Ağaçların hikayeleri: Sizin en sevdiğiniz ağaç hangisi?

En sevdiğiniz ağaç hangisi?

Siz bu sorunun cevabını düşünürken iki soru daha sorayım. En son ne zaman bir ağacın yanından geçerken o ağacı fark ettiniz? Ne ağacı olduğunu merak ettiniz mi? Kaç ağacı bakar bakmaz tanırsınız? Çocukluk anılarınızdaki ağaçları ne sıklıkla anımsıyorsunuz? Ağaçlar yanarken, kesilirken, aklınıza o ağaçlar geliyor mu? 

Geçen hafta Washington Post’ta ağaçlarla insanların arkadaşlığı hakkında bir yazı okudum. Doğu Finlandiya Üniversitesi’nde 2024’te yaptığı araştırmada Kaisa Vainio, 2000 kişilik bir gruba en sevdikleri ağacın hangisi olduğu sorusundan yola çıkarak, insanların ağaçlarla kurduğu bağın peşine düşmüştü. 

“En sevdiğin ağaç hangisi?” O kadar dünya derdinden uzak ama o kadar yakın hissettirdi ki bu soru bana… En sevdiğim filmi, mevsimi, meyveyi düşünmüşlüğüm vardır da en sevdiğim ağacın hangisi olduğunu hiç düşünmemişim. 

Halbuki çocukluk anılarımda ağaçların yeri geniş ve hatırlanasıdır. Eminim çoğunuzun da öyledir. Mahallede oğlanlardan eksik olmadığımı ispatlamak için ceviz ağacına çıkmışlığım var, bir dut ağacının altında bıkana kadar dut yemişliğim de, iğde savaşında hezimete uğramışlığım da, kendi topladığım zeytini kurmuşluğum da var. 

• Ağaçların ne kadar farkındayız sahi? Camdan bakınca, bir yerden bir yere giderken ağaçları görüyor muyuz? 

Mecidiyeköy'ün ara sokaklarında aniden karşınıza çiçek açmış bir kiraz ağacı çıkar. Bahar gelince, İstanbul’un belli başlı semtleri delice ıhlamur kokmaya başlar. Baharın gönül yaylarını gevşetmesiyle ıhlamur kokusu arasında kesin bir ilişki vardır zaten… Ne var ki, özellikle de İstanbul’un beton griliğinde bir mucize gibi ayakta durmaya devam eden bu ağaçları çok az fark ediyoruz. 

• Refik Halid Karay, “Ağaca muhabbeti telkin eden yazarlara muhtacız. Aşk ve şevkle ağacı övmeliyiz” demiş. Ben de kendisinin sözünü dinleyip, biraz ağaçlardan bahsetmek istiyorum.

Derdimiz başımızdan aşkın. Şimdi ne ağacı, ağaçlardan bize ne, diye soracak kimisi biliyorum. Maden yasası, göz göre göre yok edilen ormanlar dururken, ağaçları neden sevmek gerekiyor gibi soyutlama ile ülkeden bihaber bir yazı neden Aposto’da yayımlandı, diye soracak kimisi onu da biliyorum. Her şeyden azade, ağaçlar hakkında okumak, ağaçları düşünmek bana bu toz duman arasında iyi geldi. 

Sorulara peşinen cevabım ise şöyle: Türkiye’de büyüyen her insan gibi doğam gereği umutlu ve dirençli biriyim. Öyle kalmaya çalışıyorum. Ağaçlarla bağ kurmaktan bahsederken hüsn-i talil değil niyetim. İmada bulunmak da değil. Belki ağaçlarla ilişkimizi baştan düzeltirse, üç insanı daha ağaçları, geleceği savunmaya davet edebilirim diye. İyi niyetle. Bu yazı, ağaç ne demek, bırakın ormanı, üç ağaç bile ne demek hatırlatmak için. 

Ağaçları neden sevmeli insan? Çünkü en sıradan ıvır zıvırla yahut en büyük dertlerle biz meşgulken, bir iş yetiştirirken, gündem bambaşka şeylerle doluyken, şu an yani tam şu an bir kiraz ağacı sessizce çiçek açıyor. Bizim feyz alacağımız bir metafor olmak için değil, bunu bildiği için, kışın bittiğini hatırladığı için. 

Bitkibilimci Daniel Chamovitz, Bitkilerin Bildikleri kitabında anlatıyor: 

“Kiraz ağaçları nisanın geldiğini önceki kışı hatırladıkları için bilirler.” 

