Jim Jarmusch’a Altın Aslan ve Filistin'in gölgesinde: 82. Venedik Film Festivali

82. Venedik Film Festivali, Cumartesi gecesi tartışmalı bir ödül töreniyle noktalandı. Cannes ve Venedik arasında seçkinin niteliği ve çeşitliliği ya da filmlerin kalitesi bağlamında kıyaslar her zaman yapılır. Ancak bu sene Venedik’in teoride oldukça zengin görünen ancak izleyince hayal kırıklığı yaratan seçkisinin Cannes’ın gölgesinde kaldığını söylemek yanlış olmaz. 

Altın Aslan’ın Cannes tarafından reddedildiğini bildiğimiz Jim Jarmusch imzalı Father Mother Sister Brother’a gitmesi ise gerçekten ilginç bir tesadüf, belki de kaderin bir cilvesi. Venedik, genelde Cannes’a kıyasla Amerikan sinemasının vitrini olarak öne çıksa da yoğun sonbahar sezonunda oradan oraya gezecek filmler açısından Telluride ve Toronto öncesinde kısa bir Avrupa durağı işlevi görüyor yalnızca. Genellikle, Kuzey Amerika seyircisini fazla bekletmemek adına festivalin ilk haftasına yığılan Hollywood yıldızı bol filmleri ikinci haftada Avrupa bağımsızları takip ediyor.

^{Jim Jarmusch, Father Mother Sister Brother filmi ile Altın Aslan’ı kazandı. | Fotoğraf: Andrea Avezz, La Biennale di Venezia ASAC}

Venedik’in yakın tarihine baktığımızda özellikle Hollywood grevleri öncesinde Netflix’in güç gösterisi yaptığı bir festival olarak akıllara kazındığını görüyoruz. Kathryn Bigelow, Guillermo Del Toro ve Noah Baumbach festivalde Netflix bayrağını dalgalandırsa da tıpkı Cannes’da yükselişe geçen NEON gibi bu yıl festivalin asıl yıldızının başta Altın Aslan olmak üzere üç ödülle dönen The Match Factory/MUBI olduğu da ortada. 

Geçen aylarda İsrail yanlısı şirketlere yatırım yapan Sequoia Capital’den 100 milyon dolarlık anlaşma imzalamasıyla dünyanın dört bir yanındaki kullanıcıların boykot ettiği MUBI, tam da bu yüzden Venedik gündeminde kendisine yer buldu. Zira film sonrası basın toplantısında konuyla ilgili yöneltilen soruya Jarmusch, MUBI’nin bağlantılarının onu hayal kırıklığına uğrattığını ancak bir bağımsız yönetmen olarak geçmişte de çok çeşitli kaynaklardan fonlar aldığını ve her türlü kurumsal paranın kirli para olduğu yanıtını vermişti. 

Venedik de, diğer dünya festivalleri gibi sinema sektörünün Filistin’de yaşanan soykırım karşısındaki suskunluğunun (en iyi ihtimalle de göstermelik ilgisinin) canlı bir kanıtıydı aslında. Venice4Palestine grubunun festivalden İsrail’in Filistinlilere yaptıkları karşısında net bir tavır alma talepleriyle başlayan, Alexander Payne’in Filistin hakkında yorum yapamayacağı açıklamasıyla harareti iyice artan tartışmalar, Kaouther Ben Hania’nın The Voice of Hind Rajab filminin gösteriminin ardından zirveye ulaştı. 

^{Kaouther Ben Hania, The Voice of Hind Rajab filmi ile Jüri Büyük Ödülü’nü kazandı. | Fotoğraf: Andrea Avezz, La Biennale di Venezia ASAC}

29 Ocak 2024 tarihinde mahsur kaldığı arabadan Kızılay yetkililerine telefonla ulaşmasına rağmen yardım götürülemediği için kurtarılamayan 5 yaşındaki Hind Rajab’ın ses kayıtlarından hareketle çekilen The Voice of Hind Rajab, birçokları tarafından politik iklim açısından Altın Aslan’ı almasına kesin gözüyle bakılan bir filmdi. Bu varsayımda geçmiş yılların aksine “eleştirmenlerin favorisi” olarak nitelendirilebilecek bir filmin bulunmaması da etkiliydi elbette. (Bu statüye en çok yaklaşan Park Chan-wook imzalı No Other Choice ise festivalden ödülsüz döndü, hatırlatalım.) 

