'Görünmez Kaza': Geride kalanların hikayesi

Cafer Panahi son filmi "Görünmez Kaza"da hem kendi hapishane deneyimlerini hem de oradaki arkadaşlarının başından geçenleri sıradışı bir hikayeyle ekrana taşıyor. Film, bir tesadüf eseri işkencecilerine rastlayan bir grup eski mahkumun ahlaki çıkmazına odaklanıyor.
'Görünmez Kaza': Geride kalanların hikayesi

Duende

Duende

Her hafta müzik, sinema, eğlence ve sanat dünyasından söyleşiler, incelemeler, öneriler, podcast’ler ve keşif notları e-posta kutunda.

Film: Görünmez Kaza
Yönetmen: Cafer Panahi
Yapım yılı: 2026
Süre: 103 dakika

İran sinemasının en önemli isimlerinden Cafer Panahi, son olarak 2022'de rejim karşıtı protestolara verdiği destek nedeniyle tutuklanmış, yedi ay boyunca hapis yatmıştı. Yönetmen, bu dönem sonrasında The Guardian'a verdiği röportajda geride bıraktığı hücre arkadaşları için şöyle diyor:

"Onlar artık benim insanlarım olmuştu. Şöyle düşündüm: 'Nasıl olur da onları arkamda bırakıp giderim?'"

Geçmişte de ev hapsindeyken bile film çekmeye devam eden yönetmen (This Is Not a Film (2011), Closed Curtain (2013)), Altın Palmiyeli son filmi Görünmez Kaza'da bir anlamda hapishaneye geri dönüyor. Hem oradaki arkadaşlarının deneyimlerini hem de kendi yaşadıklarını sıradışı bir hikayeyle ekrana taşıyan Panahi, bir tesadüf eseri işkencecilerine rastlayan bir grup eski mahkumun ahlaki çıkmazına odaklanıyor.

Yönetmen, aynı röportajda filme ilham veren bir anısından bahsediyor. Kendisini sorgulayan polisin her seferinde gözlerini bağladığını ve bu sesin sahibini hep çok merak ettiğini söyleyen Panahi, bir gün bu sesi konu alan bir film çekmeyi daha o zamandan düşünmüş. 

Film, Vahid isimli eski bir mahkumun bir "kaza eseri" hapishanedeki işkencecisi İkbal'le karşılaşmasıyla başlıyor. Vahid ve daha sonra tanışacağımız diğer mahkumlar adamın sesini tanıyorlar, fakat yüzünü bilmiyorlar. Nitekim Vahid de bacağı protez olan adamı ayağının aksama sesinden tanıyor. Her karakter, adamı görme duyusu dışındaki bir duyusu yardımıyla tanıyor; birisi ter kokusundan, bir diğeri sağlam bacağının üzerindeki yaralara dokunarak. 

  • İkinci hapishane deneyiminde siyasi mahkumlarla kalabalık bir hücrede kaldığını söyleyen Panahi, karakterleri yazarken buradaki hikayelerden esinlenmiş.

Film boyunca İkbal'in gözleri bağlı bir şekilde oradan oraya sürüklendiğini, canlı canlı mezara koyulup geri çıkarıldığını ve çeşitli şekillerde şiddete uğradığını görüyoruz. Her karakter bir bir tüm o işkence yıllarının bedenlerinde, ruhlarında ve hayatlarında nelere mâl olduğunu anlatıyor. Bu anlamda ilk bakışta karakterlerin intikamı fazlasıyla haklı; başka türlü davranmalarını da beklenemez. 

Ancak Panahi elbette ki anlatıyı bu derece basit bir denkleme sıkıştırmıyor ve ortaya büyük bir ahlaki ikilem koyuyor. Mahkumların hiçbiri İkbal'i görmediği için, yakaladıkları adam da İkbal olduğunu itiraf etmediği için, hem karakterlerin hem de seyircilerin içine bir şüphe yerleşiyor. Zaten grubu biraraya getiren de bu şüphe oluyor. Gruba katılan her yeni karakter, şüpheyi biraz daha gideriyor ve beklediğimiz sona erişiyoruz.

