COP31’de ilk karar taslağı yayımlandı: Fosil yakıtlardan çıkış ve finansmanda ne değişebilir?

AngstHer cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.
COP31 Başkanlığı, Antalya’da süren Birleşmiş Milletler iklim zirvesinin ikinci haftasının başladığı 16 Kasım Pazartesi günü ilk genel sonuç kararı taslağını yayımladı.
18 sayfa ve 144 paragraftan oluşan belge, ülkelerin enerji dönüşümü, iklim finansmanı ve küresel ısınmanın sınırlandırılmasına ilişkin taleplerini biraraya getirdi.
Taslak nasıl hazırlandı?
İlk taslak, 160’tan fazla ülke adına sunulan 45 görüş metninin değerlendirilmesiyle hazırlandı. Toplamı 500 sayfayı aşan bu katkılar hafta sonu incelenerek farklı talepler aynı belgede toplandı.
Başkanlığın açıklama notunda, metnin henüz uzlaşıyı yansıtmadığı belirtildi. Bazı ülkelerin şimdiden karşı çıktığı öneriler de taslağa alındı. Dolayısıyla görüş sunan ülkelerin metnin tamamını desteklediği söylenemez; bütün maddeler müzakereler sırasında değiştirilebilir veya çıkarılabilir.
İklim haberciliği platformu Climate Home, hafta sonu görüşmelerinde Arap Grubu ile Benzer Görüşlü Gelişmekte Olan Ülkeler Grubu’nun yeni sektörel hedeflere karşı çıktığını yazdı. Habere göre Suudi Arabistan, Brezilya’nın fosil yakıtlardan uzaklaşma yol haritasına atıf yapılmasına da itiraz etti.
Taslaktaki en kritik maddeler neler?
Fosil yakıtlardan çıkış: Metin, fosil yakıtlardan uzaklaşmanın hızlandırılmasını ve kullanımlarının aşamalı olarak sona erdirilmesini öneriyor. COP28’de kabul edilen adil, düzenli ve hakkaniyetli dönüşüm çağrısını tekrarlarken enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan derhal uzaklaşılması ifadesine de yer veriyor. Ancak ülkeler için çıkış tarihleri veya dönüşümü finanse edecek bir katkı takvimi belirlemiyor. Taslak, Brezilya’nın COP30 Başkanlığı döneminde başlattığı fosil yakıtlardan uzaklaşma yol haritasına da gönüllü bir girişim olarak yer veriyor.
Elektrikleşme: Türkiye’nin önerdiği hedef, elektriğin küresel nihai enerji tüketimindeki payının 2035’e kadar %35’e çıkarılması. Ulaşımda, binalarda ve sanayide kullanılan enerjiyi kapsayan bu oran, elektrik üretimindeki yenilenebilir kaynak payını ölçmüyor.
Taslak, hedefi yenilenebilir enerji kapasitesinin artırılması, verimlilik, şebeke ve depolama yatırımlarıyla ilişkilendiriyor. Bununla birlikte elektrikleşmenin, elektriğin hangi kaynaklardan üretildiğinden bağımsız olarak da fayda sağlayabileceğini belirtiyor. Hedefin yalnızca yenilenebilir elektrikle gerçekleştirilmesi koşulu getirilmiyor; ülkelerin katkılarını kendi koşullarına göre belirlemesi öngörülüyor.
Uyum finansmanı: Taslak, COP30’da kabul edilen uyum finansmanını 2035’e kadar en az üç katına çıkarma hedefini, yıllık en az 120 milyar dolarlık tutarla somutlaştırmayı öneriyor. Bu kaynak, ülkelerin kuraklık, sel ve aşırı sıcak gibi iklim etkilerine hazırlanmasını desteklemeyi amaçlıyor.
Metin, başlangıç düzeyinin belirlenmesini, ara hedefler konmasını ve ilerlemenin izlenmesini istiyor. Hesaplamada kredilerin hibe eşdeğerini esas alan bir yönteme atıf yapıyor; uygulama yolunun değerlendirilmesini gelecek COP’a bırakıyor.