Kiraz ağaçları mart soğuğunun bittiği zaman, nisan aylarının başında havalar ısınırken açması gerektiğini nesillerce hatırlıyor. “Ay unutmuşum açmayı” demiyor ya da eylül ayında aynı hava sıcaklığı sırasında “Aa nisan sandım eylülü” demiyor. Açıyor. Tam zamanında. Tıpkı kiraz gibi, mart gelince mimozalar da unutmuyor açmayı, mayıs gelince mor salkım. Bir ağacın kararlığı yine de insana olsa olsa ders veriyor. O çiçek açacaksa açıyor. Baharın zamanı geliyorsa, geliyor. 

Ağaçla kurduğumuz ilişki, hayatla, gelecekle ve elbette çevreyle kurduğumuz ilişkinin temeli. İnsanlar ağaçlara değer verdikçe doğayı, biyolojik çeşitliliği muhafaza etmeye daha çok bağlanıyor. Ancak, dünyada büyük bir bitki körlüğü hâkim. 1999’da James Wandersee ve Elisabeth Schussler tarafından adlandırılan kavram, bugün bitki farkındalığı eksikliği olarak araştırılmaya devam ediyor. 

İnsan, yüzyıllar boyunca kendisini hayvanların ve bitkilerin üstünde bir yere konumlandırıyor. Bitkileri görmüyor. Bu “körlük” özellikle de şehirlerdeki nüfusun kırsaldaki nüfusa oranla büyümesiyle ayyuka çıkıyor. Modern insanlar olarak bitkileri bir yeşil leke, bir peyzaj nesnesi gibi görüyoruz. 

Bu durum bir kelebek etkisi yaratıyor. Bitkilere dair farkındalıkla birlikte botanik bilgisi de azalıyor, bilgi azaldıkça daha az bitki bilimci yetişiyor, onlar da azaldıkça bitkilerin yok oluşunun sebep olacaklarına dair duyarlılık da azalıyor. 

Bitkileri fark etmemek insanın doğayla kurduğu bağı büsbütün etkileyen ve değiştiren bir hâl. Şehirlerde yaşayan insanlar, çocukluklarından itibaren bitkileri fark etmiyorlar. Bitkiler hakkında eğitim almayan çocuklar, gelecekte çevreyi umursamayan yetişkinlere dönüşüyorlar. Dünyanın pek çok yerinde müfredatlarda botanikle ilgili bölümler azalıyor. 

Derby Üniversitesi'nden Prof. Miles Richardson'ın 2025'te yayımlanan meta-analizi, insanlığın doğayla bağlantısının son 200 yılda yüzde 60 oranında gerilediğini gösteriyor. Bu gerilemenin en sert düşüşü de son 50 yıla denk geliyor. Bitkilerle ilgili müfredat ve bitkilerle ilgilenen akademisyen sayısının azalması, ilaç sanayisi de dahil olmak üzere tarım, gıda, iklim, ekoloji gibi pek çok konuda eksik kalmamıza neden olacak gibi görünüyor. 

Araştırmacı Kaisa Vainio, “En Sevilen Ağaçlar: Türler Arası Dostluk Perspektifinden İnsan-Ağaç İlişkilerinin Çeşitliliği” başlıklı doktora tezinde ağaçlarla insanlar arasındaki ilişkiyi incelemiş. Vainio, tezini şöyle anlatıyor: 

“Ağaçlarla kurulan ilişkileri araştırmak önemli çünkü ağaçla ilişkimiz doğayla kurulan toplumsal ve kültürel ilişkileri anlamak için benzersiz bir mercek sunuyor. Bir bireyin ağaçlarla kurduğu duygusal bağ; anılar, değerler ve kimlikle iç içe geçerken aynı zamanda kolektif çevre bilincini de yansıtıyor. Örneğin bir ağacın kesilmesi, bir yasa dönüşebilir, sembolik bir kriz de olabilir.” 

Çalışmaya göre insan-ağaç ilişkisi üç eksende kuruluyor: Çocukluk ve aile hafızasından doğan nostaljik bağ, insanın bizzat diktiği ya da büyüttüğü ağaçla kurduğu yakınlık ve büyük, yaşlı, tuhaf, heybetli olduğu için sevilen ağaçlara duyulan hayranlık. Ama insanların en sevdiği ağaç, ille de en özeli olmuyor, birinin her gün gördüğü, gündelik hayatında yanından geçtiği sıradan bir ağaç oluyor. İnsan bazen tek bir ağacı seviyor.

Türk kültüründe ağaç kültü

Ağaçları sevmek, ağaçlarla daha içten bir bağ kurmaya teşvik saikiyle yola çıkınca başvurduğum kaynaklardan, Pervin Ergun'un “Türk Kültüründe Ağaç Kültü” çalışması bana bir perspektif daha açtı. Ağacın bu topraklarda ne demek olduğunu anlamak ve anlatabilmek için, Dede Korkut’tan, Manas Destanı’ndan başlayarak anlatan bu ayrıntılı külliyat aradığım şeydi. 

