Bayram ne işe yarar: Güzel hayatı istiyorsak onu mümkün kılan iyiye nasıl hayat vereceğiz?

"Bugün bayram."

Bu cümle kulağa hâlâ güzel geliyor. İçinde çocukluk, sofra, barışma ihtimali, yolculuk, şeker, yeni giysiler, kapısı çalınan evler, hatırlanan yakınlarımız, dostlarımız var. Bugün bayramın işlevi zayıflasa da biçimi büyük ölçüde duruyor. Mesajlar gönderiliyor, tatil planları yapılıyor, sofralar kuruluyor fakat bayramın toplumu onaran, eşitsizlikleri geçici de olsa askıya alan, küsleri barıştıran, yoksulu gözeten, yaşamı ortaklaştırma gücü her yıl biraz daha zayıflayarak silikleşiyor. O hâlde bugün bayramı bayram yapan şey nedir?

• Takvimde kırmızıyla işaretlenmiş birkaç gün mü? Tatile dönüşen bir mola mı? Aile büyüklerini ziyaret etme zorunluluğu mu? Bayram namazı mı, sofra mı, şeker mi, harçlık mı? Yoksa bütün bunların ardında daha eski, daha derin, daha insani, toplumsallığın hayat bulduğu türsel ihtiyaçlarımız mı var?

Muradım bayramı nostaljiyle anmak değil. “Eskiden bayramlar başkaydı” cümlesinin melankolisine sığınmak hiç değil. Çünkü nostalji, çoğu zaman kaybolanı anlamak yerine onu süsleyerek saklar; bilinci bugüne kapatan geçirimsiz kalın bir perdedir. “Nerede o eski bayramlar?” dediğimizde aslında maziden çok, o tarihi hissedebilen çocukluk ruhumuzu ararız. Hayatın ağırlığını daha az hisseden, sevinmeye daha açık, topluluğun içinde güvenle eriyebilen yanımızı...

Bayram, kutlamaya içkindir ama onu aşar. Bayram, toplumun kendisini onardığı, biriken gerilimleri yumuşattığı, eşitsizlikleri geçici de olsa askıya aldığı, mekanı ve zamanı birleştirip ortaklaştırarak toplumsallığı yeniden kuran köklü bir ritüeldir. İnsan topluluklarını toplum kılan şey, yaşadıkları yeri yurt kılmaları, aynı anlam eşiklerinden birlikte geçebilmeleridir. Ritüeller tam da bu eşiklerin yer aldığı sahnelerdir. Bir topluluğa “biz” deme imkanı verir. İnsanları görünmez bağlarla topluluk ruhunun koruyucu halesi içinde birleştirir.

Bayram çemberleri

Bayramın en eski biçimlerinden biri çemberdir: Sofra, ateş, oyun, halay, sohbet çemberleri. Çemberde hiyerarşi bir süreliğine gevşer; herkes aynı ortak zamanın içindedir. Elbette geleneksel ritüeller her zaman mutlak bir eşitlik sunmaz; aksine bazen aile içi ve toplumsal hiyerarşileri (yaşı, cinsiyeti, statüyü) en sert ve örtük biçimde yeniden üreten, statükoyu sabitleyen alanlara da dönüşebilir. 

• Yine de bayramın vadettiği o murad ettiğimiz potansiyel, insanın topluluk içinde kendisi olarak erimeyi deneyimlemesinde, başkalarıyla birlikte hafiflemesinde gizlidir. Bayram, topluluk hâlinde yaşayan türümüzün müşterek ayinlerindendir. Bir yandan kutsal olanla temas eder, diğer yandan gündelik yaşamı dönüştüren pratikleri geleneğe dönüştürür.

Bayram bu yüzden zamanın dışına çıkma deneyimidir. Gündelik zaman akar; iş, borç, haberler, hesaplar, randevular, yapılacaklar listesi insanı kendi içine kapatır. Bayram bu çizgisel akışa bir kesik atar. “Dur,” der. “Şimdi başka türlü ol.” Ziyaret et, paylaş, hatır sor, küslüğü bitir, çocuğu sevindir, sofraya fazladan tabak koy, ölmüşlerini an, yaşayanlarını kucakla, gelmeyenlerini çağır, ihtiyacı olanları gör. 

