İki kıyı arasında: Savrulma çağında kavramların eriyişi ve anlam krizi

Modern insan, kendini iki kıyı arasında yaşayan bir varlık olarak tarif edegeldi: Duygu ile akıl, doğa ile kültür, özne ile nesne arasında salınan bir varlık. Bu anlatı, insanı bir gerilim hattına konumlandırıyordu; sanki bir tarafı seçmek, denge kurmak ya da kıyıya varmak mümkünmüş gibi. Ancak bugün bu metaforun kendisi çökmüş durumda. Çünkü kıyılar silikleşerek çözülüyor. 

Bruno Latour'a göre doğa ile kültür, özne ile nesne arasındaki ayrımlar hiçbir zaman sandığımız kadar saf, geçirimsiz ya da mutlak değildir. Biz hep ağların içinde, insan ve insan-olmayanın iç içe geçtiği melez ilişkiler içinde var olduk. Bu nedenle "Hangi kıyıdayız?" sorusu, eksik ve de sorunlu bir soru. 

Bugün bu eksiklik bir başka boyuta taşınmış durumda. Artık ayrımların kurmaca olduğunu fark etmekle kalmıyoruz, bizi taşıyan zeminin ayağımızın altından kayıp gitmekte olduğunu da görüyoruz. Bu nedenle günümüz, "savrulma çağı" olarak adlandırılabilir. Belki de mesele artık hangi kıyıda olduğumuz değil, aynı anda hangi manzaraya birlikte bakabildiğimizdir.

Bu savrulma, aynı zamanda, insanın varoluş ritmini de parçalıyor. Günümüz insanı, dikkati çalınmış, zihni dağılmış, geleceği ipotek altına alınmış, giderek prekaryalaşarak özneliği aşınan, ürünleşerek nesneleşen bir varlığa dönüşüyor. İnsan artık, hayatını doğrudan yaşayamıyor; onu, bir başkasının akışını kaydırır gibi izliyor. Kendi yaşamıyla kurduğu ilişki, deneyimden ziyade temsile, katılımdan çok seyrine dönüşüyor. 

• Bugün insan, Giovanni Sartori'nin Homo videns kavramının açıkladığı televizyonun seyircisi olmaktan çok daha radikal bir yere savrulmuş durumda: Kendi hayatının akışına maruz kalan, onu yönetemeyen ama sürekli izleyen Homo videosus.

Sorun, zihnin üzerinde yükseldiği ontolojik zeminin aşınması olabilir mi? Çünkü insan, ancak güvendeyse düşünebilir. Güven, bir duygu olmaktan önce yaşamanın koşuludur; düşünmenin, anlamanın, eylemenin, etik varoluşun görünmez altyapısıdır. Bu yüzden güven, tıpkı ekmek gibi, su gibi, yokluğunda fark edilen zorunluluktur. Güvenin sarsıldığı bir dünyada insan, düşünemez, analiz edemez, olup bitene tepkiden çok refleksle yanıt verebilir.

Bir ceylan tedirginliği

Çağımızın baskın duygusunun korkudan çok tedirginlik olduğu ileri sürülebilir. Korku, nesnesi belirli bir tehdide dairdir; tedirginlik ise nesnesi de süresi de belirsiz, kaynağı sisler içinde bir tür huzursuzluk hâlidir. Bu durum, ceylan tedirginliğinde metaforlaşır. Ceylan, bir tutam otu alır ama çiğnemeden önce başını kaldırır, etrafı hızlıca kolaçan eder çünkü doğada hiçbir zaman tamamen güvende değildir hiçbir canlı. 

Bu hâl, günümüz insanının varoluş ritmine dönüşmüş durumda. İnsan, su içmeye eğilmiş bir ceylan gibi, kendini bırakamadan yaşamaktadır. Hiç uyku moduna geçmeyen bir zihinle, sürekli tetikte, yarım gevşeme hâlinde, ciğerlerini doldururcasına nefes alamadan çevresine karşı kalkanlarıyla günlerini geçirmektedir çünkü güveni askıdadır. 

