Enflasyonun ötesindeki soru: Gelirimiz temel ihtiyaçları karşılamaya yetiyor mu?

EXANTEFinans dünyasındaki tüm önemli gelişmeler ve makro-iktisadi meseleler, derinlemesine bir perspektif ve sebep-sonuç ilişkileriyle her pazartesi ve cuma e-posta kutunda.
Düzenli olarak satın aldığınız mal ve hizmetlerin fiyatları arttıkça aynı bütçeyle geçinmenin giderek zorlaştığını hissediyor musunuz? Yanıtınız evet ise sorun artık yalnızca fiyatların artması değil, gelirinizin bu fiyatları karşılamaya yetip yetmediği olabilir. Yani mesele karşılanabilirlik.
ABD'de Tüketici Fiyat Endeksi (Consumer Price Index - CPI) Temmuz 2026’da geçen yılın aynı dönemine göre %3,4 artarken çalışanların ortalama saatlik kazançları aynı dönemde %3,2 yükseldi. Böylece ücret artışı, enflasyonun gerisinde kaldı.
- Başka bir ifadeyle, ortalama saatlik reel kazançların gerilemesiyle çalışanların bir saatlik emekleri karşılığında alabildikleri mal ve hizmet miktarı bir önceki yıla göre azaldı.
Peki hiçbir harcama kalemi dışarıda bırakılmadan hesaplanan enflasyon oranını ifade eden manşet enflasyonu yukarı iten faktörler nelerdi? Temmuz 2026’da bir önceki yılın aynı ayına göre en yüksek artış gösteren kategori %14,7 ile enerji oldu. Manşet enflasyonun (%3,4) oldukça üzerinde. Bu yükselişin ardında ne var?
ABD ve İsrail’in İran’a saldırısıyla başlayan savaş ve savaşın uzamasıyla yükselen enerji arzına ilişkin belirsizlik bu faktörlerin başında geliyor. Savaşın ABD yönetiminin beklediğinden uzun sürmesi enerji arz şokunu neredeyse kısa bir dalgalanma olmaktan çıkardı. Enerji arzındaki şok ile Brent petrol varil fiyatlarında yaşanan yükselişin ABD’deki akaryakıt istasyonlarının tabelalarına ve tüketiciye yansıması uzun sürmedi.
- ABD Başkanı Donald Trump göreve başladığında galon başına yaklaşık 3,1 USD olan normal benzinin ülke genelinde ortalama fiyatı, uzun bir aradan sonra Nisan 2026’da ilk kez 4 USD üzerine çıktı. Haziran ayında taraflar arasında mutabakatın imzalanmasıyla fiyatlar gerilemeye başladı. Ama belirsizlik ortadan kalkmayınca düşüş kalıcı olmadı. Bu yazının kaleme alındığı gün pompa fiyatı hâlâ 4,1 USD civarında.
Yükselen enerji maliyetlerinin tüketicinin cüzdanına ulaşması ise sadece aracının deposunu doldururken yaşanmıyor.
Enerjiden gıdaya
Enerji, üretimin hemen her aşamasında kullanılan temel girdilerden biri. Tarım, bunun örneklerinden. Küresel enerji sevkiyatının önemli geçiş noktalarından biri olan Hürmüz Boğazı’nda aksayan taşımacılık nedeniyle enerji arzında yaşanan şok; gübre, nakliye, akaryakıt ve diğer üretim maliyetleri üzerinden tarımsal üretim maliyetlerine aktarılıyor.
Bu aktarım tüketicinin ödediği fiyata, akaryakıt istasyonlarının tabelalarına yansıdığı kadar hızlı ulaşmıyor, biraz zaman alıyor. Enerji arz şokunun etkisi, gıda fiyatlarına tek bir seferde değil, tarladan rafa uzanan zincirin her halkasında yeniden ekleniyor. Bu yüzden enerji şokunun gıda fiyatları üzerindeki etkisi gecikmeli ortaya çıkabiliyor ve daha uzun süre hissedilebiliyor.
Gıdayı enerjiden ayıran tek özellik bu değil, bir diğeri de tüketim sıklığı. Benzin almadan birkaç gün ya da daha uzun süre geçirmek mümkün olabilir. Ancak gıda fiyatlarıyla neredeyse her gün karşılaşıyoruz. Gündelik rutininizi düşünün. Bu nedenle gıda fiyatlarının bugün ne kadar arttığı kadar, gelecekte ne kadar artacağına ilişkin algı da hanehalkı enflasyon beklentilerinin şekillenmesinde önemli bir rol oynuyor.