Bu nedenle bayram, topluluğun nefes alma aralığıdır; biriken gerilimlerin, tutulmuş sözlerin, zedelenmiş ilişkilerin tahliye kanalıdır. Bu kanalları tıkanan toplum, sertleşerek birbirinden uzaklaşır, temas etme kabiliyeti zayıflar.

• Bayramın gücü tam da burada yatar: İnsan yalnızca bireysel ihtiyaçlarının peşinden giden bir tür olmadığını, başkalarıyla birlikte anlam üreten, o anlamı giyinerek bilincinin gramerine dönüştüren toplumsal bir varlık olduğunu deneyimleyerek yeniden hatırlar.

Doğanın döngülerini kutlamak

Modern öncesi toplumlarda bayramların, hasat ritüellerinin, karnavalların, kurbanların ve toplu sofraların doğanın döngüleriyle yakın ilişkisi vardı. İnsan zamanı doğadan öğrendi. Ekimden, hasattan, doğumdan, ölümden, ayın ve güneşin hareketinden, mevsimsel döngülerden... Doğa, insana bir şeyin büyümesi için beklemek gerektiğini, ihtiyaç fazlasının paylaşılmadığında çürüdüğünü, yaşamın ancak döngü içinde sürebildiğini öğretti.

Bayramlar bu döngünün kültürel izdüşümleridir. Aynı zamanda bekleme ve kavuşma kültürüdür. Yeni bir ayakkabının, yolculuğun, kalabalık sofranın, uzun zamandır görülmeyen birinin hayalini kurabilmekti bayram. Çocuk için bayram, çoğu zaman önce imge olarak doğardı. Yeni giysinin kokusu, cepten çıkan şeker sesi, yola düşen aile, kapısı çalınan ev, avuç içine bırakılan harçlık, dedenin sesi, ninenin eli, sokakta çoğalan çocuk kalabalığı... İnsan bayramı yalnızca olduğu gibi yaşamaz; kendi bayram imgesi üzerinden de yaşantılar.

Bugün yalnızca ritüeller değil, imgeler de dönüşüyor. Sürekli erişilebilirlik çağında bekleme, arzulama, kavuşma ve paylaşmanın anlamı zayıflıyor. Bir zamanlar imge gecikmeyle mayalanırdı; şimdi birçok şey hemen erişilebilir, tüketilebilir, paylaşılabilir hâle geldi. Bayramın imgesi değiştikçe ruhu da değişti.

İnsan doğadan uzaklaşıp zamanı saatlere, vardiyalara, mesailere, piyasaların ritmine bağladıkça bayramın eski dayanakları zayıfladı. Bugün bayram hâlâ var ama onu mümkün kılan ortak zaman ve mekan, yani bağlam çoğu zaman aşınık. Herkes aynı günde tatil yapıyor olabilir fakat herkes aynı zamanı yaşamıyor. 

Kimisi için bayram yolculuk, mesai, yalnızlık, borç; kimisi için çocuğunu sevindirememenin sızısıdır. Çünkü yoksulluk yalnızca paranın yokluğu değil; hayata ve sevince katılma olanaklarının daralmasıdır. Bayram ortak sevinç eşiği olmaktan çıktığında, bayram olmaklığını da kaybeder.

O hâlde bayramı konuşmak, yalnızca kültürü aşarak adaleti, eşitliği, paylaşımı, toplumsal bağları, ortak hayatın onarıcılığını konuşmaktır.

'Güzel, iyinin bebeğidir'

Bu cümle ilk bakışta şiirsel teselli gibi duyulabilir. Oysa içinde güçlü bir felsefi sezgi vardır. Güzel kendiliğinden doğmaz. Güzel hayat, toplum, ilişki, şehir, bayram; hepsi iyi olanın varlığını gerektirir. Güzel, iyinin ardından gelir. İyi yoksa güzel süs, adalet yoksa bayram sofrası vitrin, paylaşım yoksa hediye gösteri, barış yoksa bayramlaşma protokol olur. Çocuk sevinmiyorsa, yoksul görülmüyorsa, küslük bitmiyorsa, yalnızın kapısı çalınmıyorsa bayramın şekli kalır; ruhu solar.