Bu toprakların geleneğinde, ağaçlar çok köklü, derin bir yer tutuyor. Hayat ağacı mitinden başlıyor Ergun. Hayat ağacı, yer ve gök yaratıldığında yaratılıyor. İlk insanın, hakan soylarının ve doğacak çocukların ruhları, hayat ağacıyla bağlanıyor. Yaprak düşmesi ölümle, ağacın var olmaya devam etmesi, soyun devamıyla ilişkileniyor. 

• Dualarda evin ağacının kurumaması, kesilmemesi dileniyor, o ağacın varlığı evin bereketinin ailenin ayakta kalmasının işareti sayılıyor. Evin ağacı yıkılırsa evin direği olan insan için kötüye yoruluyor. Ağaç yeniden yeşerirse sıkıntı geçmiş demek.

Doğan her çocuk için bir ağaç dikiliyor, çocuğun ömrü, ağacın ömrüyle bir oluyor. Evlerin önüne kutsal ağaçlar dikiliyor. Ergun kutsal ağaçları şöyle sayıyor: Kayın, çam, kavak, ardıç, çınar, sedir, meşe, söğüt, dut, elma. Ve tabii, o herdem yeşil serviler... 

Mezarlıklarda neden sadece servi olur diye merak ederiz ya hep… Servilerin daima yeşil olmaları, ata ruhlarının cennette olduğunun kanıtı, aynı zamanda ölen ataların torunlarının mutlu yaşamalarının sembolüymüş. Mezarlıklardaki ataların ruhlarının bu ağaçlar sayesinde göğe ulaştığına inanılırmış. Kısacası hayat, bu topraklarda doğduğumuz beşiğin yapıldığı ağacın cinsinden, mezarlıktaki ağacın gölgesine kadar uzanan bir değer, bir simge. Bunu da en basitinden, şu söz özetliyor: "Dağların kadısı katran, müftüsü çamdır." 

Anadolu'da dut ağacı, evin ağacı olarak kabul edilirmiş, çünkü evin temelini atmadan önce “duygulu ağaçlardan” dikilirmiş: Dut, nar, iğde, söğüt, turunç duygulu ağaçlarmış. 

Ağaçların hikayeleri

Ağaçların hikayeleri her zaman çok etkileyici. Sadece mitolojik olanlar da değil. Ağaçların hayatımıza etkisi büyük. Ünlü gitar markası Fender, 2020'de Mississippi Deltası'nı basan seller yüzünden yıllardır elektro gitar yapımında kullandıkları dişbudak ağacından vazgeçmek zorunda kaldıklarını açıkladı. Dişbudak, hem bolluğu hem de ağaçtan çıkan sesin kendine has mükemmelliği ve ağırlığı için tercih ediliyormuş. Ancak iklimin aşırı nemli bir hâle gelmesi ve sıklaşan seller, gitar üreticilerini geleneklerinden vazgeçirdi işte. Düşünsenize, yıllar sonra bir gitardan çıkacak ses, bir şarkıya gitarın katacağı his bile başka olacak.   

Ağaçlarla bağ kurmanın ruh ve beden sağlığımıza etkisi

Ağaçları daha çok sevmek için biraz daha somut nedenlere ihtiyacınız varsa ağaçlarla ruh ve beden sağlığımız arasındaki ilişki var elimizde. Japon araştırmacıların shinrin-yoku, yani orman banyosu üzerine yaptığı çalışmalar, ormanda geçirilen tek bir günün bile bağışıklık sistemine iyi geldiğini, stres hormonu kortizol seviyesini azalttığını gösteriyor. Doğayla bağ kurmanın psikolojimize olumlu etkilerini inceleyen bir meta araştırmada, doğaya temas ettikçe hayattan alınan doyumun ve dayanıklılığın yükseldiği bulunmuş. 

Ağaçlar, o kadar yavaş hareket ediyorlar ki. Bu hızlı dünya için çok yavaşlar. Dikkatimiz zaten pek iyi durumda değil, ağaçları fark etmek büyük bir iş. Ama örneğin hastane odalarında pencereleri ağaçlara bakan hastaların daha hızlı iyileştiği, günlük hayatında penceresinden üç ağaç bile görse psikolojisinin daha iyi olduğu kanıtlanmış insanların. Şehir planlamacılar, gelecek nesillerin ruh hâlini değiştirebilecekler yani. 

