Bir erkek nasıl babaya dönüşür?

“Anne, annedir; baba, ertelenmiş erkekliktir.” 

Bu cümle ilk bakışta haksız, ikincisinde tanıdık, üçüncüsünde tehlikeli görünebilir. Çünkü modern aile anlatısının içinde anne doğa, baba kültür ile özdeşleştirilir. Anne biyolojiyi yani doğayı, baba ise mantığa içkin kararı yani otoriteyi temsil eder. Anne şefkat, baba sorumluluk. Anne içerisi, baba dışarısı. Anne bakım, baba kaynak. Anne zaten yapar, baba yaparsa alkışlanır. Bunlar, bütün ikilikler gibi içinde hakikat kırıntıları taşısa da sorunludur; çünkü hayat siyah-beyaz değildir.

• Mesela eşi gebe kalan kimi erkeklerin gebelik benzeri belirtiler yaşadığı Couvade sendromunu düşünelim: Mide bulantısı, kilo alma, uyku bozukluğu, kaygı, iştah değişimi, bedensel huzursuzluk… 

Bu olguyu aceleyle “Bakın, babalık da annelik kadar doğaldır” diye okuyamayız. Böyle bir okuma, bizi bu kez tersinden biyolojik özcülüğe götürür. Fakat Couvade sendromu yine de önemli bir çatlak açar: Babalık sandığımız kadar dışarıdan, mesafeli, yalnızca hukuki, sosyal ve kültürel bir statü değildir. Erkek bedeni sürece tümüyle kayıtsız kalmayabilir fakat bu kayıtsızlık hormonal bir otomatizmden ziyade, ilişkinin ve eşleşmenin yarattığı psikosomatik bir yankı olarak düşünülebilir.

Dolayısıyla erkeğin babaya dönüşmesi salt hukuki ya da sosyal bir unvandan ibaret olmadığı gibi, kendiliğinden işleyen biyolojik bir program da değildir. Erkeğin babaya dönüşmesi; bedende, ilişkide, gündelik hayatta, kaygıda, sorumlulukta, zamana ve ölüme bakışta beliren sarsıntılı bir süreçtir.

O hâlde baba kimdir?

Günümüzde bu soruya birbirinden karikatür cevaplar verildiğini görüyoruz. Baba bazen Süleyman Demirel örneğinde olduğu gibi devletin başıdır: “Baba” diye anılan siyasetçi, çocuk sahibi olmasa bile milleti himayesine alan figüre dönüşebilir. Bazen mahallenin abisidir. Bazen romantik-otoriter bir sahne adıdır Manuş Baba gibi. Bazen de arabesk dünyanın acılı ikliminde sığınılacak bir tür melektir Müslüm Gürses gibi. Bazen parasıyla koruyup kollayan yaşlı çapkındır: "Sugar daddy". Bazen göbeğiyle barışmış, hobi raflarında kendine oyuncak arayan, Babalar Günü’nde matkap, mangal seti, kol saati, bahçe makası, gömlek ya da pantolonla ödüllendirilen adamdır. Bazen de çocuğuna hafta sonu kahvaltısı hazırladığı için sosyal medyada “Helal olsun böyle babaya, ne babalar var” diye dolaşıma sokulan “istisna”dır.

Bu imgeleri hayat üretir. O nedenle saçma ya da anlamsız oldukları söylenemez. Tam tersine, her biri babalık kavramının hangi işlevlerle yüklendiğini, nasıl kavrandığını, nasıl yaşandığını gösterir: Korumak, kollamak, kaynak sağlamak, dış dünyayla ilişki kurmak, gerektiğinde sahip çıkmak, gerektiğindeyse kızmak, yaşama hazırlayacak olanaklar yaratmak, çocuğun otonomlaşmasını sağlamak. 

