COP31 yaklaşırken: İklim değişikliği ve iktisat

EXANTEFinans dünyasındaki tüm önemli gelişmeler ve makro-iktisadi meseleler, derinlemesine bir perspektif ve sebep-sonuç ilişkileriyle her pazartesi ve cuma e-posta kutunda.
COP (Conference of the Parties), Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'ne (UN Framework Convention on Climate Change - UNFCCC) katılan ülkelerin yıllık karar alma toplantısı olan Taraflar Konferansı'nın kısaltması. Sözleşme 1992 yılında kabul edildi, 21 Mart 1994 tarihinde yürürlüğe girdi ve şu anda 197 tarafın üyeliğine sahip bir organizasyon. Taraflar, 1995 yılında Berlin'de yapılan ilk COP'tan bu yana her yıl bir araya geliyorlar.
1992 tarihli Sözleşme, bireysel devletler için özel taahhütler içermeyen bir çerçeveydi. Bunu operasyonel kurallara ve hedeflere dönüştürmek için sonraki COP'lara ihtiyaç duyuldu. Berlin Anlaşması (1995), Kyoto Protokolü (1997) ve Paris Anlaşması (2015) bu yoldaki mihenk taşları.
Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP - UN Environment Programme), çevre sorunlarıyla ilgili küresel çalışmaları koordine eden ve stratejiler geliştiren bir Birleşmiş Milletler kuruluşu. UNEP'in 2025 değerlendirmesi, mevcut tüm ulusal taahhütler tam olarak uygulansa bile, bu yüzyıldaki ısınmanın Paris hedeflerinin çok üzerinde, 2,3-2,5 °C olarak öngörüldüğünü ortaya koyuyor.
COP31, 9-20 Kasım 2026 tarihlerinde Türkiye'nin Antalya kentindeki Antalya Expo Merkezi'nde düzenlenecek. İlan edilen ana tema, ‘Taahhütlerden Uygulamaya Geçiş’. Türkiye, COP31 Başkanlığı'nı üstleniyor ve etkinliğe ev sahipliği yapıyor. Avustralya'nın iklim bakanı Chris Bowen ise COP30'da varılan alışılmadık bir uzlaşma uyarınca "Müzakereler Başkanı" olarak görev yapacak. Türkiye, toplantıya ev sahipliği yapacağı açıklandığından bu yana Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı öncülüğünde tüm kurumlarıyla bu toplantıya hazırlanıyor.
Toplantıların resmî sitesindeki bilgilere göre, COP31, yalnızca paydaşları bir araya getirmekle kalmayıp çözümleri birlikte inşa eden diplomatik bir yaklaşımı temsil ediyor. Türkiye ise küresel iklim eylemi için güveni, diyalogu ve uzlaşıyı besleyen bir zemin sunmayı hedefliyor. Türkiye, farklı bakış açılarını ortak sorumluluklar etrafında hizalayarak iş birliğini güçlendirmeyi ve etkili küresel iklim çözümleri için ortak bir zemin oluşturmayı amaçlıyor.
İklim ve iklime dayalı konular yakın geçmişte daha çok doğa bilimlerinin konusuyken, iklime dayalı değişikliklerin getireceği ekonomik sorunlar, iklim ve sürdürülebilirlik kavramlarını iktisadın içerisine dâhil etti.
Geleneksel iktisat öğretisinde iklim krizi ve doğa tahribatı uzun süre boyunca ekonominin "dışında" kalan çevresel sorunlar (dışsallıklar) olarak değerlendirilmişti. Ancak günümüzde bu riskler doğrudan üretim kapasitelerini, işgücü verimliliğini, enflasyon dinamiklerini ve finansal istikrarı sarsan temel makroekonomik faktörlere dönüştü. İklim krizinin etkileri sadece gezegenin geleceğini değil, bugünün ekonomik refahını ve makroekonomik dengelerini de doğrudan tehdit etmekte.
Bu durumun somut ve sarsıcı bir örneği 2026 yazında Avrupa'da yaşandı. Batı Avrupa, tarihinin en sıcak yazını geçirirken, şiddetli kuraklık, özellikle Fransa ve İspanya'da yaklaşık 400.000 hektar alanı kapsayan yıkıcı orman yangınları ve su kıtlığı kıta genelinde üretimi sekteye uğrattı. Büyük nehirlerdeki su seviyelerinin aşırı düşmesi lojistik sektöründe aksamalara neden oldu. Sanayide ve enerji üretiminde önemli kayıplar kaydedildi. Aşırı sıcaklar nedeniyle Avrupa genelinde 30.000'den fazla can kaybı meydana geldi.
