'Görünmez Kaza': Geride kalanların hikayesi

DuendeHer hafta müzik, sinema, eğlence ve sanat dünyasından söyleşiler, incelemeler, öneriler, podcast’ler ve keşif notları e-posta kutunda.
Film: Görünmez Kaza
Yönetmen: Cafer Panahi
Yapım yılı: 2026
Süre: 103 dakika
İran sinemasının en önemli isimlerinden Cafer Panahi, son olarak 2022'de rejim karşıtı protestolara verdiği destek nedeniyle tutuklanmış, yedi ay boyunca hapis yatmıştı. Yönetmen, bu dönem sonrasında The Guardian'a verdiği röportajda geride bıraktığı hücre arkadaşları için şöyle diyor:
"Onlar artık benim insanlarım olmuştu. Şöyle düşündüm: 'Nasıl olur da onları arkamda bırakıp giderim?'"
Geçmişte de ev hapsindeyken bile film çekmeye devam eden yönetmen (This Is Not a Film (2011), Closed Curtain (2013)), Altın Palmiyeli son filmi Görünmez Kaza'da bir anlamda hapishaneye geri dönüyor. Hem oradaki arkadaşlarının deneyimlerini hem de kendi yaşadıklarını sıradışı bir hikayeyle ekrana taşıyan Panahi, bir tesadüf eseri işkencecilerine rastlayan bir grup eski mahkumun ahlaki çıkmazına odaklanıyor.
Yönetmen, aynı röportajda filme ilham veren bir anısından bahsediyor. Kendisini sorgulayan polisin her seferinde gözlerini bağladığını ve bu sesin sahibini hep çok merak ettiğini söyleyen Panahi, bir gün bu sesi konu alan bir film çekmeyi daha o zamandan düşünmüş.
Film, Vahid isimli eski bir mahkumun bir "kaza eseri" hapishanedeki işkencecisi İkbal'le karşılaşmasıyla başlıyor. Vahid ve daha sonra tanışacağımız diğer mahkumlar adamın sesini tanıyorlar, fakat yüzünü bilmiyorlar. Nitekim Vahid de bacağı protez olan adamı ayağının aksama sesinden tanıyor. Her karakter, adamı görme duyusu dışındaki bir duyusu yardımıyla tanıyor; birisi ter kokusundan, bir diğeri sağlam bacağının üzerindeki yaralara dokunarak.
- İkinci hapishane deneyiminde siyasi mahkumlarla kalabalık bir hücrede kaldığını söyleyen Panahi, karakterleri yazarken buradaki hikayelerden esinlenmiş.
Film boyunca İkbal'in gözleri bağlı bir şekilde oradan oraya sürüklendiğini, canlı canlı mezara koyulup geri çıkarıldığını ve çeşitli şekillerde şiddete uğradığını görüyoruz. Her karakter bir bir tüm o işkence yıllarının bedenlerinde, ruhlarında ve hayatlarında nelere mâl olduğunu anlatıyor. Bu anlamda ilk bakışta karakterlerin intikamı fazlasıyla haklı; başka türlü davranmalarını da beklenemez.
Ancak Panahi elbette ki anlatıyı bu derece basit bir denkleme sıkıştırmıyor ve ortaya büyük bir ahlaki ikilem koyuyor. Mahkumların hiçbiri İkbal'i görmediği için, yakaladıkları adam da İkbal olduğunu itiraf etmediği için, hem karakterlerin hem de seyircilerin içine bir şüphe yerleşiyor. Zaten grubu biraraya getiren de bu şüphe oluyor. Gruba katılan her yeni karakter, şüpheyi biraz daha gideriyor ve beklediğimiz sona erişiyoruz.
Panahi, "kazara" yanlış adamın yakalanma ihtimalini daha filmin açılış sekansıyla artırıyor. Vahid'le tanışmamıza vesile olan olay, İkbal olduğunu düşündüğümüz adam, karısı ve kızının yolda kalması. Yolda kalmalarının nedeni ise arabayla bir köpeği ezmeleri. Daha filmin en başında bu "kaza" hakkında adam, karısı ve kızı arasında bir konuşma geçiyor. Kızı babasının bir köpek öldürdüğünü söyleyince, annesi şöyle diyor:
"Bilerek yapmadı ki. Köpek önüne atladı. Kazara oldu. Allah'ın işine karışılmaz."