• Ama bu paletin içinde bakım veren baba hâlâ soluk renktedir. Baba kaynak getirir, disiplin sağlar, soyadı verir, tehditlere karşı durur fakat baba bez değiştirince, saç tarayınca, gece uyanınca, yemek hazırlayınca, hastalık nöbeti tutunca hâlâ olağan değil, sevimli bir istisna gibi görünür.

İşte sorun burada başlar. Çünkü konu “Babalar da annelere yardım etsin” meselesi değildir. Yardım etmek, evin asıl sorumlusunun kim sayıldığına içkindir. Bir baba çocuğuna baktığında annenin işini hafifletmiş olmaz; kendi ebeveynliğini üstlenmiş olur. Babalığın özgürleşmesi, babanın annenin asistanına dönüşmesi olarak sığlaştırılamaz. Babalığın özgürleşmesi, bilakis, bakımın insan ve baba olmanın kurucu ve de birlikte yaşamanın ayrılmaz bir pratiği olarak görülmesidir.

Babalığın evrimi

Antropoloji, bu bağlamda ezberlerimizi bozacak ve bizi sarsıcı bir hakikatle yüzleştirecek perspektifler sunar. Evrimsel biyolog ve antropolog Sarah Blaffer Hrdy’nin Anneler ve Diğerleri adlı çalışmasında temellendirdiği “ortaklaşa bakım” yaklaşımı, insanı diğer türlerden ayıran en radikal mucizelerden birinin çocuk büyütmedeki kolektif dehamız olduğunu gösterir.

İnsan yavrusu, diğer pek çok memeliye kıyasla olağanüstü derecede kırılgan, uzun süre bakıma muhtaç, otonomlaşması yıllar alan bir canlıdır. Bu büyüme süreci ciddi enerji ister, bunun her anlamda maliyeti de yüksektir. Evrimsel tarihimizde tek bir annenin ya da herhangi bir tekil kişinin bu duygusal, fiziksel ve zihinsel yükün altından kalkması mümkün değildir. İnsan türü, tam da bu kırılganlığı aşmak için bakım etrafında kolektif ağlar örerek, yani çocuğu “ortaklaşa” büyüterek hayatta kalabilmiştir.

Hrdy’nin işaret ettiği bu kadim ekosistemde çocuk, yalnızca biyolojik anne yanında, topluluğun diğer üyelerinin, yani çoğul bakım verenlerin de sorumluluk alanındadır. İşte ilk babalık işlevleri de bu kolektif ağın içinde filizlenmiştir. Avcı-toplayıcı atalarımızda baba, bugünün mesafeli, buyurgan “aile reisi” anlatısından fersah fersah uzaktadır. O dönemde babalık; kaynak paylaşımıyla, topluluk içi destekle, korumayla, en önemlisi de insan yavrusunun hayatta kalma ihtimalini artıran doğrudan bir "yakınlık ve bakım emeğiyle" tanımlanır.

Modern aile ise bu kolektif emeği daraltır. Bakım, evin içine; ev, kadının omzuna; kadın, kutsal annelik anlatısının içine kapatılır. Kolektif insanlaşma pratiği olan bakım, dört duvar arasına sıkıştırıldıkça, annelik statüsü ataerkil düzen tarafından hem kutsallaştırılır hem sömürülür. Bu kapanmaya eşlik eden geleneksel erkeklik zırhı ise babayı bu kadim bakım ağından kopararak onu daha çok dış kaynak sağlayıcısına, soğuk bir otorite figürüne, evin uzağındaki güvenlik görevlisine indirger.

Annelik kutsallaştırıldıkça emeği görünmezleştirilir. “Anne hakkı ödenmez” cümlesi kulağa saygı gibi gelir ama çoğu zaman bakım emeğinin ücretini, zamanını, dinlenme hakkını, paylaşımını ve kurumların sorumluluğunu perdeleyen bir cümleye dönüşür. Kapitalizm ile muhafazakar aile ideolojisi burada el ele vererek ittifak içinde hareket eder. Bir kadından dört-beş kişilik iş beklenir; sonra bu emeğe koşulsuz sevgi, fedakarlık, kutsal annelik denilerek istismarın rızası imal edilir.