İktisadi açıdan en kritik nokta, bu tür iklim şoklarının geçici dalgalanmalardan ibaret olmayıp ekonomide kalıcı izler bırakması. Araştırmalar, aşırı hava olaylarının orta vadeli yıkıcı etkilerini somut verilerle ortaya koyuyor. Aşırı sıcak iklim olaylarına maruz kalan bölgelerde iktisadi faaliyetlerin bir sıcak dalgasından 2 yıl sonra %1,5, bir kuraklıktan 4 yıl sonra ise %3 oranında potansiyelinin altında kaldığını gösteriyor. İş gücü verimliliğindeki düşüş, insanların göç etmesi ve altyapı hasarları nedeniyle ertelenen yatırımlar, ekonomik çıktının yıllarca trendin altında kalmasına yol açacak görünüyor.
İklim değişikliğinin olası ekonomik etkileri merkez bankaları tarafından da dikkatle inceleniyor.
İklim değişikliği nedeniyle olası verim kaybı, üretimde düşüş, lojistik faaliyetlerde aksama, sigorta maliyetlerindeki artış hem reel sektör üzerinde hem de finansal şirketler üzerinde ciddi anlamda risk oluşturuyor. Finansal sisteme ilişkin riskler söz konusu olunca, finansal istikrarı korumak adına olası risk faktörleri üzerinden, senaryolar eşliğinde, bankacılık sisteminin dayanıklılığının ölçülmesi son dönemde merkez bankalarının araştırma raporlarına sıkça konu olmaya başladı.
İklim ve doğa riskleri doğrusal olmayan ve karmaşık bir yapıya sahip.
Ülkeler ve bu ülkelerin ekonomi yönetimleri belirsizlik karşısında başlıca iki türlü hata yapabilirler.
Bu hatalardan en büyüğü ve ilki, riskin gerçekleşmeyeceğine kendilerini kolayca inandırıp riski küçümsemeleridir. Bu küçümseme gerekli önlemlerin alınmasını geciktirebileceği gibi, hiç önlem alınmaması ve iklim değişikliğinin ekonomiye ve finansal sisteme vereceği zararın ihmal edilmesi ihtimalini ortaya çıkarır. Bunu bugün bile çok net görebiliyoruz. Bazı ülkeler dayanıklılık testleriyle finansal kurumlarının olası farklı senaryolarla dayanıklılığını ölçerken, bazıları iklim değişikliğini ve sürdürülebilirliği romantik konular olarak görüyor.
Diğer risk ise yaşanan olaylara ilişkin hatalı alarm verilmesi. Geçici arz şokları ve enerji geçişindeki darboğazlar ya da jeopolitik olaylar, fosil yakıt fiyatlarında geçici artışlara neden olabilir. Merkez bankaları bu geçici enflasyonist baskıları, agresif yapısal faiz artırımları ya da yeşil eğilimli parasal sıkılaştırma gerektiren kalıcı unsurlar olarak yorumlarlarsa, daha geniş yatırımları gereksiz yere baskılama riskiyle karşı karşıya kalabilirler.
Belirli bir dönemde aşırı hava olayları, yerel ekonomik sorunlara neden olabilir. Kısa vadeli hava dalgalanmalarını bölgesel temerrüt olasılıklarında kalıcı bir değişim olarak ele almak, kredi derecelendirme kuruluşlarının ve bankaların bölgesel kredi piyasalarını erken cezalandırmasına yol açabilir. Bunu da hatalı alarmlar arasında görebiliriz bence.
Ekonomik modellemeler genellikle birkaç on yıllık projeksiyon ufukları kullanır (örneğin, 2050–2100). Statik iskonto oranlarına veya doğrusal iklim hasarı fonksiyonlarına güvenmek, kısa vadeli finansal istikrarsızlık konusunda yanlış alarmlara yol açabilir veya tam tersine, kısa vadeli geçişlerde doğrusal olmayan riskleri aşırı yumuşatarak ciddi uç risklerini hafife alabilir.
Merkez bankalarının ve ekonomi yönetimlerinin maruz kalabilecekleri riskleri örnekleriyle artırmak mümkün. Ancak gerçek olan iklim değişikliği ve küresel ısınma. Bu değişimin getireceği yeni sorunlara tüm kurumlar kendince çözüm bulmalı.
Bana kalırsa, finansal olmayan raporlama hiçbir zaman şimdiki kadar önemli olmamıştı.
Merkez bankalarının ve iktisatçıların temel görevi, daha gelişmiş veri ve analizlerle belirsizliği mümkün olduğunca azaltmak, iklim risklerini makroekonomik tahmin modellerine entegre etmek ve riskler tam anlamıyla kristalleşmeden önce orantılı tedbirler almak olmalı.