Bu tutar henüz ayrılmış bir kaynak değil. COP29’da gelişmiş ülkelerin öncülüğünde 2035’e kadar yıllık en az 300 milyar dolar iklim finansmanı hedeflenmişti. Uyum önerisi bu çerçevede ele alınıyor; 300 milyar doların üzerine eklenen ayrı bir paket oluşturmuyor.
1,5 derece hedefi: Taslak, sanayi öncesi döneme göre sıcaklık artışının 1,5 dereceyi aşmasının büyüklüğünü ve süresini sınırlamayı, sıcaklığı bu yüzyıl içinde mümkün olan en erken zamanda yeniden bu eşiğin altına indirmeyi hedefliyor.
Bilimsel değerlendirme için yeni bir çalışma programı ve enerji hedeflerinin düzenli izlenmesi öneriliyor. Atmosferden karbondioksit gideriminin emisyon azaltımının yerine geçmemesi veya onu geciktirmemesi gerektiği de belirtiliyor.
Bowen: 'Hafta bitmeden yeni bir taslak bekleniyor'
Avustralya İklim Değişikliği ve Enerji Bakanı ve COP31 Müzakereler Başkanı Chris Bowen, taslağın yayımlanmasının ardından düzenlediği basın toplantısında “Sadece hepimizin üzerinde anlaştığımız konulardan bahsedersek sürecin bu kadar erken bir aşamasında oldukça kısa bir belge olurdu” sözleriyle görüş ayrılıklarını müzakereye açarak ortak zemin bulmayı amaçladıklarını söyledi.
Fosil yakıtların taslakta yer almasını uygun bulduğunu, ancak ilgili ifadelerin nihai kararda aynı biçimde kalmasını beklemediğini belirtti. Elektrikleşmenin diğer gündemleri geri plana ittiği eleştirisini ise reddetti. Fosil yakıt kullanan araç ve sistemlerin elektrikle çalışır hâle gelmesini, 1,5 derece hedefinin ve fosil yakıtlardan uzaklaşmanın parçası olarak savundu. 120 milyar dolarlık uyum finansmanı önerisinde uzlaşı sağlanıp sağlanamayacağının hafta sonunda netleşmesini umduğunu söyledi.
Bowen, Türkiye’nin Eylem Gündemi’ne destek sağlamak için diplomasi yürüttüğünü, kendisinin ise bu gündemin hangi unsurlarının müzakere sonucuna taşınabileceği üzerinde çalıştığını söyledi. Gönüllü girişimlerin genel karara girmesi de ülkelerin uzlaşısına bağlı.
Bowen, hafta bitmeden en az bir yeni taslak beklediğini ve teknik düzeyde çözülemeyen konuların bakanlar düzeyindeki istişarelerde ele alınacağını bildirdi. Başkanlık, görüşmelerin sonuçlarına göre metni yeniden düzenleyecek.
Yaklaşık 200 ülkenin uzlaşabileceği nihai belgeye ulaşılması için hedeflenen tarih 20 Kasım Cuma. Ancak önceki iklim zirvelerinde görüşmelerin resmî takvimi aştığı örnekler bulunuyor.
Afrika’dan finansman için uyarı
Anadolu Ajansı’na konuşan bir Afrika heyeti kaynağı, geniş kapsamlı siyasi taahhütlerin somut finansman müzakerelerini gölgeleyebileceğini savundu. Uyum finansmanını üç katına çıkarma konusunda ilerleme sağlanamadığını belirten kaynak, taahhütlerin genel sonuç kararında tekrarlanmasıyla yetinilmemesini istedi.
Finansmanın, ülkelerin iklim etkilerine karşı dayanıklılığını artırmayı amaçlayan Küresel Uyum Hedefi müzakerelerine de dahil edilmesini ve ölçülebilir sonuçlara bağlanmasını talep etti. “Gelişmekte olan ülkelere uygulama imkânları sağlamayacaksak neyi ölçeceğiz?” diye sordu. Henüz üzerinde uzlaşılmayan 120 milyar doların, toplulukların artan ihtiyaçları karşısında asgari tutar sayılması gerektiğini söyledi.