Panahi, "kazara" yanlış adamın yakalanma ihtimalini daha filmin açılış sekansıyla artırıyor. Vahid'le tanışmamıza vesile olan olay, İkbal olduğunu düşündüğümüz adam, karısı ve kızının yolda kalması. Yolda kalmalarının nedeni ise arabayla bir köpeği ezmeleri. Daha filmin en başında bu "kaza" hakkında adam, karısı ve kızı arasında bir konuşma geçiyor. Kızı babasının bir köpek öldürdüğünü söyleyince, annesi şöyle diyor:

"Bilerek yapmadı ki. Köpek önüne atladı. Kazara oldu. Allah'ın işine karışılmaz."

Bu cümle, film boyunca kafamızı kurcalayan asıl cümle oluyor. Ya kazara yanlış adamı yakaladılarsa? Ya kendilerine yapılanı yanlışlıkla masum bir "aile babasına" yapıyorlarsa? Bu sorular film boyunca kafamızı kurcalıyor. Panahi, röportajında bir yerde tam da bu soruları ortaya koyma nedeninden bahsediyor. Röportajda yönetmene eğer gerçek hayatta işkencecisinin "sesini duysa" ne yapacağı soruluyor, o da şöyle cevap veriyor:

"Bilmiyorum. Gerçekten bilmiyorum. Keşke tepkimin, bir yönetmen olarak seçtiğim; filmlerimdeki o ölçülü tepki olacağını söyleyebilsem. Ama emin değilim. Sonuçta insanım. Belki makul, mantıklı bir tepki verirdim ama belki de öngöremeyeceğim bir şekilde davranırdım."

Film, tam da bu cevaptaki fazlasıyla insani kafa karışıklığını karakterlerin hikayeleri ve tepkileri üzerinden çeşitleyerek anlatıyor. Karakterlerden kimi adamı hemen öldürmeleri gerektiğini savunurken, kimisi ise kim olduğundan emin olmaları gerektiğini söylüyor. Her karakter, kendi hikayesine göre bambaşka bir tepki veriyor ve bu tepkiler zaman ilerleyip de baskı arttıkça değişiyor.

Panahi'nin birbirini tam olarak tanımayan fakat aynı yolun yolcusu karakterleri biraraya getirmesinin hayati bir işlevi var. Her biri hapisten çıktıktan sonra bambaşka bir hayata savrulan karakterler hâlâ yaşadıkları ağır fiziksel ve psikolojik şiddetin bıraktığı travmanın fazlasıyla etkisindeler. Bu "kaza", onları biraraya getiren ve acılarında da, öfkelerinde de yalnız olmadıklarını hatırlatan bir yolculuğa dönüşüyor Panahi'nin elinde. Yaşadıklarıyla kimi öfkeyle, kimi unutmaya çalışarak, kimi yalnızca yaşamaya devam ederek baş etmeye çalışan karakterler, işkencecileriyle yüzleşememenin acısını yaşıyor temelde. 

Filmde karakterlerden biri, tek bir adamı sistem zannetmenin ve onu öldürerek başlarını belaya sokmanın hiçbir anlamı olmadığını söylüyor. Bir diğeri ise buna karşı çıkıyor ve "Sistem zaten bunlar, bu adamların toplamı" diye cevap veriyor. Panahi'nin ustalığı, hiçbir karakteri bir diğerinden haklı çizmemesinden, o "ölçülü" dediği bakışı incelikli ve çok katmanlı bir gerçekçilikle aktarmasından kaynaklanıyor. Hikayedeki ana karakter diyebileceğimiz Vahid'in sürekli kararsızlık içinde kalması ve her sese kulak vermeye çalışması bu anlamda önemli bir hamle. 

