Jet yakıtı krizi derinleşiyor: Bu yaz uçmaya hazırlananları neler bekliyor?

ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırılarının ardından dünyanın en kritik enerji transit noktası Hürmüz Boğazı’nın kapanması, havacılık sektörünü yeni bir krize sürükledi. Krizin merkezinde küresel yakıt sevkiyatında yaşanan aksaklıklar yer alıyordu. Sektörde bir süre daha etkisini göstermesi beklenen kriz, şimdiden yolcuları uçuş iptalleri, yükselen bilet fiyatları ve havaalanı kısıtlamalarıyla karşı karşıya bıraktı. 

Rakamlar: Uluslararası Hava Taşımacılığı Birliği’nin (IATA) Jet Yakıtı Endeksi, 27 Şubat’ta varil başına 99,4 dolar olan jet yakıtı fiyatlarının savaşın başlamasından yalnızca bir ay sonra, 3 Nisan’da %110 artışla 209 dolara yükseldiğini ortaya koydu. 24 Nisan itibarıyla 179,46 dolara gerileyen fiyatların, hâlâ savaştan önceki seviyelerin çok üzerinde olduğu görüldü. 

16 Nisan’da Avustralya'daki Viva Energy Geelong rafinerisinde de büyük bir yangın çıktı. Ülkenin yakıt ihtiyacının %10’unu karşılayan rafinerideki yangın, enerji krizini daha da derinleştirdi. 

Açıklama: Nisan ayı başlarında Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) Başkanı Fatih Birol, Hürmüz Boğazı krizi kaynaklı enerji darboğazının ay boyunca daha da ağırlaşacağını vurgulayarak “Nisan ayında yaşanacak petrol darboğazı, Mart ayındakinin iki katı olacak. Buna sıvılaştırılmış doğalgazdaki (LNG) darboğaz da eklenecek” dedi. Birol ayrıca, en büyük sorunun jet yakıtı ve dizel tarafında yaşandığına dikkat çekti. 

Bunun yanında 16 Nisan’da IEA Başkanı, Hürmüz Boğazı’ndaki kriz nedeniyle Avrupa’da 6 haftalık jet yakıtı stoku kalmış olabileceğini açıkladı. 

Geniş açı: Sektördeki enerji krizi, kendi rafineri kapasitesi talebin %70’ini karşılayan ve bu nedenle dış tedarike bağımlı olan Avrupa Birliği’ni (AB) ciddi oranda etkiledi. Yakıt maliyetlerinin ikiye katlanmasının ardından pek çok havayolu şirketi, kapasite düşürme ve belirli uçuşları iptal etme yoluna gitti.

Maliyetler nedeniyle İskandinavya Havayolları (SAS), 1000 uçuşu iptal ederken Hollanda merkezli KLM, Mayıs ayında Schiphol Havalimanı'na gidiş ve dönüşü olan toplam 160 uçuşu iptal edeceğini duyurdu. Bunun yanında Hollanda merkezli Transavia da Mayıs ve Haziran aylarındaki bazı uçuşlarını iptal etme kararı aldı.

Benzer şekilde: Air New Zealand, Air India ve IndiGo da uçuşlarını azaltma yoluna gitti. Almanya merkezli havayolu şirketi Lufthansa ise artan yakıt maliyetleri ve sürekli hâle gelen grevler nedeniyle bölgesel iştiraki CityLine’ın faaliyetlerini geçici olarak durdurma ve kapasite azaltma kararı aldı. Şirket ayrıca, jet yakıtı maliyetlerini gerekçe göstererek yaz sezonunda 20 bin kısa mesafeli uçuşu iptal edeceğini açıkladı. 

• Jet yakıtı fiyatının Orta Doğu’da çatışmaların başlamasından bu yana iki katına çıktığını vurgulayan şirket, Ekim ayına kadar iptal edilecek 20 bin uçuşun 40 bin metrik ton jet yakıtı tasarrufu sağlamasını mümkün kılacağını belirtti. 

