Beyin göçü ülkenin geleceği için en büyük tehlike

2024 Yılı Yükseköğretim Beyin Göçü İstatistikleri, Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından 24 Ekim 2025 tarihinde açıklandı. Bundan yaklaşık bir ay önce, 26 Eylül 2024’te ise “Yükseköğretimde Beyin Göçü 2021–2023 İstatistikleri” yayımlanmıştı.

Türkiye’de ekonomiyi faiz, kur, enflasyon, altın ve borsa üzerinden konuştuğumuz için bu önemli istatistiklere neredeyse hiç değinilmedi.

Ta ki Ankara Sanayi Odası (ASO) Başkanı Seyit Ardıç’ın, Antalya’da yapılan 2025 Yılı Meslek Komiteleri Ortak Toplantısı'nın açılışında yaptığı “Rekabet Gücünü Sadece Döviz Kuru Belirlemiyor” başlıklı konuşma basının dikkatini çekene kadar… Bu istatistikler o zamana dek yalnızca birer veri olarak kalmıştı.

Kendi adıma, hem İstanbul Sanayi Odası Başkanı Erdal Bahçıvan’ın hem de Ankara Sanayi Odası Başkanı Seyit Ardıç’ın konuşmalarını “Ekonomide Artık Başka Şeyler Söylemek Lazım” başlığı altında, vizyon açıcı değerlendirmeler olarak görüyorum.

Peki, ne dedi Sayın Seyit Ardıç?

Ardıç, önce iş dünyasına ilişkin bir özeleştiri yaptı. Sanayicinin rekabet gücünü sadece döviz kuru ya da işçilik maliyetinin değil; teknoloji, AR-GE, fikri mülkiyet ve markanın belirlediğini vurguladı.

Bu, uzun zamandır dile getirdiğimiz bir konu. Özellikle tüm varlığını döviz kuruna ve düşük faizli işletme sermayesine bağlamış bazı sermaye sahipleri ve onların temsilcileri için pek hoş karşılanmayacak bir tespit bu.

Ardıç, “Teknolojiyi sanayimize entegre edemezsek yakın gelecekte birçok firmamız ciddi ölçüde rekabet gücünü kaybedecek, hatta kapanma riskiyle karşı karşıya kalacaktır. Ülkemiz sanayisinin güçlü bir üretim kapasitesi var ancak katma değeri yüksek üretim oranımız hâlâ arzu edilen seviyede değil. Verimliliği artırmak, enerji yoğunluğunu azaltmak ve küresel değer zincirlerinde daha üst basamaklara çıkmak için dijitalleşme, AR-GE ve inovasyon yatırımlarına hız vermek zorundayız” diyerek savını destekledi.

Ardıç ayrıca, “Türkiye’nin AR-GE harcamaları 2002 yılında 1,2 milyar dolar iken 2024’te 20 milyar dolara çıktı; yaklaşık 17 kat arttı. Son 10 yılda imalat sanayiine 38,5 milyar dolar AR-GE harcaması yapıldı, bunun %45’i yüksek teknolojiye gitti. Geçen yıl imalat sanayiindeki AR-GE harcaması 6,4 milyar dolar oldu; ancak sadece Samsung firması geçen yıl 24 milyar dolar AR-GE harcaması yaptı” dedi.

Bir ekleme de ben yapayım: Türkiye’de yapılan AR-GE harcamalarının yaklaşık %60’ı personel giderlerinden oluşuyor.

Tabii burada esas tartışılması gereken noktalardan biri de, AR-GE adı altında yapılan yatırımların ne kadarının uluslararası standartlarda AR-GE sayılabileceği. Geçmişte, şirketlerde kullanılmayan bir odaya birkaç bilgisayar ve yazıcı alıp kapısına AR-GE laboratuvarı yazan ve milyarlarca lira teşvik alan firmalar olduğunu biliyoruz.

AR-GE yatırımları sonucunda ticari değere dönüşen, yenilik getiren ve hem ulusal hem uluslararası patent alınan ürünlerin neler olduğunu bilmiyoruz. Keşke bunlar da raporlanabilse.

