Başkalarının faturası: Yerel toplulukların iklim çözümleri

Kuzey Yarımküre’yi kasıp kavuran bitmek bilmez yaz sıcaklarının ardından sonbahar 10'un üzerinde ülkede yüzlerce insanın ölümüne ve yüz binlerce insanın yerinden olmasına neden olan tayfun, fırtına ve taşkınlarla başladı.

Eylül’ün ilk iki haftasında bu yıl Asya kıtasını vuran en güçlü fırtına olarak adlandırılan Yagi Tayfunu Çin, Vietnam, Laos, Filipinler, Myanmar ve Tayland’da yaşamı felç ederken geçen hafta sonu Orta Avrupa’da etkili olan Boris Fırtınası Polonya, Çekya, Avusturya ve Romanya’da etkili olmasının ardından Perşembe günü güneye yönelerek İtalya’ya ulaştı.

^{Fırtınanın ardından Çekya}

Boris Fırtınası

Avrupa’nın en az son 20 yılda gördüğü en büyük sel felaketine neden olan Boris Fırtınası, 23’ten fazla ölüme ve binlerce kişinin evlerini terk etmek zorunda kalmasına yol açtı. Bilim insanları, Avrupa’da şimdiye dek kayıtlara geçen en sıcak yazın ve Akdeniz ile Karadeniz’de deniz suyu sıcaklıklarında yaşanan eşi benzeri görülmemiş artışın fırtınayı körüklediği konusunda uyarılarda bulunuyor.

Fırtınadan etkilenen bölgelerde acil durum ilan edilirken Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, altyapı ve konutları büyük zarar gören Orta Avrupa ülkelerinin acil onarımları için Avrupa Birliği'nin dayanışma fonundan şimdilik 10 milyar avro ayrıldığını ve fonun hızlı bir şekilde aktarılacağını açıkladı.

Yagi Tayfunu

Neredeyse her yıl ve bazen yılda birkaç kez iklim krizine bağlı fırtına ve taşkınlarla mücadele eden Güney Asya ülkelerinde ise tablo çok daha vahim. Süper tayfun olarak da adlandırılan Yagi nedeniyle sadece Myanmar’da en az 226 kişi öldü. 500’den fazla ölüme sebep olan tayfunun yarattığı hasar 100.000’lerce insanı evinden etti.

Güney Asya ülkelerindeki bilgi sistemlerinin yeterince hızlı çalışmaması nedeniyle felaketin boyutunun henüz tam olarak belirlenemediği, gelecek günlerde bu sayılarda çarpıcı artışlar yaşanabileceği tahmin ediliyor. Avrupa Birliği’nin felaketten etkilenen ülkelere destek amaçlı ayırdığı fon ise 2,2 milyon avro.

_{Tayfunun ardından Vietnam}

Nesilden nesle geçen geleneksel önlemler

Dünyanın dört bir yanında eşzamanlı yaşanan iklim krizi kaynaklı felaketlerin sıklığı ve yıkıcılığı giderek artarken bu krizle mücadele birçokları için bir ölüm-kalım meselesi hâline geliyor. Yıkımın tam olarak nasıl durdurulacağı ve durdurmak için kimin ne yapması gerektiği hala netlik kazanmış değil. Hâl böyleyken iklim fonlarının dağıtımındaki adaletsizlik tartışmaları da haklı olarak büyüyor.

Bilim insanları 2030 yılında dünyada her gün 1,5 yani yılda 560 çevre felaketi yaşanacağını, yüzyılın sonuna kadar kıyı taşkınlarından etkilenen insan sayısının 73 milyona ulaşacağını öngörüyor. 

• İklim krizine en az katkıda bulunan gelişmekte olan ülkeler en büyük yıkımları yaşıyor ve iklim çözümleri konusunda yalnız bırakılıyor. 

Nesillerdir taşkın ve sellerle uyumlu yaşamak zorunda kalan deniz seviyesine yakın kıyı ve ada ülkeleri, atalarından öğrendikleri doğayla uyumlu pratikleri uyguluyor. Yerel halkların yüzyıllardır uyguladığı, günümüzün en gelişmiş iklim teknolojilerine ilham veren bazı uygulamaları inceledik.