• Bu yüzden tedirginlik yalnızca bir korku hâli değildir; tam olarak orada olamama, bulunduğu ana teslim olup yerleşememe hâlidir. İnsan artık ne geçmişte birikir ne de geleceğe uzanır; yalnızca sürekli ertelenen bir "şimdi"de asılı kalır.

Zihin, güven zayıfladığında tehdide kaynak aramaya başlar. İnsan, ne olduğunu anlamak yanında neden böyle olduğunu, kimin sorumlu olduğunu, bunun nereye varacağını bilmek ister. Çünkü rasyonalite, yön bulmanın aracıdır. Yönünü kaybeden zihin, kendini korumak için daha çok düşünür ama bu düşünme çoğu zaman derinleşmez, yalnızca hızlanır. 

Böylece ortaya bir döngü çıkar: Güven eridikçe karmaşıklık artar; karmaşıklık arttıkça rasyonalite ihtiyacı yükselir; rasyonalite karşılanamadıkça tedirginlik büyür; tedirginlik büyüdükçe zihin yeniden refleksif savunma moduna geçer. Sonuç olarak insan, daha çok analiz eder ama daha az anlar.

İşte bu yazının muradı tam olarak burada belirir: Günümüz insanının tedirginlik ile rasyonalite ihtiyacı arasında neden böylesine sıkıştığını, neden bu kadar çok anlam aradığı hâlde anlatısız kaldığını, savrulma içinde özne olmanın hâlâ mümkün olup olmadığını sorgulamak, türümüzün yeniden özgürleşmesine giden yolun kapısını aralayabilir. Bunun için şu soru ile başlayabiliriz: İnsan, güvenin aşındığı bir dünyada nasıl düşünecek, anlam kuracak, kendi hayatının öznesi olarak nasıl var olabilecek?

Doğanın unutuluşu

Ayağa kalktığımız andan itibaren doğamız bizimle. Bilincimizle doğamız birbirine içkin biçimde ama birbirini dışlayarak yer yer çatışarak varolageldi. Bu "ikilik", insanı hem içgüdüsel hem de bunları bitimsizce yorumlayan, bastıran, en önemlisi de ikame etmek ihtiyacında olan kültürel varlığa evriltti.

Bu gerilim, insanın trajedisi olduğu kadar imkanıdır da. Çünkü kültür dediğimiz şey, doğanın inkarı değil; onunla kurulan bitimsiz mücadeledir. Sanatlar, bilimler, felsefeler, dinler, kısacası kültürün, kaybettiğimiz ya da dönüştürdüğümüz doğamızı arama çabası olduğu söylenebilir.

Ne var ki bugün bu geçişkenlik kırılmış durumda. Çünkü artık yalnızca doğadan uzaklaşmış değiliz; doğanın yerini alan ikincil gerçekliğin içindeyiz. Türümüzün birincil gerçekliği olan canlılık, yerini giderek aracılı, simülatif, düzenlenmiş kültürel gerçekliğe bırakmaktadır.

Bu dönüşüm, teknolojiyi aşarak ontolojik bir kayma yaratır. İnsan artık doğada değil; arayüzlerde, akışlarda, ekranlarda konumlanmaktadır. Deneyim, doğrudan yaşantı olmaktan çıkarak dolaşıma giren temsil hâline gelir. Böylece insanın doğayla kurduğu ilişki dolaylı hâle gelirken içgüdüsel alarm sistemi varlığını sürdürmeye devam eder. Ancak bu alarm, artık somut tehlikelerden ziyade daha çok belirsiz ya da üretilmiş tehditlere yönelir.

Doğada tedirginlik, hayatta kalmanın koşuludur; insan dünyasındaysa çoğu zaman bağlamını kaybetmiş uyarılma hâlidir. İçgüdü alarm verir, fakat neye karşı olduğunu bilemez. Bilinç açıklama arar, fakat sağlam bir zemin bulamaz. Böylece insanın, içgüdü ile akıl arasındaki o ince dengesi, yerini bir çakışmaya bırakır. Bu, insanın varoluş biçimini belirler: Sürekli uyarılan ama anlamlandırıp derinleşemeyen, tedirginliği artan bir varlık.