Yapılan bu özeleştiriyle bütünleşen en önemli konu, beyin göçüne yapılan atıf idi.

ASO Başkanı Ardıç, TÜİK’in 2024 Yükseköğretim Beyin Göçü İstatistikleri’ne göre, tam burslu okuyan yani en zeki öğrencilerin %8,3’ünün yurt dışına gittiğini belirterek, “Bu aslında beyin göçü değil, akıl göçü. Bedava akıl ihraç ediyoruz” dedi.

İşte burası çok ama çok önemli.

Ardıç, eğitim sistemi ile sanayinin ihtiyaçlarının birbiriyle örtüşmemesinden de yakındı: “Kamu, üniversite ve sanayi arasında kurduğumuz bağın geometrisi bozuk. Ben bunun adına ‘kusurlu üçgen’ diyorum. Köşeler var, çizgiler var; ama akım yok, sinyal yok, güven yok.”

Sanayi ya da iş dünyasıyla bütünleşik bir yapıda mezun vermeye çalışan ve bizzat YÖK Başkanı tarafından da desteklenen iş dünyası destekli seçimlik dersler, yıl ortasında müfredat komisyonundan geri dönebiliyor. Bazen müfredat komisyonu bu dersler için sanki yeni bir bölüm açılıyormuş gibi dünya örnekleri istiyor. Oysa bu dersler ülkenin ihtiyaçlarına göre şekillenmiş derslerdir; illa bir yabancı örneğe dayanması gerekmez. Bu da bizim taraftan bir özeleştiri olarak burada dursun.

ASO Başkanı’nın referans verdiği “2024 Yükseköğretim Beyin Göçü İstatistikleri”ne biraz yakından bakalım.

Beyin Göçü İstatistikleri, 2024 referans yılı için Yükseköğretim Kurulu (YÖK) kayıtlarına dayanıyor ve 2009–2018 yılları arasında Türkiye’deki bir üniversiteden lisans düzeyinde (4, 5 ve 6 yıllık) mezun olup 2024 yılında Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olan bireyleri kapsıyor. Ayrıca lisans mezunu olup daha üst bir eğitim seviyesine devam eden bireyler de kapsamda.

Bu mezunlardan, referans yıldan önceki beş yıl içinde en az üç yıl yurt dışında bulunup referans yılda kesin olarak yurt dışında yaşayanlar, yani 2024 yılı için 2019–2023 arasında en az üç yıl yurt dışında olup hâlen orada bulunanlar, yurt dışına göç etmiş kabul ediliyor.

Yükseköğretim mezunlarının beyin göçü oranı 2021’de %1,6 iken, 2023’te %2,0’a çıkmış. 2024 yılında ise değişmeyerek %2,0 seviyesinde kalmış.

Vakıf üniversitelerinde beyin göçü oranı %4,3 ile devlet üniversitelerinin (%1,7) oldukça üzerinde. Vakıf üniversitelerinde tam burslu okuyanların %8,3’ü yurt dışına göç etmiş. Bu çok yüksek bir oran.

2024 yılında en yüksek beyin göçü oranına sahip alanlar bilişim ve iletişim teknolojileri (%6,7), mühendislik, imalat ve inşaat (%4,4) ile doğa bilimleri, matematik ve istatistik (%2,7) olmuş.

Zaten ülkede matematik, fizik, kimya ve biyoloji gibi temel alanları seçen öğrenci sayısı azalmıştı; bu veriler tabloya tuz biber ekmiş durumda.

Unutmadan ekleyelim: Bu veriler yalnızca yükseköğretim mezunlarını kapsıyor. Türkiye’de esas önemli beyin göçü, lise mezunları arasında yaşanıyor. Bu durum hem beyin göçü hem de yurt dışına aktarılan milyonlarca dolar ve avro anlamına geliyor.

“Giderlerse gitsinler” demek yerine, gitmelerine neden olan unsurları ortadan kaldırmak önceki nesillerin sorumluluğu değil mi?