Nitekim Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) tarafından yayımlanan 2026 yılı Temmuz ayı Hanehalkı Beklenti Anketi bulgularına göre hanehalkının 12 ay sonrası için yıllık enflasyon beklentisi %44,94. TÜİK istatistiklerine göre Temmuz 2026 itibarıyla gerçekleşen yıllık tüketici enflasyonu ise %31,75. Peki hanehalkı beklentilerini yukarıda tutan nedir?
- TCMB’nin söz konusu anket bulgularında hanehalkının son bir yıl içinde fiyatının en çok arttığını değerlendirdiği grup gıda, gelecek 12 ay için fiyatının en çok artmasını beklediği grup yine gıda. Hanehalkının enflasyon beklentisini sepetin tamamına bakarak değil, en sık karşılaştığı fiyatlara bakarak kurduğu söylenebilir.
Elbette gıdanın tüketim sepeti içindeki ağırlığı her ülkede aynı değil. Bu yüzden aynı gıda arz şoku her ülkede aynı etkiyi yaratmıyor. Ernst Engel tarafından ortaya konulan Engel Yasası, gelir düzeyi arttıkça hanehalkının gıdaya ayırdığı harcamanın bütçesi içindeki payının azaldığını söylüyor. Bu farklılık tüketici fiyat endeksindeki ana harcama gruplarının ağırlıklarına da yansıyor. Gıdanın tüketim sepetindeki ağırlığının daha yüksek olduğu ekonomilerde aynı büyüklükteki bir arz şoku, hem manşet enflasyon hem de karşılanabilirlik üzerinde daha güçlü bir etki yaratabiliyor.
- ABD’de evde tüketilen gıdanın endeksteki ağırlığı %8 civarındayken Türkiye’de gıda ve alkolsüz içecekler harcama grubunun ağırlığı %24,44. Dolayısıyla küresel gıda fiyatlarında yaşanan benzer bir şokun, Türkiye’de hane bütçesi ve manşet enflasyon üzerindeki etkisinin daha yüksek olması şaşırtıcı değil.
Aynı ilişkiyi yurt içi istatistiklerde de görmek mümkün. TÜİK tarafından yayımlanan “Hanehalkı Tüketim Harcaması, 2025” başlıklı haber bültenine göre en düşük gelir grubundaki (ilk %20) haneler tüketim harcamalarının %29,2’sini gıda ve alkolsüz içeceklere ayırırken en yüksek gelir grubunda (son %20) ise bu oran %12,4.
Aradaki fark önemli. Bu bağlamda gıda fiyatlarının yükselmesi aynı zamanda bir karşılanabilirlik sorunu olarak değerlendirilebilir. Üstelik aynı küresel enerji veya gıda şokunun tüketici fiyatlarına ne ölçüde yansıyacağını ülkenin üretim, tedarik, depolama ve dağıtım yapısı da belirliyor. Dolayısıyla mesele sadece gıdanın TÜFE’deki ağırlığının yüksek olması değil, ürünün tarladan sofraya hangi maliyet zinciri üzerinden ulaştığı.
Bu filmi daha önce gördük
Enerjiden gıdaya doğru bu aktarımı 2022 yılında da yaşadık. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) tarafından yayımlanan ve uluslararası piyasalarda işlem gören temel gıda emtialarının fiyat hareketini izleyen Gıda Fiyat Endeksi (The FAO Food Price Index - FFPI) (2014-2016=100) incelendiğinde COVID-19 pandemisi ile bozulan küresel tedarik zinciri ve bu duruma eklenen Ukrayna-Rusya Savaşı’yla enerji, tahıl ve gübre piyasalarında yaşanan arz şoku nedeniyle Gıda Fiyat Endeksi Mart 2022’de bir önceki aya göre yaklaşık %13 artarak 160,2 ile zirveyi gördü.
Aynı endeksi yıllık ortalamalarla incelediğimizde 2022 yılında zirve yaptığı ve hâlâ COVID-19 pandemisi öncesi değerin üzerinde seyrettiği aşağıdaki tabloda görülüyor.