Bir yanda beden, hâlâ doğanın mantığıyla tehdit arar, tetikte kalır, hayatta kalmaya odaklanır. Diğer yanda zihin, kültürel bir varlık olarak anlam kurmaya çalışır. Ancak bu iki düzlem arasındaki bağ zayıfladıkça, insan hem daha fazla uyarılır hem de daha az anlar. Çünkü anlamlandırma, bağlamla, süreklilikle ve kuşkusuz güvenle olanaklıdır.

Anlam krizi

Yaşamak, olup biteni zemine yerleştirme, adını koyma, onun üzerinden dünyaya yönelme sürecidir. Bu nedenle algı, zihnin girdileri işlemden geçirerek ürettiği anlamdır. Görmek, duymak, tanık olmak tek başına yetmez. Algı, bu tanıklığı kavramlar aracılığıyla kompozisyona dönüştürme eylemidir.

Kavramlar, düşüncenin taşıyıcı kolonlarıdır. İnsan, kavramlar aracılığıyla anlar, kendini konumlandırır. Bir şeyi anlamak, onu bir yere yerleştirmek demektir; yer kaybolduğunda, anlam da erir. Bugün yaşadığımız kriz burada ortaya çıkıyor: Kavramlar eriyerek silikleşmekte. 

• Adalet diyoruz, ama neyi kastettiğimiz belirsizleşiyor; hak diyoruz, ama hangi zemine dayandığını kestiremiyoruz; gerçek diyoruz, ama neyin gerçek olduğunu ayırt etmekte zorlanıyoruz; kelimeler dolaşımda, fakat kavramlar çözülmüş durumda.

Bu çözülme nedeniyle tanık olduğumuz olaylar, zihnimizde bütünlük kuramadan üst üste yığılıyor. Hukuki kararların uygulanmadığı, kurumların kendi iç hiyerarşisini tanımadığı, uluslararası normların keyfî biçimde askıya alındığı bir ortamda insanın karşısına çıkan soru basit ama ağır: "Nasıl?"

Bu soru, yön bulma, anlam(landırm)a çabasıdır. Çünkü tanıklık ile anlam arasındaki bağ kopmuştur. İnsan, gördüğünü nereye yerleştireceğini bilemez hâle gelmiştir. Olan biteni açıklayacak kavramsal çerçeve çözüldükçe zihin, boşlukları meşrebince doldurur. Ancak bu süreç, sıklıkla hızla üretilmiş, çoğu kez dışarıdan verilmiş çerçevelere dayanır. Böylece anlam kurma ihtiyacı ile anlam kuramama hâli arasındaki gerilim derinleşir.

Bu gerilim, tedirginliği besler. Anlamlandıramadığımız bir dünyada eyleyemeyiz. Eyleyemediğimiz yerde ya kaçar ya donakalır ya da refleksif tepkiler veririz. Bu nedenle tedirginlik, anlamın çözüldüğü an beliren varoluşsal durumdur. Bu, bir başka kırılmayı doğurur: Hakikat ile temsil arasındaki mesafe açılır.

Artık olan ile görünen aynı şey değildir. Daha da önemlisi, bu fark çoğu zaman ayırt edilemezleşir. Algoritmaların seçtiği görüntüler, bağlamından koparılmış veriler, yer yer sentetik içerikler, gerçeklik ile aramıza girerek zihnimizin gramerini yeniden kurar. Bu yüzden insan, dünyayı değil, üretilmiş, sunulmuş, makyajlanmış bir başka dünyayı görür. 

Bu sunum, kuşkusuz tarafsız değildir. Çünkü hangi bilginin dolaşıma gireceği, hangi anlatının görünür olacağı, hangi görüntünün tekrar tekrar karşımıza çıkacağı belirlenmektedir. Bu belirlenim, hakikatin çoğalması ama seçilmesinin güçleşmesi anlamına gelir. Bu da insanı, şu soruyla baş başa bırakır: Kavramların çözüldüğü, algının yönlendirildiği, hakikatin çoğaldığı yerde anlamı nasıl kuracağız?