Ağaçların altında hava çok daha temiz. Çünkü ağaçlar dev hava süzgeçleri gibi yaşıyorlar dünyada. Yaprakları ve iğneleri, esintilerle gelen büyük ve küçük partikülleri havada yakalıyor. Söğüt ağacının kabuğundan yapılan çayların baş ağrılarını dindirme ve ateş düşürme etkisi var, boşuna söğüt aspirinin hammaddesi değil… Çamların altında yürüyünce tansiyonunuz dengeleniyor. Bir ağaç, bir binayı tamamen güneş altındaki bir binaya oranla 10 derece daha serin tutabiliyor. 

Bu saydığım bilgiler Ağaçların Gizli Yaşamı kitabından. Kitapta Peter Wohlleben, ağaçların birbirleriyle kurduğu ilişkiyi çok şahane bir şekilde anlatır. Ağaçlar, aralarında belirli bir boşluk bırakarak beslenebiliyorlar. Birbirlerinin ışığını kesmeden, yan yana. Bu açıdan sosyal varlıklar. Bildiğimiz anlamda değil belki ama komşusuna, yanındakine alan açan, düşkün olana imkan, besin sağlayan, küçükleri büyüten, ömürlerini birlikte uzatan, ancak orman olduklarında büyüyebilen varlıklar. Kök salan, yerleşen… 

• “Ağaçlar susuz kaldıklarında çığlık atmaya başlıyor” diyor Wohlleben. Köklerden yapraklara su akışı kesildiğinde gövdelerinde titreşimler meydana geliyor. Ağaçların her biri, bir böceğin onları ısırdığının da, yandıklarının da farkına varıyor. Ne var ki biz, Wohlleben'in tabiriyle "ağaçların dünyadaki zamanının sadece yüzde 0.1'inde var olmuş" kibirli bir tür olarak, ormanları yok etmeye devam ediyoruz.

O büyük orman yangınlarından sonra kalan arazilerin yakınında bulundunuz mu bilmiyorum. Ben tesadüfen Fethiye’den, Çanakkale’den tam o orman olan yerlerin yanından yangınlardan sonra geçtim. Bergama’da maden için kesilen ağaçlardan kalan kel, çöl arazinin yanından geçtim. O kapkara dallar, toprağa sinen is, bir zamanlar orman olan o sarı toprak, tastamam ölüme benziyor. 

Hayatta ölümden çok ölüme benzeyen bir şey say deseler, bunları sayardım. Bakarken canınız yanıyor, öyle soyut değil, hakikaten sahici bir can acısı. Bu topraklarda ağaç, hayat demek. Gelecek demek. 

“Ormanı “dışarısı” olarak tanımladığınızda, onu insan dünyasının dışında, müdahale edilebilir bir alan olarak kurarsınız” yazmıştı Prof. Dr. Utku Perktaş Aposto’daki son yazısında. Bir ormana dokunduğunuzda, o ağaçların kökleriyle birbirine fısıldadığı o devasa hafızayı, suyu ve geleceği de kesmiş oluyorsunuz. Ormanlar, ağaçlar, başkaları değil. Manzara değiller. Öyle canımızın çektiği gibi kesip, yerlerini değiştireceğimiz eşyalar değiller. Ağaçlar, yaşamımızın tam ortasında duruyor. 

Ağaçlara karşı bu kadar kör, bu kadar zalim olan bir ülkede yaşarken bu yazıyı yazmaya koyulmak insana boşa kürek çektiğini hissettiriyor dürüst olmak gerekirse ama belki günlük hayatlarımızda ağaçların farkına varmak, onların mucizelerine, hikayelerine kulak vermek, bizi ağaçlara karşı daha duyarlı kılabilir. Ağaçları sevmeye, ağaçlara ilgi göstermeye bu bahar başlayalım istiyorum ben de naçizane. Ağaçlarla tanışınca ağaçların çığlıklarını duyabiliriz belki. 

• Gelin, doğanın uyanışını ağaçlarla tanışarak kutlayalım. Ağaçlara gözümüz gibi bakmaya buradan başlayalım. Adını öğrenelim, yaprağını tanıyalım. Dönelim, hakkındaki efsaneleri okuyalım. 

Sonra da en sevdiğimiz ağacın hangisi olduğuna karar verelim. Çünkü bir ağacı sevmek, her şeyi değiştirebilir… Her şeyi. Hayatı, geleceği, nesilleri, ülkeyi. Ben başlayayım. Benim en sevdiğim ağaç, zeytin ağacı. En çok da Nâzım Hikmet şöyle yazdığı için: 

Yani, öylesine ciddiye alacaksın ki yaşamayı,
yetmişinde bile, mesela, zeytin dikeceksin, 
hem de öyle çocuklara falan kalır diye değil, 
ölmekten korktuğun halde ölüme inanmadığın için, 
yaşamak yanı ağır bastığından.