Afrika Heyeti, fosil yakıtlardan çıkış konusunda ise tarihsel sorumluluklara dikkat çekti. “Nijerya’nın Birleşik Krallık’tan önce fosil yakıtlardan çıkmasını bekleyemezsiniz” diyen kaynak, geçmişte fosil yakıtlara dayalı kalkınmadan en fazla yararlanan ülkelerin dönüşüme öncülük etmesini istedi. Gelişmekte olan ülkelere mali ve teknik destek sağlanmadan geçişin hızlandırılmasının beklenemeyeceğini, dönüşümün maliyetinin topluluklara yüklenmemesi gerektiğini savundu.
Greenpeace’in eleştirileri neler?
Greenpeace temsilcileri, taslağın açıklanmasının ardından yaptığı basın açıklamasında taslaktaki fosil yakıtlardan çıkış çağrısını olumlu buldu, ancak takvim ve kaynaklarla desteklenmesi gerektiğini de ekledi. Greenpeace Almanya İcra Direktörü Martin Kaiser, bakanlara güçlü hükümleri koruma, zayıf seçenekleri güçlendirme ve açık sorumluluklar belirleme çağrısında bulundu.
Greenpeace Ortadoğu ve Kuzey Afrika Siyasi Kampanyalar Lideri Dr. Hanen Keskes, kuruluşun Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri araştırmasını aktararak fosil yakıtlara bağımlılığın kalkınmanın tek yolu olmadığını savundu. Model sonuçlarına göre, yenilenebilir yatırımlarına ve kamu gelirlerinin çeşitlendirilmesine dayanan dönüşüm, 2040 itibarıyla incelenen yedi ekonomik ortamın altısında fosil yakıt yatırımlarını büyütmekten daha iyi bütçe sonuçları veriyor.
Greenpeace Türkiye İklim ve Enerji Kampanyacısı Emel Türker Alpay ise “Elektrikleşme tek başına bir iklim eylemi değildir” dedi. Yenilenebilir üretimin fosil yakıtların yerini almasını, gelişmekte olan ülkelere finansman sağlanmasını ve enerjiye erişimin gözetilmesini istedi. Alpay, Türkiye’ye yeni kömür yatırımlarını durdurma, kömürden çıkış planı hazırlama ve destekleri şebeke, depolama, yenilenebilir enerji ile adil geçişe yönlendirme çağrısında bulundu.
İngiltere merkezli enerji düşünce kuruluşu Ember’in verilerine göre Türkiye, 2025’te elektriğinin %34’ünü kömürden üretti.
Greenpeace’in finansman eleştirileri, genel sonuç kararından ayrı müzakere edilen iklim finansmanı çalışma programına da yöneldi. Bu taslakta gelişmiş ülkelerin kamu finansmanına ağırlık veren seçeneklerin yanında, özel kaynakları ve katkı sağlayan ülke ve aktörlerin genişletilmesini öne çıkaran seçenekler bulunuyor.
Greenpeace International İklim Finansmanı Uzmanı Koaile Monaheng, özel kaynaklara yapılan vurgunun kamu finansmanı sorumluluğunu zayıflatabileceğini savundu. Kuruluş, borç yükünü artıracak krediler yerine hibelerin büyütülmesini, fosil yakıt şirketlerinin ve yüksek servet sahiplerinin daha fazla vergilendirilmesini istedi. 300 milyar doların kamu hibeleriyle sağlanması Greenpeace’in talebi; mevcut hedef kamu ve özel kaynakları birlikte kapsıyor.
Örgüt, 1,5 derece eşiğinin aşılmasının kabul edilmesinin başarısızlığı normalleştirmemesi gerektiğini de savundu. Daha hızlı emisyon azaltımı ve fosil yakıtlardan çıkış çağrısını yineledi.
İşçileri ve toplulukları enerji dönüşümünde desteklemesi beklenen adil geçiş mekanizması da ayrı bir taslakta ele alınıyor. Siyasi yönlendirme ve uygulama için iki kol, teknik yardım ve ülkelerin ihtiyaçlarının mevcut desteklerle eşleştirilmesi öneriliyor. Ancak miktarı belirlenmiş yeni bir finansman bütçesi oluşturulmuyor; sekretaryanın faaliyetleri kaynak bulunmasına bağlanıyor.
Alpay, mekanizmanın toplantı ve raporlarla sınırlı kalmamasını, işçilere ve topluluklara somut destek sağlamasını ve karar süreçlerine sendikalarla kadınların da katılmasını istedi.