2022 yılı sonrasında küresel gıda emtia fiyatları geriledi, ancak Gıda Fiyat Endeksi değerinin düşmesi ülkelerde tüketicilerin ödediği fiyatların aynı hızla düşmesi anlamına gelmedi. Maliyet artışı fiyatlara hızla yansıyor ama maliyetler gerilediğinde fiyatlar aynı hızda ve ölçüde düşmüyor. Buna döviz kuru, iklim koşulları ve ülkenin kendi arz yapısı da ekleniyor.
Peki bu şokların yurt içine yansıması nasıl oluyor?
Fiyat artışı tarlada başlıyor
TÜİK tarafından yayımlanan “Tüketici Fiyat Endeksi, Temmuz 2026” başlıklı haber bültenine göre TÜFE’deki (2025=100) değişim 2026 yılı Temmuz ayında bir önceki yılın aynı ayına göre %31,75. Gıda ve alkolsüz içecekler ana harcama grubunda ise yıllık değişim %37,53.
Manşet enflasyonun üzerinde seyreden bu grubun yıllık enflasyona katkısı 8,94 puan ile tüm ana harcama grupları arasında en yüksek seviyede. Diğer bir ifadeyle gıda, manşet enflasyonun en önemli belirleyicilerinden biri.
- Peki gıda fiyatlarının yüksek seyretmesinin nedeni nedir?
TÜİK’in 20 Ağustos 2026 tarihinde yayımladığı “Tarımsal Girdi Fiyat Endeksi, Haziran 2026” başlıklı haber bülteni bu sorunun bir bölümünü yanıtlıyor. Tarımsal Girdi Fiyat Endeksi (Tarım-GFE), çiftçinin üretimini yapmak için kullandığı mal ve hizmetlerle yatırım amaçlı aldığı mal ve hizmetlerin ortalama fiyatlarındaki değişimi ölçüyor. Tarım-GFE’de (2020=100), Haziran 2026’da bir önceki yılın aynı ayına göre %32,06 artış kaydedildi.
Endeksin alt gruplarına göre yıllık değişim oranlarına bakıldığında gübre ve toprak geliştiricilerinin %50,99 ile en yüksek artışı gösterdiği anlaşılıyor. Bunun yanı sıra ABD-İran Savaşı’nda Haziran ayında mutabakat imzalanmasıyla Hürmüz Boğazı’nda gemi trafiğinin arttığını ve Brent petrol fiyatlarının gerilediğini de belirtmek gerekir. Çünkü “Tarımsal Girdi Fiyat Endeksi, Mayıs 2026” haber bülteninde gübre ve toprak geliştiricilerdeki yıllık artış %63,56 ve enerji ve yağlayıcılardaki yıllık artış ise %40,75’ti. Bu iki alt grup da Tarım-GFE yıllık değişim oranın üzerindeydi.
- Çiftçi daha ürünü hasat etmeden önemli bir maliyet artışıyla karşı karşıya kalıyor. Peki çiftçinin ürettiği ürünü piyasaya sattığı fiyatlar aynı hızla mı yükseliyor?
TÜİK’in “Tarım Ürünleri Üretici Fiyat Endeksi, Haziran 2026” başlıklı haber bültenine göre Tarım Ürünleri Üretici Fiyat Endeksi (Tarım-ÜFE) Haziran 2026’da yıllık %9,55 arttı. Yani çiftçinin üreterek piyasaya satışını yaptığı ürünlerin fiyatlarında meydana gelen oransal değişim %9,55. Aynı dönemde girdi maliyetlerindeki artış ise %32,06’ydı. Bu bağlamda Tarım-GFE ile Tarım-ÜFE değerlerini karşılaştırıldığında üreticinin satış fiyatlarının, girdi maliyetlerinin gerisinde kaldığı söylenebilir.
Ancak Nisan 2025’te yaşanan zirai don, Haziran 2025’te üretici fiyatlarını olağandışı bir düzeyde yükseltmişti. Bu yüksek değere göre bu yılki artışın olduğundan düşük görünmesine yol açtığını da göz önünde bulundurmak gerek.