Ben Hania’nin Filistinlilerin mücadelesine görünürlük kazandırmak ya da filmin de ruhuna uygun bir şekilde ifade etmek gerekirse Filistinlilerin “sesini duyurmak” niyetiyle çektiği film, Hind’in hikayesini aktarmak için tercih ettiği yeniden canlandırma ve dramatize etme yöntemleriyle kafalarda soru işaretleri de yarattı aslında. Nitekim film festivallerinde dakikalarca alkışlanmanın, Hollywood’da ödüller almanın İsrail’in uyguladığı sistematik yıkım karşısında etkisiz kaldığı ve yalnızca Batı’nın vicdan rahatlatma ve günah çıkarma arzusuna hizmet ettiği günümüzde son derece haklı bir sorgulama bu. 

Festivalin son gününde Fernanda Torres’in Venedik’i terk ettiğine, jüri üyeleri arasında anlaşmazlıklar yaşandığına dair dedikodular The Voice of Hind Rajab’ın Altın Aslan’ı kazanmayacağına dair ilk sinyalleri vermişti zaten. Esas büyük sürpriz, Jarmusch’un izlerken ne kadar keyif alsak da filmografisinde “minör” bir iş olarak değerlendireceğimiz Father Mother Sister Brother’ın bu şerefe nail olmasıydı. 

Geçen yıl Pedro Almodovar’ın The Room Next Door’la Altın Aslan alması da benzer yorumlar alsa da, Jarmusch’un zaferi kadar şaşırtmamıştı. ABD’de, İrlanda’da ve Paris’te geçen üç ayrı hikayeyi izlediğimiz Father Mother Sister Brother, tematik benzerlikler aracılığıyla hikayeler arasında diyalog kuran bir antoloji filmi. 

Yetişkin ebeveynler ve çocuklarıyla kurdukları ilişkiler üzerinden, mizah dozu neredeyse skeçvari boyuta ulaşan ilk iki anlatıya kıyasla üçüncü bölümün duygusal ağırlığı daha çok hissediliyor. Ana hatları keskin dokunuşlarla çizilmeyen karakterlerin yine de gerek dış görünüşleri gerek tavırlarıyla seyirci üzerinde kalıcı izler bırakmalarında Jarmusch’un oyuncu seçimlerinin büyük katkısı var. Jarmusch’un aile temsilleri gerçekçilikten bir hayli uzak olsa, hatta karikatürün sınırlarında dolaşsa da, ebeveyn-çocuk ilişkilerinin absürtlüklerinde yine de bir gerçeklik payı bulmak hiç de zor değil. Aralarında kendimi de saydığım Jarmusch hayranları filmle duygusal bağ kurmak için çeşit çeşit detaylar ve paralellikler bulacaktır elbette ama Father Mother Sister Brother’ın, yönetmenin önceki filmleri göz önünde bulundurulduğunda, geçmişten beslenen bir stil denemesi nitelikleriyle daha çok öne çıktığını da vurgulamak gerek. 

^{Remake (2025, Ross McElwee)}

Venedik’ten, izleme listenize mutlaka eklemeniz gereken iki film

Ross McElwee’nin festivalin Yarışma Dışı bölümünde prömiyer yapan belgeseli Remake, festivalde eleştirmenlerin favorisi olması bir yana, şimdilik yılın en iyi belgesellerinden biri olmaya aday. Yönetmenlik kariyeri boyunca filmlerinde hep ailesine ve yakın çevresine yer vermiş, özellikle de 1985 yapımı Sherman’s March’la tanınan McElwee, Remake’te kendisinin ve oğlu Adrian’ın çektiği görüntüler aracılığıyla geçmişe buruk bir yolculuk yapıyor. 

