurken şöyle diyor: 

“Ortak Akıl Çağrısı metnimizde de söylediğimiz gibi: Antalya'nın geleceğinin, geçmişine sahip çıkarak kurulacağına inanıyoruz. Yetkilileri, bu yapıcı diyalog çağrımızı dikkate almaya ve kent mirası için doğru olanı yapmaya davet ediyoruz." 

Yapılan görüşmelerde Antalya Valisi, taleplerin bizzat bakana iletileceğini ve müzakere zemini oluşturulabileceğini söyledi. Buna rağmen sadece iki gün sonra müze levhası söküldü ve taşınma işlemleri için konteynerler getirildi. Görüşmelerle eşzamanlı başlayan bu uygulamalar, sahadaki eylemlerle verilen sözlerin çeliştiği eleştirilerini beraberinde getirdi. Bakanın iki gün önce Antalya’ya ziyareti esnasında ise bu konunun konuşulup konuşulmadığı ise bilinmiyor.

Antalya Müzesi için verilen mücadele yalnızca yerel düzeyde kalmadı. Avusturya merkezli Diskeles Derneği, yayımladığı bildiride yıkım kararını sorgularken ICOMOS Türkiye Temsilciliği de müzenin korunması yönünde görüş bildirdi. Ayrıca hukuki süreç de başladı. Biri bireysel, ikisi dernek olmak üzere üç ayrı dava açıldı. Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Kurulu, müzenin tescil edilmesi yönündeki başvuruyu reddetti. Ancak Muratpaşa Belediye Başkanı Ümit Uysal, karara şerh düşerek yapının hem mimari hem de tarihî değer taşıdığına dikkat çekti.

• Yıkım kararına karşı halk da sessiz kalmadı. Her akşam saat 18.00’de müze önünde toplanan vatandaşlar, pankartlarıyla tepki göstermeye devam ediyor. Müzenin kapatıldığını bilmeden gelen yerli ve yabancı turistler, kapıdan geri çevriliyor. Onlara durumu anlatanlar ise direnişçiler oluyor.

Üstelik bu direnişe sembolik bir figür de katıldı. Birkaç ay önce İBB operasyonlarına yönelik protestoların Antalya ayağında Pikachu kostümüyle görüntülenen aktivist, şimdi aynı kostümle Antalya Müzesi önünde eylemlere katıldı.

Yorgun Herakles, artık hem yorgun hem üzgün

Müzenin kapatılmasıyla eserler, müze bahçesine kurulan konteynerlere taşındı. Uzmanlar bu depolama yönteminin nem, sıcaklık ve güvenlik gibi müzecilik standartlarına aykırı olduğunu söylüyor. En çok gündeme gelen örneklerden biri ise “Yorgun Herakles” heykeli oldu. ABD’den yıllar süren hukuki süreçlerle geri getirilen bu eşsiz eser, şimdi bir konteynerde bekletiliyor. Bu durum, “Yorgun Herakles artık sadece yorgun değil, aynı zamanda üzgün” yorumlarına neden oluyor.

^{Yorgun Herakles}

Antalya Müzesi örneği, Türkiye’de benzer durumdaki birçok müzenin geleceğini de gündeme taşıdı. Bugün Türkiye genelinde deprem riski nedeniyle kapalı tutulan 35 müze bulunuyor. İstanbul Arkeoloji Müzesi’nin bazı bölümleri 14, Anamur Müzesi 13, Isparta Müzesi 11 ve Elazığ Müzesi 9 yıldır kapalı.

İnşaat Mühendisleri Odası, müzeye ilişkin yeterli performans analiz raporunun bulunmadığını belirterek alınan kararın teknik değil, siyasi olduğunu öne sürüyor. Mimar Doğan Tekeli ve İMO Başkanı Soner Akdoğan, mevcut yapının 100 milyon TL’ye güçlendirilerek hizmet vermeye devam edebileceğini ifade ediyor. Buna karşın yıkılıp yeniden yapılması planlanan yapının maliyeti yaklaşık 2,5 milyar TL olarak hesaplanıyor. Arkeologlar Derneği ise taşınma sürecinin uluslararası standartlara aykırı yürütüldüğünü, eserlerin sigorta ve koruma prosedürlerine uygun şekilde taşınmadığını vurguluyor. Prof. Dr. Hilmi Uysal, bu süreçle birlikte kentin belleğinin de silinmeye çalışıldığını belirtiyor.

Antalya Arkeoloji Müzesi’nin yıkımı, yalnızca bir binanın ortadan kaldırılması anlamına gelmiyor. Aynı zamanda kamusal hafızanın, ortak değerlerin ve kültürel sürekliliğin kesintiye uğraması anlamına geliyor. Müze, kentin geçmişiyle kurduğu bağı temsil ediyor. 

Yıkmak kolay; ama yerine konulacak olanın aynı ruhu taşıyıp taşımayacağı belirsiz. Müze önünde toplanan insanlar, sadece bir yapıyı değil, belleği ve aidiyeti savunuyor. Ve bu şehirde herkes gelip geçici olsa da müzelerin kentin belleğini tutacağı ve her daim konuşmaya devam edeceğini aşikar.