Kapitalist akım neden Osmanlı'ya uğramadı?

Yeni çağı kasıp kavuran merkantilizm akımı yakın çağda yerini kapitalizme bıraktı. 1688’de İngiltere’de Görkemli Devrim’in (The Glorius Revolution) gerçekleşmesinin ardından 1712’de Thomas Newcomen buhar motorunu icat etti ve bütün dünyayı değiştirecek “sanayi devrimi” süreci başlamış oldu.

Yükselen burjuvazi, girişimcilik ve çarkın dişlilerini yağlayan finans sektörü ile birlikte kapitalizm bütün dünyayı dönüştürüyor, değişime öncülük ediyordu. Başta İngiltere olmak üzere Batı Avrupa hızla sanayileşiyor, fabrikalar ve demiryolları bütün ülkeleri sarıp sarmalıyordu.

Fakat dünyayı ve ekonomi tarihini tamamen değiştiren bu akım, kıyısından köşesinden dahi olsa o dönem dünyanın büyük güçlerinden biri olan Osmanlı İmparatorluğu’na uğramadı. Kimileri bunu Osmanlı’nın coğrafi keşif serüveninin gerisinde kalmış olmasına bağlarken, kimileri ise bunun kültür nedeniyle olduğunu savunur. Fakat benim düşüncem işin gerçeğinin oldukça başka olduğu yönünde.

Girişimciliğin eksikliği

Öncelikle Osmanlı’da üretici ve tüccar sınıfının gücü hiçbir zaman Batı’daki kadar yüksek olmadı. Osmanlı devletinin uyguladığı provizyonizm ya da Arapçası ile iaşecilik politikası gereği üreticiden ziyade tüketicinin çıkarına önem verildi ve devlet politikaları bu anlayışa göre düzenlendi. Devlet, üreticinin kazanması adına değil, piyasada her daim istenilen miktarda ve istenilen fiyata mal bulunabilmesi adına uğraştı.

Piyasaya giriş çıkış kesinlikle serbest değildi. Örneğin belirli bir ürünün üretimi adına piyasaya girmek istiyorsunuz diyelim. Bunu yapmak için mevzubahis ürün üreticilerinin loncasından izin almalıydınız ve olağanüstü bir durum olmadığı sürece lonca size bu izni vermezdi. Piyasada kaç adet üretici / kaç adet üretim tezgahı olduğu lonca tarafından denetlenir ve bu sayının loncanın belirlediği üst sınırın üzerine çıkmasına müsaade edilmezdi. Bu kısıtlama, lonca tarafından sektörde rekabetçiliği önlemek ve piyasada arz fazlalığını oluşmasını engellemek adına yapılırdı.

Hasbelkader bir şekilde loncadan izin aldınız ve üretime başladınız diyelim. Yine de istediğiniz gibi üretim yapmakta özgür değildiniz. Lonca tarafından belirlenen bazı standartlar vardı ve ürününüzü bu standartlara göre üretmek zorundaydınız. Ayrıca ne kadar üretim yapacağınız da lonca tarafından belirlenirdi. Maliyeti düşürerek kâr elde etmeniz ya da fazla üretim yaparak sürümden kazanmanız mümkün değildi çünkü ürünleriniz lonca tarafından sık sık denetlenirdi. Ürününde kalitesizlik veya “hile” tespit edilen üretici kimi zaman fiziksel de olmak üzere ağır şekilde cezalandırılırdı. Hatta tarihte “kalitesiz” ekmek ürettikleri için idam edilen üreticiler görmeniz dahi mümkün.

Ürününüze koyacağınız fiyat konusunda da özgür değildiniz. Her ürün için lonca tarafından bir fiyat ya da kâr marjı belirlenirdi. Belirlenen bu fiyatın üzerinde satış yapan üreticiler cezaya tabi tutulurdu. Yani Osmanlı’da bir üretici veya tüccar olarak ürünlerin piyasada bulunmasını sağlayan bir “devlet memurundan” pek bir farkınız yoktu. Ürünü nasıl üreteceğiniz, hangi maliyetle üreteceğiniz ve hatta kaça satacağınız dahi sizden önce belirlenmişti. Size bir tek ürünü piyasaya sürmek kalıyordu.

Bu rekabetçilikten oldukça uzak ticari ortam nedeniyle Osmanlı’da girişimci sınıf hiçbir zaman tam anlamıyla güçlenemedi ve bu yüzden ülke, kendisini endüstri devrimine taşıyacak olan burjuvazi sınıfından mahrum kaldı.

Sermaye birikiminin olmayışı

Osmanlı’da büyük servetlere kavuşabilmenizin en önemli yolu devlet hizmetinde olmak yani devlete “kapulanmak”tı. Paşa olmak, Beylerbeyi olmak, Kazasker olmak size müthiş servetler kazandırabilirdi. Fakat siz ölene kadar.

Devlet eliyle edinilen servet yine şahıs öldükten sonra devlet eliyle geri alınırdı. Ölen devlet adamının serveti, kendisi öldükten sonra müsadere edilerek devlet hazinesine geri aktarılır ve maktülün ailesine geçinebilmesi için maaş bağlanırdı. 

Bu uygulama sermaye birikiminin önündeki en önemli engellerden biriydi çünkü sermayenin sonraki nesle aktarımı dahi mümkün olmuyordu. Bu durum, servet sahiplerini yatırım yapmaktan da alıkoyuyordu çünkü bir anlamı yoktu. En nihayetinde kendilerini öldükten sonra malları müsadere edilecek ve hazineye aktarılacaktı.

Bazı devlet adamları ailelerine para bırakabilmek için birtakım önlemler aldılar ve paralarını saklayabilmek adına vakıflar kurarak servetlerini bu vakıflara aktardılar. Böylece servetin bir sonraki nesle aktarımı mümkün olabildi. Fakat bu kurumlar şirket veya banka mantığıyla çalışmadığı için bu sermayenin üreticiye aktarımı sağlanamadı. Dolayısıyla ne burjuvazinin oluşumu sağlandı ne de üreticinin kullanabileceği finansal kaynaklar oluşturulabildi.