İyilik, pınar gibidir. Kaynağın gözünden çıkıp akar. Pınar boşa mı akar? Hayır. O, hayatın bir parçasıdır; hayata hizmet eder. Geçtiği yere can verir, toprağı yumuşatır, kökleri besler, mikroorganizmaları yaşatır, ağaca su olur, yaşama can verir. Onun işi akmaktır; çağlayarak yaşamı beslemektir. Pınar kuruduğunda yaşamdan su eksilmez; toprak çatlar, canlılık ölür, kökler kurur, hayatın rahmi çoraklaşır. İyi de böyledir. Akmadığında, dolaşıma girmediğinde, paylaşılmadığında, fazlayı hayata geri vermediğinde güzel doğmaz. Güzel, iyinin akışında belirir. Bu nedenle hayatın tacıdır.

Aristoteles “iyi”yi her şeyin arzuladığı şey olarak tanımlar. İyi, bir varlığın kendi imkanını gerçekleştirmesiyle ilgilidir. Bir bıçağın iyi olması kesebilmesinde, bir evin iyi olması barındırabilmesinde, bir okulun iyi olması çocuğun düşünme ve yaşama kapasitesini büyütmesinde görünür. 

Peki bayramın iyi olması ne demektir?

Bayramın iyi olması, bayramın kendi işlevini yerine getirmesidir: Toplumu gevşetmek, eşitlemek, onarmak, hatırlatmak, biraraya getirmek, insanı başkalarına açmak. Bu işlevler yerine gelmiyorsa bayramın biçimi sürse bile özü silikleşir; iyileştirici gücü kaybolur. İyi yoksa güzel de hiç kuşkusuz doğmaz.

Bayram, festival, şölen, karnaval gibi kelimelerin etrafında hep aynı anlam alanı oluşur: Yeme, paylaşma, neşelenme, gündelik yaşamın iplerini bir süreliğine gevşetme. Bu kelimelerin her biri farklı tarihsel ve kültürel bağlamlardan gelir ama hepsi aynı ihtiyacı imler: Yaşamı ortaklaştırarak, bedeni ve ruhu hafifleterek, topluluğu kendisine yeniden yaklaştırarak birlikte yaşamı sürdürülebilir kılmak.

Eski ritüellerde kan, ölüm ve sunular, düzenin yeniden kurulması, bereketin çağrılması, topluluğun korunmasıyla ilişkili sembolik eşiklerdir. Bu nedenle ritüel, çoğu zaman hayatla ölüm, eksiklikle bolluk, bireyle topluluk, sahip olmakla vazgeçmek arasında kurulan anlamlı bir geçiştir. İnsan, fazlasını elinde tutarak değil; onu akıtarak, bölüşerek, dolaşıma sokarak topluluk içinde yerini yeniden bulur.

Bayram, sorumluluğu hatırlatır, tanıklık zamanıdır: Komşunun yalnızlığını, çocuğun sevincini, yoksulun eksikliğini, küskünün suskunluğunu görme zamanıdır. “Ben”in sınırını gevşeterek geçirgenleştirir; böylece “biz”i formatlayarak yeniden kurar. 

Antropolojinin bize gösterdiği önemli şeylerden biri, ritüellerin yalnızca sembolik gösteriler olmadığıdır. Potlaç gibi armağan ve paylaşım pratikleri, hasat şenlikleri, kurban ritüelleri, karnavallar, toplu yemekler; gerilimi boşaltır, hiyerarşileri geçici olarak askıya alır, toplumsal bağı tazeler. Toplum, kendi içinde biriken dengesizliği yalnızca hukukla, ekonomiyle, siyasetle değil, ritüellerle de gidermeye çalışır.

“Bayramların içi boşaldı” derken yalnızca geleneksel ritüellerin zayıflamasından söz etmiyoruz. Daha derin, yapısal kırılmalardan söz ediyoruz. Toplumsal hayatın eşitleyici, onarıcı, dengeleyici mekanizmaları zayıflıyor. Gelir uçurumu büyüyor. Servet belli ellerde birikiyor. Yoksulluk kalıcılaşıyor. Kentler insanları birbirine yabancı kılarak yan yana getiriyor; topluluk ruhunun koruyucu halesi içinde birleştirmiyor. Dijital ağlar bizi sürekli temas hâlinde tutuyor ama gerçek anlamda birbirimize dokunmamızı sağlamıyor. Herkes birbirinden haberdar fakat birbirinden sorumlu hissetmiyor yani toplumsal hayatın sorumluluğunu taşımıyor. 