Dikkat rejimi

Buraya kadar çizdiğimiz tablo, dikkatimizin nasıl dağıtıldığı, neye maruz kaldığımızı belirleyen tutsaklaştırıcı rejimin ifşasıdır. Günümüz insanının yaşadığı tedirginlik; ekonomik, teknolojik ve politik örgütlenmeye içkin psikolojik bir olgudur.

Algoritmalar, bir tür görünürlük rejimi kurar; hangi içeriğin öne çıkacağını, kaybolacağını, güçleneceğini belirleyen ve teknofedalizme hizmet eden aktördür. Mantığı, belirli bir ekonomi-politiğin rasyonalitesine bağlıdır: Dikkat süresini maksimize etmek. İnsanı gerilim yakalar. Çatışma, tehdit, kriz, belirsizlik… Bu nedenle dikkat ekonomisi, merkezinde tedirginlik olan duygulanımlar yaratır.

Bu durum, dikkat dağınıklığı yaratır; zamanın deneyimini parçalar. Geçmiş, şimdi ve gelecek arasındaki süreklilik zayıflar. Özellikle prekaryalaşılan yaşamda, gelecek artık güvende değil, askıya alınmış olasılıklar silsilesidir. Guy Standing'in ileri sürdüğü gibi, prekaryanın temel deneyimi tam da budur: Geleceğin belirsizleştirilerek çalınması.

Burada dikkat rejimi ile prekaryalaşma kesişir. Sürekli uyarılan, tetikte tutulan, geleceği belirsizleştirilmiş insan, ceylan tedirginliğinde yaşar. Bu durum, güveni aşındırır. Güven, eyleme giden yolda kararın önkoşuludur. Dikkatin çalınması, platformlaşma, gözetim kapitalizmi ile güvencesizlik rejimlerinin birlikte ürettiği ekonomi-politik bir problemdir. Rejimin ifşasına giden yolun patikasını “Dikkatin yönetildiği bir dünyada insan, kendi dikkatinin yani anlamasının öznesi olabilir mi?” sorusu açabilir. 

Eylemsiz yalnızlık

Özne olmak, kendi eylemlerini göreli bir anlam bütünlüğü içinde kurabilmek, kendini belirli bir anlatı içinde konumlandırabilmek; bu anlatıyı “öteki” ile paylaşabilmektir. İnsan, ancak böylece toplumsallığa içkin olan kendi hayatının öznesi olabilir. 

Bugün zaman parçalanmış, deneyim sürekliliğini yitirmiş, eylemler birbirine bağlanamaz hâle gelmiştir. Geçmiş, birikim olmaktan çıkmış; gelecek ise yön verici bir ufuk olmaktan uzaklaşmıştır. Böyle bir durumda insan, kendini, akışın seli içinde sürüklenen, bütünlüğünü kaybetmiş bir nesne olarak deneyimler. 

• Bu sürüklenme, toplumsal çözülmedir. İnsanlar, ortak meseleler etrafında biraraya geldiklerinde, anlam dünyalarını ortaklaştırarak yeniden kurarlar. Bu nedenle özneleşme, her zaman kolektiftir. Arendt'in ifadesiyle eylem, ancak başkalarıyla birlikte olanaklıdır.

Ne var ki bugün bu çoğulluk, yerini parçalanmış yalnızlıklara bırakıyor. Algoritmik akışlar, her birimizi kendi kişiselleştirilmiş dünyasına kapatırken ortak deneyim alanları daralıyor, kamusal bağlar zayıflıyor. 

• Eli Pariser, "filtre balonları" kavramı ile yalnızca farklı görüşlerin değil, farklı gerçekliklerin de birbirinden ayrıldığını savlar. Böylece insanlar farklı kompartmanlara tıkılırlar; aynı dünyaya bakmadıklarından aynı meseleler etrafında da buluşamazlar.