Yüzen sebze bahçeleri

Bangladeş, Meksika, Hindistan, Myanmar ve Kamboçya’nın bazı bölgelerinde doğal felaketler sırasında yaşanan gıda krizini önlemek amacıyla yerel halklardan miras kalan hidroponik (topraksız) tarım uygulamalarına devam ediliyor. Yüzen sebze bahçeleri 2050 yılında yükselen deniz seviyeleri nedeniyle yedi kişiden birinin evsiz kalacağı Bangladeş’te oldukça yaygın.

Sürdürülebilir ve erişilebilir olmalarının yanı sıra düşük işletme maliyetleri ile öne çıkan ve 300-400 yıldır uygulanan bu yöntem yerel olarak baira adıyla anılıyor. 

Nasıl uygulanıyor? Eskiden tarım arazisi olan ve sellerle tahrip olan sulak alanlara kurulan bu bahçeler susümbülü, sumercimeği ve çeltik sapları gibi suda yaşayan yabani otların biraraya getirilip sıkıştırılması ve çürümeye bırakılmasıyla yapılıyor. Ardından bu baz, silt ve inek gübresi ile birleştiriliyor ve üzerine sebze tohumları ekilerek gelişmeye bırakılıyor. Çiftçiler bu yataklarda zerdeçal ve zencefil gibi meyve ve sebzelerin yanı sıra bamya, acı kabak, yılankabağı, ıspanak ve brinjal yetiştiriyor.

Sis kapanları

İlk olarak Peru'da kurulan kapanlar, bölgenin nem oranına bağlı olarak bir gecede metrekare başına 3-5 litre su tutabiliyor. Su, aslen kuraklık sırasında yaban hayatı için kanalları ve rezervuarları beslemek için kullanılıyor. Kapanlara ayrıca hayvanların su yollarına düşme olasılığını önlemek için merdiven benzeri ağ yapıları da yerleştiriliyor.

Nasıl uygulanıyor? Pasifik Okyanusu ile Meksika Körfezi arasında yer alan Oaxaca’da kurulan bu kapanların yapımında yüksek nem emme kapasitesine sahip ince bir ağ kullanılıyor. Kapan, sisli gecelerde su partiküllerini tutuyor ve bu partiküller yoğunlaştığında bir rezervuar kabına bağlı olan merkezî oluğa düşüyor.

Doğal erken uyarı sistemleri

Nijerya'nın kuzeyindeki Lapai Gwari topluluğunda yaşlılar, Chachanga Nehri'ndeki büyük bir taşı gözlemleyerek hava durumunu tahmin ediyor. LapanGwagwan taşı, taşkın sıklığını belirlemek ve yağışın şiddetini ölçmek için kullanılıyor.

• Taşın renginin kahverengiye dönüşmesi yaklaşmakta olan şiddetli bir sağanak yağışa işaret ederken, gri renk ise hafif ya da orta şiddette bir yağışın habercisi. 

Nijerya’daki bir başka erken taşkın uyarısı ise suyun rengindeki değişiklik. Berrak suyun birden kahverengiye dönüşmesi 24-48 saat içerisinde sel olacağı şeklinde yorumlanıyor.

Akra ve Durban'daki bazı bölge sakinleri ise sellere hazırlanmak için katılımcı haritalar hazırlıyorlar. Çevrelerindeki hassas alanları ve doğal kaynakları işaretledikleri haritalar sayesinde sele yatkın alanları tespit edebiliyor ve mangrov ekimi gibi doğa temelli çözümlerin etkinliğini kaydedebiliyorlar.

Hydroseeding

Hindistan’ın kuzey doğusundaki Assam'ın dağlık bölgelerinde, yoğun yağışlar toprak kaymalarını tetikliyor. Bölge halkı bu tür felaketleri azaltmak için hydroseeding yöntemini kullanıyor. 

Nasıl uygulanıyor? Bu uygulamada tohum, malç, gübre ve bağlayıcı maddelerden oluşan bir bulamaç zemine püskürtülerek bitkilerin hızla filizlenmesi sağlanıyor. Böylece bitki örtüsünün kökleri üst toprağı birarada tutarak toprak kayması riskini azaltıyor.