Bu cümle, film boyunca kafamızı kurcalayan asıl cümle oluyor. Ya kazara yanlış adamı yakaladılarsa? Ya kendilerine yapılanı yanlışlıkla masum bir "aile babasına" yapıyorlarsa? Bu sorular film boyunca kafamızı kurcalıyor. Panahi, röportajında bir yerde tam da bu soruları ortaya koyma nedeninden bahsediyor. Röportajda yönetmene eğer gerçek hayatta işkencecisinin "sesini duysa" ne yapacağı soruluyor, o da şöyle cevap veriyor:
"Bilmiyorum. Gerçekten bilmiyorum. Keşke tepkimin, bir yönetmen olarak seçtiğim; filmlerimdeki o ölçülü tepki olacağını söyleyebilsem. Ama emin değilim. Sonuçta insanım. Belki makul, mantıklı bir tepki verirdim ama belki de öngöremeyeceğim bir şekilde davranırdım."
Film, tam da bu cevaptaki fazlasıyla insani kafa karışıklığını karakterlerin hikayeleri ve tepkileri üzerinden çeşitleyerek anlatıyor. Karakterlerden kimi adamı hemen öldürmeleri gerektiğini savunurken, kimisi ise kim olduğundan emin olmaları gerektiğini söylüyor. Her karakter, kendi hikayesine göre bambaşka bir tepki veriyor ve bu tepkiler zaman ilerleyip de baskı arttıkça değişiyor.
Panahi'nin birbirini tam olarak tanımayan fakat aynı yolun yolcusu karakterleri biraraya getirmesinin hayati bir işlevi var. Her biri hapisten çıktıktan sonra bambaşka bir hayata savrulan karakterler hâlâ yaşadıkları ağır fiziksel ve psikolojik şiddetin bıraktığı travmanın fazlasıyla etkisindeler. Bu "kaza", onları biraraya getiren ve acılarında da, öfkelerinde de yalnız olmadıklarını hatırlatan bir yolculuğa dönüşüyor Panahi'nin elinde. Yaşadıklarıyla kimi öfkeyle, kimi unutmaya çalışarak, kimi yalnızca yaşamaya devam ederek baş etmeye çalışan karakterler, işkencecileriyle yüzleşememenin acısını yaşıyor temelde.
Filmde karakterlerden biri, tek bir adamı sistem zannetmenin ve onu öldürerek başlarını belaya sokmanın hiçbir anlamı olmadığını söylüyor. Bir diğeri ise buna karşı çıkıyor ve "Sistem zaten bunlar, bu adamların toplamı" diye cevap veriyor. Panahi'nin ustalığı, hiçbir karakteri bir diğerinden haklı çizmemesinden, o "ölçülü" dediği bakışı incelikli ve çok katmanlı bir gerçekçilikle aktarmasından kaynaklanıyor. Hikayedeki ana karakter diyebileceğimiz Vahid'in sürekli kararsızlık içinde kalması ve her sese kulak vermeye çalışması bu anlamda önemli bir hamle.
Kendisini toplumsal bir sinemacı olarak tanımlayan Panahi, "sosyal sinema" dediği filmlerin insanları iyi ya da kötü olarak yargılamadığından bahsediyor. Yönetmenin bireyi değil, sistemi önemseyen bir sinema olarak tanımladığı sosyal sinema, klasik kahramanın yolculuğu anlatısını da elbette reddediyor.
Öte yandan, Görünmez Kaza boyunca da aslında bir yolculuğu takip ediyoruz. Farklı duraklarda duran minibüs, her durakta daha da kalabalıklaşıyor, filmin başındaki yalnızlık hissi gitgide yerini çok daha karmaşık duygularla bezeli bir dayanışma hâline bırakıyor.
Elbette ki bu dayanışma hâli toz pembe bir şekilde resmedilmiyor. Her durakta rejimin bir başka temsilcisiyle karşılaşıyoruz. Minibüste bir şeyler olduğundan şüphelenen polisler "kredi kartından" rüşvet çekiyor örneğin. İkbal'in karısını doğum yapmak için götürdükleri hastanedeki hemşire, kadını kocası yanında değilken hastaneye kabul etmesi karşılığında "hediye" istiyor. Dolayısıyla filmdeki asıl düşman İkbal gibi gözükse de, sistemin farklı boyutları ve aktörleriyle karşılaşıyor, bireyden topluma uzanan geniş bir portreye tanık oluyoruz. Panahi, arkada bıraktığı arkadaşlarının hikayelerini kendi anılarıyla harmanlayarak tarihe not düşüyor böylece.
Film, seyircisini herhangi bir ahlaki çıkmazla baş başa bırakmadan, sözünü net bir şekilde söyleyerek sona eriyor. Filmin başında küçük kıza söylenen cümleler bambaşka bir anlam kazanıyor bu sonla birlikte. Hiçbir şeyin "kaza" olmadığı, sorumlunun kim olduğu belli olan, en az gerçeğin kendisi kadar yakıcı bir son bu.
Nerede izleyebilirsin? It Was Just an Accident, 6 Mart’ta MUBI’de yayımlandı.
Benzer işler:
- No Bears (2022, Cafer Panahi)
- Hit the Road (2021, Panah Panahi)