Bunun yanı sıra 13 Ağustos 2026’da yayımlanan güncel Tarım-ÜFE, Temmuz 2026’da bir önceki yılın aynı ayına göre %18,81 artış gösterdi. Alt gruplara göre Tarım-ÜFE yıllık değişim oranlarına bakıldığında ise “sebze ve kavun-karpuz, kök ve yumrular” grubunda yıllık değişim %84,34 oldu. Bu alt grubu takip eden “Süt sığırları (manda dahil)(canlı), bunlardan elde edilen işlenmemiş süt” grubunda ise yıllık değişim %45,46 olarak gerçekleşti.
Bu istatistikler, fiyat artışının tarlada başladığına işaret ediyor. Dolayısıyla üretimin başlangıcındaki maliyet baskısı, gıda fiyatlarının kalıcı olarak gerilemesini zorlaştırıyor. Elbette ürünün üreticiden tüketiciye ulaşmasındaki tedarik zincirinde eklenen maliyetleri de göz ardı etmemek lazım.
- Özetle Tarım-GFE üretimin maliyet tarafını, Tarım-ÜFE üreticinin satış fiyatındaki değişimi, gıda enflasyonu ise tüketicinin karşılaştığı fiyat hareketini gösteriyor.
Elbette TÜFE’deki gıda ve alkolsüz içecekler ana harcama grubu, işlenmiş ürünleri ve alkolsüz içecekleri de içerdiğinden karşılaştırmada kapsam farklılığı oluşuyor. Yine de tarlada başlayan maliyet artışının tüketiciye ulaşana kadar nasıl oluştuğunu görebilmek açısından faydalı.
Sonuçta mesele aynı yere geliyor.
Bu fiyatları karşılayabiliyor muyuz?
TÜİK tarafından yapılan Yaşam Memnuniyeti Araştırması (2025) kapsamında hanelere “Bu gelirle hanenizin temel ihtiyaçlarını hangi düzeyde karşılayabiliyorsunuz?” sorusu yöneltiliyor. Bu sorunun yanıt seçenekleri "çok kolay, kolay, orta, zor ve çok zor" şeklinde. Hane düzeyinde alınan yanıtlar incelendiğinde; çok kolay ve kolay yanıtlarının toplam içindeki payı %16 civarında.
Aynı araştırma kapsamında fertlere yöneltilen “Sizce ülkemizin en önemli sorunu nedir?” sorusuna alınan yanıtlarda hayat pahalılığı %31,3 ile ilk sırada, yoksulluk ise %16,5 ile ikinci sırada yer alıyor. Bunun yanı sıra her iki yanıtın yüzdesel frekansı 2024 yılına göre yükselmiş.
TÜİK tarafından yayımlanan “Yoksulluk ve Yaşam Koşulları İstatistikleri, 2025” başlıklı haber bülteninde fertlerin %35,1’i iki günde bir et, tavuk ya da balık içeren yemek masrafını karşılayamadığını beyan ediyor. Medyan gelirin %60’ının altında olanlarda yani göreli yoksulluk sınırının altında kalanlarda ise bu oran %72’ye yükseliyor.
Bu gösterge, maddi yoksunluk ölçümünde kullanılmakta. Yeterli ve dengeli beslenmenin bütçeye sığıp sığmadığını anlayabiliyoruz böylelikle. Yani karşılanabilirlik yine karşımızda.
Gıda fiyatlarındaki artış herkesi etkiliyor ama herkesi aynı ölçüde etkilemiyor. Enflasyon bir değişim oranı. Enflasyon %30’dan %20’ye gerilediğinde fiyatlar %10 ucuzlamış olmuyor. Fiyatlar artmaya devam ediyor, sadece artış hızı yavaşlıyor.
Merkez bankaları ise fiyat artışlarının ne kadarının geçici şoklardan, ne kadarının ekonominin geneline yayılan kalıcı bir eğilimden kaynaklandığına odaklanıyor. Bu yüzden enflasyonun ana eğilimini gösteren ve geçici fiyat şoklarını dışarıda bırakan özel kapsamlı TÜFE göstergelerini, yani çekirdek enflasyonu takip ediyor. Hanehalkının bütçesinde ise gıda ve enerjiyi dışarıda bırakmak mümkün değil.
Yazının girişindeki soruya dönersek, aynı bütçeyle geçinmek giderek zorlaşıyorsa sorun gelirin yükselen yaşam maliyetine yetişemiyor olması. Yani mesele karşılanabilirlik.










