El işlerinin şaşırtıcı serüveni: Dikiş nasıl bir direniş aracına dönüştü?

Ellerimizi en çok akıllı telefonlarımızı tutmak için kullandığımız bugünlerde el emeği, zanaat gibi kavramlar da nostaljik çağrışımlarla anılır hâle geldi. Bu uğraşların "nesli tükenmekte olan bir tür" muamelesi görmesi ise kapitalizm tarafından kullanılan birer etikete dönüşmekten kaçamamalarını beraberinde getirdi. Artık seri üretimden çıkan ürünlerin üzerinde bile "el emeği" ibaresini görebiliyoruz. Öte yandan gitgide dijitalleşen dünyada eller, günden güne kıymete biniyor. Ellerin daha ziyade üretmeye ve yaratmaya yaradığı zamanlara duyulan özlemin alameti olabilir bu.

Aslına bakarsanız, elle üretilen nesneler arasında da bir hiyerarşi var. Bir marangozun yaptığı masa değersiz sayılmazken bir kadının el emeğiyle işlediği iğne oyası pek de itibar görmez. Dikiş, nakış, örgü gibi uğraşlar “kadın işi” olarak kabul edildiğinden, hep arka planda kalmıştır. Çağlar boyunca kadınların geri plana itilmesiyle yakından ilgili bu durum. Kadınlar görmezden gelindikçe, onların uğraşları da gündelik hayatın “altı üstü” kategorisine hapsedilir. "Altı üstü nakış işte!"

^{28. Uçan Süpürge Uluslararası Kadın Filmleri Festivali’nin tanıtım filminden.}

Bunları düşünmeme, 28. Uçan Süpürge Uluslararası Kadın Filmleri Festivali’nin tanıtım filmi sebep oldu. Filmde saçları ağarmış bir kadını parmağında yüksük, elinde iğne iplikle dikiş dikerken görüyoruz. Sonunda üzerinde “Benzersiz kadınlar benzersiz hikayeler” yazan renk renk desenli bir yorganı sırtına atıyor. Yorganın alt kısmında kocaman gözlerini bize dikmiş komik bir örümcek motifi çarpıyor gözüme. 

Yunan mitolojisinde, ölümlülere el işlerini öğreten baş tanrıça Athena, kendisiyle rekabet etmeye kalkışan bir ölümlü olan Arakhne’nin dokumasının güzelliği karşısında öylesine öfkeye kapılır ki Arakhne’yi örümceğe dönüştürür. Böylece Arakhne, durmaksızın ağ örmekle cezalandırılmış olur. İp eğirme, dokuma, örgü gibi uğraşların eski çağlardan beri kadınlarla bağdaştırıldığını gösterir bu. 

Uçan Süpürge’nin tanıtım filmi, burun kıvrılan el işlerine itibarını iade ediyor bence. Kadınların ilmek ata ata oluşturdukları kadınlık mirasına tatlı bir katkı.

Rozsika Parker, The Subversive Stitch: Embroidery and the Making of the Feminine adlı kitabında Batı’da dikiş-nakış ile kadınlık arasındaki güçlü sembolik ilişkinin Rönesans’tan sonra yerleştiğini ileri sürüyor ve şöyle diyor: 

“İşleme sanatı, kadınlara kadınlık idealini öğretmede ve bu ideale ulaştıklarını ispatlamada bir araç olmuştur.” 

Bu ideal, onları toplumsal cinsiyet rolleri konusunda hizaya sokmak demektir. Evcimen, uysal, itaatkar, durağan, kendi hâlinde, edilgen varlıklar olmaları beklenir onlardan. Dikiş ve nakışın sabırla yoğrulan doğası, onları sözde kendi doğalarına ilişkin özelliklere alıştırır. Dolayısıyla bunlarla uğraşmaları teşvik edilir. Kadınların seslerini duyurmak, kimliklerini ortaya koymak için iğne ipliği kullanacağı hiç akla gelmemiş olmalı.

1830’larda İngiltere’de çocuk bakıcılığı yapan Elizabeth Parker, hayatına dair içini döktüğü kırmızı bir işlemeyle keten bir kumaşı bezer. Zayıflıklarını, günahlarını, işvereni tarafından maruz bırakıldığı kötü muameleyi kumaşa nakşeder Parker. Bu, kadınların ellerinde iğne ipliğin gürültüsüz bir başkaldırı aracına dönüştüğü sayısız örnekten sadece biri. 

^{Elizabeth Parker'ın "günlüğü" günümüzde Londra’daki Victoria & Albert Müzesi’nin arşivinde.}

Belki de bu yüzden, 19. yüzyılın sonunda Freud, dikiş-nakış işlerinin kadınları histeriye yatkın hâle getirdiğini buyurmuş. Neden mi? Kadınlar bu işleri yaparken hayallere daldıklarından... Zat-ı alileri kadınların gündüz düşlerine bile burnunu sokmuş. Kimilerinin bir kadın devrimi hayali kurmadığı ne malum?

Nitekim aynı dönemde ve 20. yüzyılın başlarında İngiltere’de oy hakkı için mücadele eden süfrajetler, eylemlerindeki pankartlarda kullandıkları kumaşlar ve işlemelerle direnişin görsel sembollerini oluşturmuşlar. Hapse atılan süfrajetler, kumaş mendillerin üzerine başlarından geçenleri işlemiş; kadın mücadelesinin hafızasını tutmuş ve sonraki kuşaklara miras bırakmışlar böylece.

^{1986 yılında güvenlik güçleri tarafından öldürülen fotoğrafçı Rodrigo Rojas'ın annesi Veronica Negri, oğlunun anısına işlenmiş bir arpillera ile, Temmuz 2016.}

Şilili kadınlar, Augusto Pinochet’in 1973-1990 yılları arasındaki askerî dikta rejimi döneminde yaşanan ağır insan hakları ihlallerini, zorla kaybetmeleri ve işkenceleri arpilleras diye adlandırılan işlemelerle ifade etmişler. Kimi zaman kaybolan yakınlarının giysilerinden parçaları kullanarak dönemin karanlığına inat, rengarenk, capcanlı tasvirler yapmışlar. Rejimin sansürünü de bu sayede delmişler.

Hafıza ve direniş nesnelerine dönüşen kumaşlar, aplikeler, nakışlar, danteller ve örgülerin upuzun, yekpare bir anlatı simgesine dönüştüğünü hayal ediyorum. Bir başına tığ işi yapan bir kadını, kolektif olarak kumaş işleyen kadınlara teyelleyen hikayeler var.

1 Mayıs’ta bir kumaş parçasını “Geçip tezgahın başına, sana kefen dokuruz ey sermaye!” cümlesiyle bezeyip pankarta dönüştüren kadınlardan 2017’de Donald Trump başkan seçilir seçilmez başlayan Women’s March protestolarında “O kadar öfkeliyim ki sırf bir şeyi 3000 kez bıçaklamak için bu kanaviçeyi yaptım” yazılı kasnağını elinde tutan eylemciye ve Ekrem İmamoğlu’nun yok yere tutuklanmasının ardından Twitter’daki örgü ve dikiş topluluğunda “Hak, Hukuk, Adalet” sloganıyla örgü ören kadınlara... Her birinin deneyimleri uçuca eklemek üzere attıkları her ilmek çok kıymetli.