Geçen ay ABD merkezli havayolu şirketi United Airlines da jet yakıtı fiyatlarında yaşanan artış nedeniyle bu yılki uçuş kapasitesini %5 azaltacağını duyurdu. CEO Scott Kirby, son üç haftada jet yakıtı fiyatlarının iki katından fazla arttığını ve fiyatların mevcut seviyede kalması durumunda yalnızca yakıt için yıllık 11 milyar dolar ek gider doğacağını vurguladı. 

• Kirby ayrıca, sonbaharda tam programa geri dönmeyi planladıklarını dile getirdi. 

Bununla birlikte: Avrupa’nın en büyük düşük maliyetli havayolu şirketi Ryanair da “Avrupa'nın en kötü performans gösteren havalimanı” olarak nitelendirdiği Berlin Brandenburg Havalimanı’ndaki üssünü kapatma kararı aldı. Bu kararla birlikte havayolu, kış tarifesinde Berlin kalkışlı ve varışlı uçuş sayısını %50 oranında azaltmış oldu.

Ayrıca İrlanda merkezli şirketin CEO’su Michael O’Leary, yakın zamanda yükselen uçak yakıtı fiyatlarının Avrupa'daki birçok havayolu şirketini iflasın eşiğine getirebileceğini açıkladı. 

• O’Leary ayrıca, "Fiyatlar Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarında da bu seviyelerde kalırsa Avrupa’daki havayolu şirketlerinin birer birer havlu attığını göreceksiniz" dedi. 

Türk Hava Yolları (THY) da ağ genelinde sefer sıklıklarını azaltırken 18 uluslararası hattı askıya aldı. Şirketin güncel yaz ve erken kış tarifelerini etkileyecek olan karar kapsamında uygulanacak kesintilerin, Mayıs ve Haziran aylarından itibaren devreye gireceği aktarıldı. Şirket, söz konusu değişikliklerin Avrupa, Afrika ve Asya’daki rotaları kapsadığını açıkladı. 

Öte yandan: Bazı şirketler, artan jet yakıtı maliyetlerini bilet fiyatlarına yansıtma yoluna gitti. İngiltere merkezli düşük maliyetli havayolu şirketi EasyJet, Mart ayında 25 milyon sterlin ek yakıt faturasıyla karşılaştığına işaret ederek yılın ilk yarısında 540-560 milyon sterlin arasında zarar açıklayacağını tahmin etti. Şirket ayrıca, kapasite kesintileri yapacağının ve bilet fiyatlarını artıracağının sinyalini verdi. 

Air France-KLM Group da artan giderleri kompanse etmek için uzun mesafeli uçuşlarda yolcu başına 100 avro “ek yakıt harcı" almaya başlayacağını açıkladı. Benzer şekilde THY ve Lufthansa’nın ortak girişimi SunExpress de Mayıs ayından itibaren Türkiye’den Avrupa’ya yapılan tüm uçuşlarda yolculardan 10 avroluk ek bir “geçici yakıt ücreti” almaya başlayacağını duyurdu. 1 Mayıs ve sonrasındaki tarihler için 1 Nisan veya sonrasında uçuş rezervasyonu yapan yolcuların bu ek ücrete tâbi olacağı açıklandı. 

Olası senaryolar neler?

Politico’ya konuşan uzmanlar, üç olası senaryoda havacılık sektöründe neler olabileceğine ilişkin tahminlerde bulundu. 

1. İyimser senaryo: Savaş biter ve Hürmüz Boğazı yeniden açılırsa

Uzmanlara göre en iyi senaryoda ABD-İsrail ve İran arasındaki savaş sona erecek ve Hürmüz Boğazı yeniden geçişe açılacak. Fakat bu senaryoda da jet yakıtı krizi bir gecede çözülmeyecek. Zira boğazdan ilk geçen tankerlerin Avrupa’ya ulaşması bile bir aydan fazla sürecek. IATA Genel Direktörü Willie Walsh’a göre savaşın hemen sona ermesi hâlinde arzın olması gereken seviyeye dönmesi aylar alacak. 

Bu senaryoda jet yakıtı tedarikindeki kıtlık yaz sonuna kadar süreceği için sektör daha büyük ölçekli bir yakıt krizinden kurtulacak ve daha geniş ölçekli uçuş iptalleri önlenecek, fakat yaz boyunca bilet fiyatları yüksek kalmaya devam edecek. 

