Aşk, psikoterapi, fal ve yapay zekanın birleştiği yer: Sevenin hâlinden kim anlar?

Görülmenin var olmak demek olduğu bir yerden başlıyoruz hayata. Sonra görülmenin tanınmak ya da onaylanmak ya da beğenilmek olduğu birçok an, görülmenin utanmak ya da yargılanmak ya da korkmak olduğu diğer anlara karışıyor yaşam boyu. Öteki’nin yüzündeki aynada türlü türlü hâllerimize bakıyoruz. Her görüldüğümüzde kendi yansımamız Öteki’nin içine de karışıyor ve bu yüzden bazı aynalar karanlık, bazı aynalar özgür, bazı aynalar puslu, bazı aynalar iyileştirici.

Bu kendimizle ve ötekiyle buluşma anları, aynı zamanda dönüşüm aralıkları niteliği taşıdığından çekici olduğu kadar korkutucu, heyecanlı olduğu kadar tehlikeli. İşte aşk, psikoterapi, fal ve yapay zekayı bir psikoterapistin zihninde aynı sepete atan şey de tam bu. 

Psikoterapiye değişmek için gidiyoruz; en çok değişmeye direniyoruz. Aşkı bambaşka bir ben olabilme hâli özel kılıyor; en çok karşımızdakinin ötekiliğine direniyoruz. Tam eski ben olmadığımız ama kim olduğumuzu da henüz bilmediğimiz bir aralık var. Karşımızdakinin en sevmediğimiz, en karanlıkta kalan ve belki bazen var olduğunu bile bilmediğimiz hâllerimizi görmesine dair yoğun bir arzu ve derin bir korku ile başbaşayız burada. Arzu ve heyecanı çabucak tanıdık ve bildik olanın güvenliğine çekmek geliyor içimizden, sıcak tatlı bir uykuya daldırırken aslında canlılığını da solduruyoruz.

Henüz olmamış olanı bilmeye çalışarak yapıyoruz bunu çoğunlukla. Fal baktırarak, yapay zekaya sorarak ve hatta yapay zekaya fal baktırarak benzer bir güvenlik duygusunu arıyoruz. Benim hakkımda ne düşünüyor? Beni sevmeye devam edecek mi? Aslında istiyor ama yazamıyor mu? Bu sefer ayrılmayı başarabilecek miyim? 

Bilmemek, olabilmeye alan açan bir konum. Öte yandan "bir şey olabilmek" değil sadece "olabilmek" pek alışık olduğumuz bir hâl değil. Ne de olsa ömrümüz bir şeyler olabilmekle geçiyor. İyi bir dost, özgür bir gezgin, başarılı bir çalışan, dürüst bir insan, eğlenceli bir yol arkadaşı... 

Bir yandan hep olduğumuzdan başka bir şey olabilmek de istiyoruz. Cesur bir âşık, dayanıklı bir insan, gözü kara bir girişimci, sakin bir arkadaş. Yeni bir ben olasılığı bazen sevdiğimiz hâllerimizin de kaybı gibi geliyor. Bu belirsizlikte durmamak için yeni benimizi de tanımlamaya çalışıyoruz ki bunu genelde eski yöntemlerimizle yapıyoruz. 

• Böylece "yeni bir ben" önce "daha bir ben" oluyor ve eski hâlimizin idealine dönüşüp o da eskiyiveriyor. Benzer şekilde, ötekilerimizi de bilmek istiyoruz. Böylece "yeni bir öteki" de bazen "önceki öteki gibi olan" ya da "hiç önceki öteki gibi olmayan" oluyor ve o da eskiyiveriyor.

Oysa dönüştürücü olan, aynı zamanda yabancı olan. Aşkın ilk zamanlarında hissettiğimiz bambaşkalık, ayakları "yer"den—yani tanıdık ve bildik olan güvenli zeminden—kesen hâl daha önce olduğumuz şey olmayabilmenin özgürlüğü, benliğin sınırlarını ve tanımlarını gevşetebilmenin hafifliği. 

Bu birbirindeki yansımalara karışmalı karşılaşma hâlinin açtığı bir oyun bahçesi, üçüncü alan var. Dünyadan biraz kopuk ama dünyada, biraz hayal ama gerçek, biraz çekişmeli ama eğlenceli. Bu üçüncü alanın neredeyse kendi bir varoluş hali var. O aşıkları doğurabilir ve aşıklar onu doğurabilir. Aşk, sürebilir de, bitebilir de, dönüşebilir de. 