Kendisini toplumsal bir sinemacı olarak tanımlayan Panahi, "sosyal sinema" dediği filmlerin insanları iyi ya da kötü olarak yargılamadığından bahsediyor. Yönetmenin bireyi değil, sistemi önemseyen bir sinema olarak tanımladığı sosyal sinema, klasik kahramanın yolculuğu anlatısını da elbette reddediyor. 

Öte yandan, Görünmez Kaza boyunca da aslında bir yolculuğu takip ediyoruz. Farklı duraklarda duran minibüs, her durakta daha da kalabalıklaşıyor, filmin başındaki yalnızlık hissi gitgide yerini çok daha karmaşık duygularla bezeli bir dayanışma hâline bırakıyor. 

Elbette ki bu dayanışma hâli toz pembe bir şekilde resmedilmiyor. Her durakta rejimin bir başka temsilcisiyle karşılaşıyoruz. Minibüste bir şeyler olduğundan şüphelenen polisler "kredi kartından" rüşvet çekiyor örneğin. İkbal'in karısını doğum yapmak için götürdükleri hastanedeki hemşire, kadını kocası yanında değilken hastaneye kabul etmesi karşılığında "hediye" istiyor. Dolayısıyla filmdeki asıl düşman İkbal gibi gözükse de, sistemin farklı boyutları ve aktörleriyle karşılaşıyor, bireyden topluma uzanan geniş bir portreye tanık oluyoruz. Panahi, arkada bıraktığı arkadaşlarının hikayelerini kendi anılarıyla harmanlayarak tarihe not düşüyor böylece. 

Film, seyircisini herhangi bir ahlaki çıkmazla baş başa bırakmadan, sözünü net bir şekilde söyleyerek sona eriyor. Filmin başında küçük kıza söylenen cümleler bambaşka bir anlam kazanıyor bu sonla birlikte. Hiçbir şeyin "kaza" olmadığı, sorumlunun kim olduğu belli olan, en az gerçeğin kendisi kadar yakıcı bir son bu.

Nerede izleyebilirsin? It Was Just an Accident, 6 Mart’ta MUBI’de yayımlandı.

Benzer işler:

  • No Bears (2022, Cafer Panahi)
  • Hit the Road (2021, Panah Panahi)
Hikâyeyi paylaşmak için:

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

Duende

Duende

Her hafta müzik, sinema, eğlence ve sanat dünyasından söyleşiler, incelemeler, öneriler, podcast’ler ve keşif notları e-posta kutunda.

YAZARLAR

Aslı Ildır

Aslı Ildır

Sinema yazarı, film eleştirmeni ve akademisyen. Altyazı Sinema Dergisi'nin yardımcı editörlerinden biri olan Ildır, film çalışmaları ve yeni medya alanlarında akademik çalışmalar yürütmektedir.

Duende

Duende

Her hafta müzik, sinema, eğlence ve sanat dünyasından söyleşiler, incelemeler, öneriler, podcast’ler ve keşif notları e-posta kutunda.

İLGİLİ OKUMALAR

DuendeDuende
∙

HİKAYE

Aziz Shokhakimov ile Tekfen Filarmoni Orkestrası'nın yolculuğu ve müziğin evrensel dili üzerine

Tekfen Filarmoni Orkestrası, COP31 kapanışında dünyanın dört bir yanından gelen liderleri, iş dünyasının temsilcilerini, bilim insanlarını ve aktivistleri doğanın temel unsurlarını ve insan-doğa ilişkisini merkeze alan özel bir repertuvarla biraraya getirecek. Orkestranın 1988 Taşkent doğumlu, daimi şefi ve sanat direktörü Aziz Shokhakimov'le Tekfen Filarmoni’nin yolculuğu ve müziğin birleştirici dili üzerine konuştuk.