2. Kötümser senaryo: Geçiş kısmi olarak açılır ve sevkiyat düzensiz olarak devam ederse

Birçok uzmana göre çok yüksek olasılıkla yaz başlarında çatışma kısmen çözülecek ve yakıt sevkiyatı aralıklı olarak devam edecek. Bu tip bir senaryoda arz belirsiz olacağı için jet yakıtı fiyatları yüksek kalacak. Bu da daha az popüler rotalardaki uçuşların iptal edilmesine, kısa mesafeli bölgesel uçuşların azaltılmasına, indirimli bilet sayısının azalmasına ve bilet fiyatlarında genel bir artışa neden olacak. Pek çok yolcu, yüksek bilet fiyatları nedeniyle arabalı yolculukları veya tatili evde geçirmeyi tercih edecek. 

Bu krizden yakıt satan havaalanları da etkilenecek. Mecburi olarak yakıt kısıtlamasına gidecek havalimanlarına daha az sayıda havayolu şirketi uçuş yapmaya başlayacak. 

3. Felaket senaryosu: Savaş devam ederse

Uzmanlara göre savaş devam ederse ve Hürmüz Boğazı’ndaki trafik yaz boyunca aksarsa özellikle Avrupa’da jet yakıtı stokları kritik seviyenin altına inecek. Bu durumda sektör, fiyat artışından talep kısıtlamasına kaymak zorunda kalacak. Yani yakıt tüketimi doğrudan düzenleyici kurumlar tarafından fiyat dışı olarak kısıtlanacak. 

• Yetkili kurumlar, havalimanları ve havayolu şirketlerinin tüketebileceği yakıt miktarına katı sınırlar koyarak eşit erişim sağlamaya ve kritik ihtiyaçlara öncelik vermeye çalışacak. Bu, aynı zamanda daha geniş ölçekli uçuş iptallerine de neden olacak. 

Bu senaryo ayrıca, en çok düşük maliyetli havayolu şirketlerini etkileyecek. Geniş ölçekli bir yakıt şoku; ilk olarak yüksek uçak kullanım oranları, yoğun uçuş programları ve fiyata duyarlı bir talebe bağlı bu şirketleri etkileyecek. 

Ek olarak: Avrupa Havalimanları Konseyi’ne (ACI Europe) göre bölgesel havalimanları da artan enerji maliyetlerinin yol açtığı olumsuz etkilerden en fazla etkilenen kurumlar arasında yer alıyor. Uzmanlar, bu havalimanlarına yönelik hatlardaki talebin genellikle fiyata çok daha duyarlı ve esnek olması nedeniyle bölgesel havalimanlarının havayolu şirketleri açısından daha az kârlı olduğuna dikkat çekiyor. 

• Bu da kapasitede kesintiye gidilirken havayollarının öncelikle bölgesel havalimanlarına hizmet veren hatlarda eleme yapma eğiliminde olacağı anlamına geliyor. 

Havacılık krizi Türkiye için fırsat olabilir mi?

Diğer yandan bazı uzmanlar, küresel arenadaki havacılık krizinin Türkiye için yeni bir fırsat olabileceğine dikkat çekiyor. Türkiye’de jet yakıtı üreten birkaç büyük rafineri bulunuyor. Alandaki en büyük oyuncu olan Türkiye Petrol Rafinerileri AŞ’nin (Tüpraş) İzmit, İzmir, Kırıkkale ve Batman rafinerileri, ham petrolü işleyip farklı ürünlere ayırıyor. Bu ürünler arasında “Jet A-1” olarak bilinen jet yakıtı da bulunuyor. 

Benzer şekilde İzmir’de bulunan STAR Rafinerisi de Türkiye’nin jet yakıtı arzında kritik rol oynuyor. Analistler, modern ve yüksek kapasiteli bu rafinerilerin özellikle jet yakıtı tedarikinde dışa bağımlı olan Avrupa ve Asya için bir alternatif oluşturabileceğine ve Türkiye için yeni bir fırsat kapısı doğurabileceğine işaret ediyor.