Yeni babalık temsilleri

Babalar Günü, bu sahnenin bir başka yüzüdür. Anneler Günü’nde çiçek, mutfak aleti, beyaz eşya ile fedakarlık dili dolaşıma sokulurken Babalar Günü’nde gömlek, saat, hobi ürünleri, mangal, matkap, bahçe aleti ile oyuncaklaştırılmış erkeklik dolaşıma girer. Anneye evin emeği “hediye” edilirken, babaya evin dışındaki dünya sunulur. 

• Bu muazzam bir asimetridir. Anneye hizmetin nesnesi olmak reva görülürken babaya hobinin öznesi olmak armağan edilir. Bu temsillerin toplumsal bilincimizdeki izdüşümleri yoruma mahal vermeyecek durulukta açıktır.

Fakat son yıllarda yeni bir baba temsili de var: Çocukla oynayan, parka giden, bez değiştiren, daha duygusal, daha yumuşak baba. Bu temsil, küntleşmiş, sert, otoriteyle, akılla ve mantıkla donatılmış baba imgesinin yanında kuşkusuz değerlidir. Ama şu bakımdan tehlikeli olduğu söylenebilir: Temsilin yumuşaması, emeğin eşitlendiği anlamına gelmez. Reklamlarda baba değişebilir; evde işbölümü aynı kalabilir. Sosyal medyada saç tarayan baba alkışlanabilir; ama aynı evde annenin görünmez emeği devam edebilir.

Türkiye’de babalık üzerine çalışan Gökhan Topçu’nun uyarısı burada önemlidir: Tek bir babalıktan söz edemeyiz. Babalık; sınıf, kültürel sermaye, erkeklik algısı, çalışma koşulları, eşle kurulan ilişki, çocukla ilişki ve sosyal politika rejimi içinde farklılaşır. “Babalar değişiyor mu?” sorusu bu yüzden tek başına yetmez. Hangi baba? Hangi evde? Hangi sınıfsal konumda? Hangi çalışma saatleriyle? Hangi erkeklik terbiyesiyle? Hangi sosyal destekle?

“İlgili babalık” dediğimiz şey de çocukla arada bir iyi vakit geçirmeye indirgenemez. Michael Lamb’in klasikleşmiş çerçevesiyle söylersek ilgili babalık yalnızca çocukla oyun oynamaya indirgenemez; etkileşim kurmak, ulaşılabilir olmak ve sorumluluk üstlenmektir. Okul çantasının nerede olduğunu bilmek, doktor randevusunu takip etmek, çocuğun hangi yemekten hoşlanmadığını hatırlamak, gece ateşlendiğinde uyanmak, yalnızca oyunda değil kaygıda da orada olmak demektir. Bakımın zihinsel yükünü de paylaşmak demektir.

Ama tam burada erkeklik devreye girer. Çünkü erkek çocuklara genellikle bakım değil rekabet, temas değil mesafe, kırılganlık değil sertlik, duygusal açıklık değil kontrol öğretilir. Sonra bu çocuklar büyüdüğünde onlardan toplumsal cinsiyet eşitsizliğini eylemleriyle sorunsallaştıran eşit ebeveynlik bekleriz. Bu pedagojik çelişki, retoriğin ötesine geçmeyen ikiyüzlü bir beklenti üretir. Erkekliğin terbiyesi, yani çocuk yetiştirme pedagojisi değişmeden babalık da değişmez.