Aşkın aşklığının bekası aslında önünü sonunu bilmemeye tahammülümüzle doğrudan ilintili. Terk edilmekten çok korkup terk edilip edilmeyeceğimizi bilmeye çalışırken hem kendimizi hem de karşımızdakini terk etmeyecek olana sabitlemeye çabalarken, oyun alanını fark etmeden terk edebiliriz.

Böyle kuramsal konuşmak kolay. Psikoterapide de bir şey fark edildikten sonra birçok danışanın geldiği yer tam burası: “Peki şimdi ben ne yapacağım?” Bilmek istiyoruz. Netleşmek, karar vermek, emin olmak istiyoruz. Güvenmek ve güvende olmak istiyoruz. Oysa güvende olmak yapılarak değil olarak hissedilebilen bir şey. Bazen yapılacak şey, hemen bir şey yapmak değil; biraz daha o aralıkta kalmak.

Psikoterapi birçok kişi için bu aralığa eşlik ediyor. Bu eşlik hâli çoğunlukla, çerçevenin koruyuculuğu içinde kendi aralıklarını yaratarak oluyor. İsim koymak ve yön vermek, bazen gerekli olduğu bazen de güvenli olduğu için tercih edilebilir. Ama bazen de deneyimler, rüyalar ve semboller ile hem terapisti hem danışanı yeniden doğurabilecek kadar büyük bir oyun alanı açmak ve bunu birlikte yapmak iyi geliyor. Önceden bilmemeye ama sonradan bilmeye izin verilen bir alan. 

Burada hiçbir anlam tek anlam değil ve hiçbir söz son söz değil. Bu çoğulluk bir bulamama ya da bütünleşememe değil, olabilme ihtimallerinin özgürlüğü. Böyle bir alanda psikoterapist olmanın da danışan olmanın da en zor ama en keyifli yanı, nereye gittiğini bilmeden gitmeye gönüllü olmak. 

Bunu terapi odasının koruyuculuğunda deneyimlemek, aynı hikayeyi tekrar etmek zorunda olmadığımız bir olasılığı dışarıya da taşımamızı sağlayabiliyor. Başka türlü bir olma hâli, yaşamda başka türlü bir birlikte olma hâline dönüşüp içsel ve ilişkisel özgürlük alanımızı genişletiyor.

Falın işlevi

Bu aralığa psikoterapiden çok daha sık eşlik eden şey ise fal. Türkiye’de özellikle kahve falı çok gündelik, sıradan ama bir o kadar da sembolik bir alan. Ötekinin hem gösterdiğimizi hem sakladığımızı, hem arzuladığımızı hem korktuğumuzu görmesinin hafifleştirici ve iyileştirici deneyimini sunabiliyor bize. Bu alan da deneyimler, rüyalar, sembollerin oyununa izin verdiği sürece iyi gelebiliyor.

Kesinlik ve kehanet tıkandığında da oyun bitiyor. "Fala inanmamak ama falsız da kalmamak" tam da buna dair bir hatırlatma sanki. Aynı oyunda hem kaderimizi hem de kaderimizin kaderimiz olmadığını duymaya ihtiyacımız var. Belki fallarda hep yollar görmemiz de bundandır. Belki bahtiyarlık, ötekinin içine doğan bahtımıza yargılamadan ve kesinleştirmeden sahip çıkmaktır.

Yapay zekaya fal baktırabileceğimizi bilmek bu anlamda bu alanı çok rahat erişilebilir kıldı. Psikoterapiste rüya anlatır gibi yapay zekaya kahve fincanı resmi atabiliyoruz. Güzel de bakıyor. Çünkü aslında bir dil modeli olarak sembollerle çalışıyor; kesinlik üretmeden, olasılıkların diliyle konuşuyor. Kahve fincanındaki izleri de, yazdığımız cümleleri de, daha önce sorulmuş sayısız sorunun ve anlatılmış sayısız öykünün içinden benzerlikler bularak anlamlandırıyor. 

Bir yandan yapay zeka aynı anda özne ve nesne, -mış gibinin -miş gibisi, oyunun oyunu. Yansıtmalarımız yapay zeka dünyasında doğrudan bir ötekiye karışmıyor. Yine de kolektif bir öykü olarak ötekiler bizi karşılıyor. Nihayetinde yapay zekanın sevenin hâlinden anlayıp anlamadığını bilmediğimiz gibi, sadece anlamış gibi yapmasının yetip yetmeyeceğini de bilmiyoruz. 

O zaman sevenin hâlinden kim anlar? Bizi en iyi, ben’leştirmeden güvenebildiğimiz ötekiler anlıyor. Galiba o yüzden sevenin hâlinden sevenler anlıyor. 

Not: Hilal Akgül’e ilham ve katkısı için teşekkürlerimle.