McElwee, dokuz yıl önce aşırı doz uyuşturucu kullanımından hayatını kaybeden oğlunun görüntülerine bakarak, daha önce göremediği, görseydi olacaklara müdahale edebileceği işaretlerin izlerini sürüyor sanki. McElwee’nin dış ses anlatıcı konumunda kah bize kah Adrian’a seslendiği filmde, yönetmenin kariyerinde çok önemli bir konuma sahip olan Sherman’s March’ın kurmaca filme uyarlanma projesi de bir yan hikaye olarak yer alıyor. McElwee’nin oğluna bakışında her ebeveynin çocuğunun son derece özel olduğuna dair o samimi ve içten güveni duyarken Adrian’ın aslında Amerikan orta üst sınıftan genç kuşağın alışkanlıklarına saplanıp kalmış bir kayıp ruh olduğunu kavramak öyle acı ki. McElwee açıktan açığa vurgulamasa da kendisinin ve bizim Adrian’a bakışımız arasındaki bu mesafeyi dahil etmiş kesinlikle filmine. 

^{Dead Man’s Wire (2025, Gus Van Sant)}

Festivalin Yarışma Dışı bölümünde görücüye çıkan ve seyirci nezdinde büyük coşkuyla karşılanan diğer bir film ise Gus Van Sant imzalı Dead Man’s Wire. Yedi yıl önce çektiği Don’t Worry, He Won’t Get Far on Foot’tan beri beyazperdeden epey bir uzak kalan ve kaçınılmaz bir şekilde gözden düşen yönetmen, hem zamanın ruhundan beslenen hem de sinema tarihine çeşitli referanslarla göz kırpan eğlenceli bir filme imza atıyor. 

• 1977 yılında Tony Kiritzis isimli bir adamın yatırımlarını sabote ettiğini iddia ettiği mortgage broker’ı Dick Hall’u rehin alması olayını takip eden film adını Kiritzis’in tüfeğe bir tel bağlayarak kurduğu ve eğer kendisine ateş edilirse rehinesinin de ölümüne sebep olacak düzenekten alıyor. 

Dead Man’s Wire, 70'li yıllar bağımsız Amerikan sineması estetiğinden beslenen ama özellikle de Dog Day Afternoon’a göz kırpan bir pastiş niteliğinde. Bill Skarsgård’ın hem dengesiz hem de sempatik Tony rolünde kariyerinin en başarılı performanslarından birine imza attığı rehin alma hikayesi, neredeyse 50 yıl önce yaşanmış olsa da büyük çaplı şirketlerin ve kurumların bireylerin hayatları üzerinde doğrudan tahakküm kurma kapasitesini doğrudan hedefine alan bir film var karşımızda. 

İzlerken kaçınılmaz bir şekilde Luigi Mangione vakasını da akla getiren vaka karşısında Gus Van Sant’ın tutumu ve seyirciden benimsemesini beklediği tutum herkesin içine sinmeyebilir. Ama hem gerilimli hem de absürt atmosferden, 70'lerin medya ve televizyon dünyasının temsillerine, günümüzde örneğine az rastlanır düzeyde sinemasal sahiciliğe sahip bir film evreni yarattığı da gerçek. Sant’ın bakışının  sahiciliğinde doğrudan 70'leri değil de 70'lerin sinemadaki temsillerini, klişelerini ve tiplemelerini yeniden üretmeye çalışmasının etkisi çok büyük. 

Bu açıdan baktığımızda Dead Man’s Wire'ı, yine benzer bir tona sahip olan ve geçen aylarda Cannes’da gösterilen The Mastermind’ın sağı solu belli olmayan, uçarı küçük kardeşi olarak niteleyebiliriz belki de…