Nitekim dil de bunu ele verir: “Baba şiddeti” değil, “erkek şiddeti” deriz. Çünkü şiddet, babalığın değil, egemen erkeklik terbiyesinin karanlık mirasıdır. Babalık bakım, sorumluluk, yakınlık, kırılganlıkla ilişkilendiği ölçüde şiddetten uzaklaşır; erkeklik ise güç, kontrol, hükmetme, duygusal sertlik ile “kadınsı” sayılan her şeyden kaçınma üzerine kurulduğunda şiddetin kültürel gramerini içinde taşır. Bu nedenle öldürülmesi gereken baba değil; babalığın bakım imkânını boğan, onu ev içindeki küçük iktidar memuruna dönüştüren erkeklik zırhıdır.

Bu yüzden Babalar Günü’nde “Nasıl iyi baba olunur?” sorusundan çok “Bir toplum erkekleri bakım verebilen özneler olarak yetiştiriyor mu, yetiştiremiyorsa bunu nasıl başarabilir?” sorusunu yüksek sesle sorabiliriz. Sormakla kalmayıp bağlamımız özelinde sorunlarımıza odaklanıp düşünmemizi ortaklaştırarak bu soruya eylemlerimize birlikte yanıt arayabiliriz.

• Erkeklere güçlü, başarılı, soğukkanlı, kaynak bulup getiren, arzu edilen, hükmeden, kazanan özneler olmayı mı öğretiyoruz? Yoksa aynı zamanda ağlayan, dinleyen, temizleyen, doyuran, bekleyen, özür dileyen, öğrenen, bağ kurarak temas eden, bakım veren kişiler olmayı da öğretiyor muyuz?

Babalık erkekliğin zorunlu uzantısı değildir. Hatta belki de babalığın en özgürleştirici imkanı, erkekliği askıya almasında, başka bir deyişle erkekliği öldürmesindedir. Baba, iktidarın ev içindeki küçük memuru, annenin yardımcısı olmaktan çıkarılmadıkça, tahakküme içkin asimetrik ilişkinin yani aktüel statükonun ajanı olmayı sürdürecektir.

Babalar Günü’nde erkekliği öldürmekten kastım tam olarak budur: Şiddetle, kontrolle, “kadınsılık”tan kaçınmakla, duygusal sertlikle, mesafeyle, hükmetme arzusuyla ve kaynak sağlayıcı olmanın tek başına yeterli sayılmasıyla kurulan o eski erkeklik modelinin tasfiyesi. Dolayısıyla Babalar Günü’nde erkekliği öldürmek, insan doğasına aykırı bir tasfiye hareketi olarak yorumlanamaz. Aksine, ataerkil anlayış ile piyasanın birlikte icat ettiği o bencil, tahakkümcü, duygusuz, mesafeli erkeklik putunu indirerek erkeğin insanlığın en köklü evrimsel mucizelerinden birine, yani müşterek bakım ağına eşit bir özne olarak geri dönmesini sağlamaktır.

Çocuğun dünyasına kendi bedeni, zamanı ve kırılganlığıyla katılan baba, alkışlanacak “kahraman” değil, bakım ekosisteminin olağan bir öznesidir. Babalığı bu yapay kutsallık makamından indirmek, hem babayı özgürleştirir hem de annenin sahte övgülerle perdelenen devasa emeğini görünür kılar. Çünkü babalık, erkekliğin tacı ya da doğallaştırılacak bir “öz” değil; bakım emeğine müşterek katılmanın bedensel, ilişkisel, hukuksal ve etik biçimidir.

Belki de bu Babalar Günü’nde babalara, erkekliğin duygusuz zırhını kuşanıp iktidar üretmedikleri; aksine evin görünmez yüküne, çocuğun kırılganlığına, yaşamın ortaklığına omuz verdikleri için teşekkür edebiliriz. Fakat asıl teşekkür, gelecekte buna ayrıca teşekkür etmeye gerek kalmamasını sağlamaktır. Bakımın tek bir cinsiyete hapsedilmediği, bütünüyle ortaklaştırıldığı o gün; baba/lık da erkekliğin koyu gölgesinden sıyrılıp insanlığın müşterek bakım ağının eşit, adil, özgür ve bunların doğal sonucu olan mutlu öznesine dönüşecektir.