Kredi kartı mahkumları: Taksiye bir tomar banknotla binme zorunluluğu Türkiye’ye mi özgü?

İstanbul’da 10 kilometrelik bir taksi yolculuğu yaklaşık 551 TL tutuyor. Türkiye’de tedavüldeki en büyük banknot ise 200 TL. Yani bu görece kısa mesafeyi nakit ödemek isteyen birinin cebinde en az üç adet 200 TL’lik banknot bulunması gerekiyor. Tam para vermek istemeniz durumunda cebinizdeki banknot sayısı da artıyor.  

İstanbul’a bu anlamda en yakın şehir, uygulama üzerinden toplu taşıma hizmetinin çok yaygın olduğu ve taksi ücretinin pahalı diye bilindiği Londra. Burada 10 kilometre için ödeyeceğiniz taksi ücreti yaklaşık 46 pound ve bu ücret ülkedeki en büyük banknot olan 50 sterlinle karşılanabiliyor.

Roma’da aynı mesafe taksi ücreti yaklaşık 14 Euro; bu, tedavüldeki 500 avroluk en büyük banknotun küçük bir bölümüne denk geliyor. Mexico City’de de yaklaşık 52 pesoluk yolculuk için 1.000 pesoluk en büyük banknot fazlasıyla yeterli geliyor.

• Bu karşılaştırmada İstanbul, 10 kilometrelik taksi ücretinin ülkedeki en büyük banknotun değerini aştığı, hatta bu banknotlardan en az üç adedini cebinizde taşımanızı gerektiren tek şehir. En büyük basılı banknot değerinin, 10 kilometrelik taksi ücretine oransal karşılaştırmasında İstanbul’un oranı %276 (551/200) iken Londra’nınki %92 (46/50), Roma’nınki %3 (14/500), Mexico City’ninki ise %5 (52/1.000).

Üstelik kıyasa tabi tutulan mesafe, yalnızca 10 kilometre gibi görece kısa bir yol. İstanbul’da iki yaka arasındaki merkezî noktaları kapsayacak şekilde Boğaz Köprüsü'nü taksiyle geçmek istediğinizde, nakit ödeme için cebinizde taşımanız gereken banknot sayısı daha da yükseliyor.

Mesele yalnızca taksi ücretinden de ibaret değil. Ulaşım, yemek ve diğer sosyal harcama kalemleri düşünüldüğünde, uzun süredir üst-orta gelir grubuna dahil bir kişinin günlük harcamalarını yalnızca nakit parayla karşılaması imkansız hâle gelmiş durumda. Bu kişilerin harcamaları için kredi kartı bulundurmak ve harcamalarını bankalardan ödünç aldığı para yoluyla yapmaktan başka bir şansı bulunmuyor.

“Kredi kartı veya para, ne fark eder ki zaten” diye düşünenler olabilir ama bu iki mal veya hizmet tedarik metodu esasen birbirinden tamamen farklı. Adı üstünde bir kredi kartı harcamasında kişinin, finans kuruluşundan ödünç aldığı bir parayı belirli bir vadede geri ödeme taahhüdü ile harcaması söz konusu. Buna karşın menkul bir değer olarak para, kimin elindeyse mülkiyeti ona ait kabul edildiğinden parayla yapılan alım-satım işleminde kişi mülkiyetine sahip olduğu bir maddi değeri tüketir.  

Bu açıdan bakıldığında tedbirli davranmayı seven bir kişinin, ödünç almak yerine sahibi olduğu bir parayı tüketim aracı olarak kullanması oldukça anlaşılır bir tercih olarak öne çıkabilecekken ne yazık ki bu tercihin bugünün Türkiyesi’nde bir geçerliliği kalmamış durumda. 

• Peki taksiye binerken ya da diğer harcamalar için cebimizde bir tomar para bulundurma zorunluluğuna neden olan süreç nasıl işliyor? Diğer bir deyişle, ülkedeki en büyük basılı banknotun değerini kim ve nasıl belirliyor? 

Para basma imtiyazı yasama organına ait iken bu yetki çoğu ülkede olduğu gibi bizde de 11 Haziran 1930 tarihli ve 1715 sayılı Kanun (yeni 1211 sayılı Kanun) ile T.C. Merkez Bankası’na devredildi. İlgili kanunun “Banknotların değiştirilmesi” başlıklı 37. maddesinin a bendinin ilk cümlesi doğrultusunda Merkez Bankası; “tedavülde bulunan banknotları gerekli gördüğü zaman yeni emisyonlarla değiştirme” yetkisini haiz. 

Bu noktada söylemek gerekir ki kara parayla mücadele ve paranın dolaşımının kayıt altına alınması gibi politikalar nedeniyle de yüksek değerli banknotların basımından kaçınılabiliyor. Buna en dikkat çekici örnek, Avro Bölgesi'nin 500 avroluk banknotu. Avrupa Merkez Bankası, 4 Mayıs 2016 tarihinde, 500 avroluk banknotun mali suçları kolaylaştırması nedeniyle bu banknotun üretiminin kalıcı olarak durdurulmasına karar verdi ve banknotun ihracı 2018 yılı sonu itibarıyla sona erdirildi. Basılmış olanların geçerliliği ise devam ediyor. 

Buna karşılık yüksek enflasyonla yaşayan ülkelerde yüksek kupür basmama kararında, bunun enflasyonun kabul edildiği yönünde bir algı yaratacağı kaygısının da etkili olabildiği görülüyor. 

Türkiye’de 200 TL’lik banknot ilk kez 2009’da tedavüle girdi ve aradan geçen 17 yılda daha yüksek değerli bir banknot basılmadı. Bu zaman zarfındaki resmî enflasyon oranı ise 2010 yılından bu yana (2010 ve 2025 dahil, 2026 hariç) aritmetik olarak toplandığında yaklaşık %350’yi; kümülatif olarak hesaplandığında ise yaklaşık %1830’u buldu. 

• Başka bir ifadeyle aynı dönemdeki genel fiyat seviyesi yaklaşık 19 katına çıkmışken basılı en büyük banknot kupürünün yeniden değerlenmesine gerek görülmemesine nasıl bir yorum yapılabilir emin değilim. Buna karşın terazinin bu kadar şaşmasının uluslararası boyutta bile gülünç bir duruma işaret ettiği açık görünüyor. 

Velhasıl “enflasyon yüksek değil” algısının hasıl olması için ya ödünç aldığımız bir parayı kredi kartı vasıtasıyla kullanmak ya da cebimizde tomar tomar para ile gezmek zorunda bırakılıyoruz. Cebimde sayısını bilemediğim bir banknot yığını ile harcama yapmaya çalışmak benim aklıma enflasyonun geldiği noktadan başka bir şey getirmese de, sanırım para politikası düzenleyicilerinin amaçladığı algı bunun tersi.

Sonuç olarak, cebi şişkin dolaşma hissinin cazibesine kapılanlar elbet olabilir ama görünen o ki, 200 TL'den daha büyük değerde banknot basım haberi, vatandaşların ekseriyeti için ceplerinde uluslararası normlara uygun fizikî para bulundurma müjdesi olarak kabul edilecek. Bu müjdeyi ne zaman alırız, kim bilir!