Bayram yalnızca toplumsallığın sıcaklığını değil, çatlaklarını da görünür kılar. Belki de bu yüzden bayram, toplumsal iyileşme kadar toplumsal hakikatin de sahnesidir. Ritüel, yalnızca bizi birleştirmez; nerede ayrıldığımızı, nerede kırıldığımızı, hangi bağların zayıfladığını da gösterir. Bu nedenle bayramın sahiciliği, toplumsallığı tehdit eden sorunları iyileştirme kapasitesindedir.

• Bugün şu soruyu sorarak toplumsallığın yarattığı huzurlu halenin olanağına giden patikayı açabiliriz günümüzün cangılında: Modern hayatın büyüsü bozulduysa, doğayla bağımız zayıfladıysa, geleneksel ritüellerin işlevi aşındıysa, toplumsal dengeyi hangi mekanizmalarla kuracağız? Bayramlar, içleri boşalarak bayram olmaklığını kaybettiyse yerlerine ne koyabiliriz?

Mesele bayramların silinip gitmesi değil; toplumsallığın zayıflaması, birlikte yaşamanın getirdiği sorunları çözme kaslarımızın erimesidir. Buradan çıkış, “Bayramları eski hâline döndürelim” demekle olamaz. Çünkü eski hâline dönüş, değişen hayat nedeniyle pek mümkün değildir; üstelik her eski de iyi değildir. Gelenek, hayatı taşıyan işlevlerin sürekliliğidir. Eski biçimin taşıdığı onarıcı işlevi bugüne tercüme edebilmektir.

Çünkü her çağ kendi ritüellerini yaratarak var olur. Mesele geçmişin biçimlerini bugüne taşımak değil; birlikte hafiflemeyi mümkün kılacak yeni ritüeller yaratabilmektir. O hâlde bugün; geleneğin o hiyerarşik, dışlayıcı ya da roller dayatan hatalarından arınmış, yeni bayram pratiklerine ihtiyacımız olduğu söylenebilir: Mahalle sofraları, dayanışma ağları, çocuklar için ortak oyun alanları, yaşlıların ve yalnızların ziyaret edildiği yerel örgütlenmeler, fazlası olanla ihtiyacı olanı buluşturan paylaşım mekanizmaları, küslükleri konuşmayı ve doğayla yeniden bağ kurmayı mümkün kılan kamusal buluşmalar… Bunlar küçük görünebilir. Ama toplumsal hayat zaten çoğu zaman küçük pratiklerin sürekliliğiyle kurulur; normlar doğar, zamanla da geleneğe dönüşür. Bunlar romantik ayrıntılar değil, toplumsallığın hayat bulduğu mikrokosmoslardır.

Bayramdan şunu öğrenebiliriz: Güzel hayat temenniyle kurulmaz. Güzel, iyinin bebeğidir; iyi ise değerlerin ilkelere, ilkelerin normlara, normların da gündelik eyleme dönüşmesiyle hayat bulur. Paylaşma, ziyaret, barışma, hatırlama ve gözetme küçük jestler değil; toplumsallığı taşıyan pratiklerdir.

Dua etmek, iyi dilekte bulunmak, “huzurlu bayramlar” demek ne kıymetsiz ne de anlamsızdır. Ama huzur dilekle gelmez. Huzur barışla, barış adaletle, adalet ise eşitlik duygusunu incitmeyen bir toplumsal dengeyle mümkün olur. O hâlde bayram günü “Hangi sorunu hangi bağları kurarak birlikte gidereceğiz?” sorusunu sorarak toplumsallığımıza can verebiliriz. Çünkü insan, yalnız yaşayamaz; insanlaşmak için “öteki”ne, ötekilerden örülü toplumsallığa ihtiyaç duyar, o toplumsal örgü içinde de insanlaşır.

Güzel hayatı istiyorsak işe iyi olanın koşullarını kurmanın sorumluluğunu alarak başlayabiliriz. Çünkü toplum kendiliğinden toplum olmaz. Onu her defasında yeniden kurmak gerekir: Sofrayla, sözle, ziyaretle, oyunla, paylaşmayla, telafi mekanizmalarını işleten gelenekleşmiş ritüellerle...

Güzel, iyinin bebeğidir.

O hâlde bayram günü güzel hayatı dilemekle yetinmeyelim. Onu doğuracak “iyi”nin koşullarına birlikte can verelim. İyi belirsin; güzel, zaten onun ardından gelecektir.