19 Kas 2026

Aziz Shokhakimov ile Tekfen Filarmoni Orkestrası'nın yolculuğu ve müziğin evrensel dili üzerine
DuendeDuende
∙

HİKAYE

Robert Montgomery: ‘Sürgünün şarkısını her zaman duyuyorum’

Şiiri kamusal alandan tuvale taşıyan sanatçı Robert Montgomery, İstanbul’74’te açılan ”JAMES BALDWIN’S BALCONY IN ISTANBUL and OTHER WORKS” sergisinde edebiyat, sürgün ve kent hafızasını biraraya getiriyor. Yeni ”Poets in the Cities” serisinden üç tablonun ve ışık işlerinin yer aldığı sergide sanatçı, James Baldwin ve Edip Cansever üzerinden İstanbul’un edebî belleğine uzanıyor. Birleşik Krallık dışında ilk kez İstanbul’da sergilenen bu yeni seri vesilesiyle Montgomery ile şiirin dönüştürücü gücünü, göçü, aidiyeti ve İstanbul’a duyduğu özlemi konuştuk.

Melike Bayık

·

19 Kas 2026

Robert Montgomery: ‘Sürgünün şarkısını her zaman duyuyorum’
DuendeDuende
∙

HİKAYE

Rus yönetmen Dmitry Krymov’la sohbet: Yıkımla dolu bir çağda tiyatro ne işe yarar?

İstanbul Tiyatro Festivali’nin konuklarından biri "Requiem" oyunuyla yönetmen Dmitry Krymov’du. "Sahilde Kafka" ile "Hamlet"i biraraya getiren, Ophelia’nın son anlarına odaklanan Krymov, çocukluğun oyunbazlığıyla şiddetin karanlığını yan yana getirerek şiirsel bir dünya yarattı. Kendisiyle yaptığımız söyleşide sanatçı olmayı, tiyatronun zamanla kurduğu ilişkiyi, sahnede yaratılan dünyayla gerçek dünya arasındaki sınırları ve yıkıcı bir çağda tiyatronun ne işe yarayabileceğini konuştuk.

Nis Tuğba Çelik

·

17 Kas 2026

Rus yönetmen Dmitry Krymov’la sohbet: Yıkımla dolu bir çağda tiyatro ne işe yarar?
DuendeDuende
∙

HİKAYE

Manuel Çıtak’ın ardından: 'Yaşamayı bu denli seven bir adam, hayatı vizöründen bakarak yaşadı'

İstanbul Modern, fotoğrafçı Manuel Çıtak’ın (1962-2023) ilk retrospektif sergisi “Kendine Ait Bir Ada”ya ev sahipliği yapıyor. Ermeni fotoğrafçıların en önemli modern temsilcilerinden, 1990’lı yıllardan itibaren Türkiye’de belgesel fotoğrafa yeni bir soluk getiren ve zamansız ayrılığına kadar mesleki faaliyetlerini sürdüren Çıtak’ın mirasını anıyoruz.

Gökhan Tan

·

16 Kas 2026

Manuel Çıtak’ın ardından: 'Yaşamayı bu denli seven bir adam, hayatı vizöründen bakarak yaşadı'
DuendeDuende
∙

HİKAYE

'Germinal'den 'Asi Şehirler'e, 'Sefiller'den 'Başkaldıran İnsan'a: İsyan günlerinde edebiyat

Avrupa’da bu sonbahar öğrenciler, çalışanlar ve kiracılar farklı taleplerle sokağa çıkıyor. Haberlerde gördüğümüz kalabalıkların ardında geçim derdi, ertelenen hayatlar, seslerinin duyulmadığını düşünen insanlar var. "Germinal"den "Asi Şehirler"e, "Sefiller"den "Başkaldıran İnsan"a uzanan kitaplar bu itirazın nasıl büyüdüğünü ve geride ne bıraktığını anlatıyor.

'Germinal'den 'Asi Şehirler'e, 'Sefiller'den 'Başkaldıran İnsan'a: İsyan günlerinde edebiyat