Bu, özneleşmenin toplumsal koşullarını zayıflatır. Bunun sonunda insanın kendi dikkatini toparlaması, kendi hayatını düzene sokması ile kendi iç dünyasını yönetmesiyle çözülebilecekmiş gibi bir söylem dolaşıma girer. Bu söylem, sorunun kaynağını görünmezleştirir. Çünkü yaşadığımız kriz, bireyin yetersizliğinden çok bireyi bu hâle getiren ağlar, düzenekler ile iktidar biçimlerinin sonucudur.

Bu nedenle “bireysel çözümler”, yapısal sorunları aşamaz. Latour'un önerdiği yön değişikliği ise kritik bir imkan sunar. Eğer dünya, sabit ayrımların değil, ilişkiler ağının içinden kuruluyorsa; eğer hakikat, yalnızca keşfedilen değil, aynı zamanda kurulan bir şeyse; o hâlde mesele yalnızca doğruyu bulmak değil, doğruyu mümkün kılan koşulları birlikte inşa etmektir.

Latour'un "matters of fact" yerine "matters of concern" dediği şey burayı imler: İnsanları ortak meseleler etrafında biraraya getirmek. Çünkü insanları birarada tutan şey, aynı şeyi düşünmeleri değil; aynı şeye birlikte bakabilmeleridir.

Bu, yazının başında belirginleştirmeye çalıştığımız güven meselesini de yeniden düşünmemizi sağlar. Güven, ortak dünyayı kurma deneyimidir. İnsan, tek başına yaşayamaz, güvende de değildir. Güven, birlikte kurulur. Bu nedenle özneleşmenin yolu, dışarıda başkalarıyla ortak meselelerde birleşmeyle açılır.

Tedirginlikten eyleme, yalnızlıktan topluluğa

Tedirginlik ile rasyonalite ihtiyacı arasındaki salınım, çağımızın örgütlenme biçimlerinin sonucudur. Ama bu tespit, bizi edilgenliğe mahkum etmez. Bilakis, imkan burada belirir. Çünkü insan; anlamı, ilişkiyi, dünyayı kuran bir aktördür. Bu olanak, hakikati dolaşıma sokabilen, paylaşılabilir kılan, güven üretebilen zemini birlikte kurmakta belirir.

Bu zemin, tek başına kurulamaz. Güven, kolektif bir inşa sürecidir. İnsan, ancak başkalarıyla birlikte düşündüğünde, tartıştığında, eylediğinde dünyayı yeniden anlamlandırabilir. Bu yüzden özneleşmenin yolu, ortak meseleler etrafında örgütlenmekten geçer.

Bugün bize dayatılan en güçlü yanılsamalardan biri şudur: Kurtuluşun bireysel olduğu. Oysa hakikat bunun tersidir. İnsan, topluluklar hâlinde yaşayan bir tür olarak tek başına kaldıkça tedirginliği artar. Anlam, toplumsallığa içkin ilişkide doğar. Bu nedenle bugün yapılması gereken, birlikte bakmayı yeniden öğrenmektir. Kendi korkularımızda yalnızlaşmak yerine, ortak meseleler etrafında çoğalmaktır. Çünkü güven, ancak bu çoğulluk içinde yeniden üretilebilir.

Peki bu, gündelik hayatta ne anlama gelir? Belki şu: Önümüze düşen bir haber karşısında tek başımıza öfke ya da umutsuzluk üretmek yerine, o haberi bir başkasıyla birlikte okumak. Tanık olduğumuz bir olayı kendi başımıza anlamlandırmak yerine göz teması kurarak birlikte değerlendirmek. Algoritmanın bize gösterdiği görüntüyü, bir başkasının gördüğüyle karşılaştırmak. Bilgiyi, birlikte tartışarak tüketim nesnesi olmaktan çıkararak anlamlı hale getirmek… 

Çünkü güvenin yeniden kurulmaya başladığı yer, yan yana gelişin bebeği olan ilişkidir; o ilişkide hayat bulan yaşamdır.