Kurucu ikilemi: Büyük yatırımlar mı, kontrolü elinde tutmak mı?

Bir iş fikri aklına düştüğünde çoğu kişinin hayali aynıdır: Kendi işinin patronu olmak, yepyeni bir ürün veya hizmetle dünyayı değiştirmek ve nihayetinde özgürlüğün tadını çıkarmak. Geleneksel olarak özgürlük ve servet vadeden kuruculuk müessesesi, kulağa heyecan verici bir macera gibi gelse de genellikle zannedildiğinden çok daha zordur. Süslü cümleler çıkarıldığında geriye çoğu zaman uykusuz geceler, yetişmeyen işler, finansal baskı ve zorlu kararlar kalır. Yolculuk içinde kendi işinin patronu olmak, her alanda uzman olmaya çalıştığınız bir maratona dönüşür. 

Üstelik hayali kurulan girişim büyürken kurucunun rolünün de büyümesi gerekir. Çoğu kurucu, bu dönüşüme tam zamanında ayak uyduramadığı için büyük yatırımları kabul ederek şirketinin kontrolünü kaybetme ya da kontrolü elinde tutarak başarısızlıkla yüzleşme seçenekleri arasında kalır. Yatırımcılar ve yönetim kurulları, bir noktada para ve güç ikilemini kurucunun önüne koyar. Kimileri servet peşinde koşarken koltuğunu devreder, kimileri ise kontrolü bırakamadığı için büyüme fırsatlarını kaçırır. 

• Bu ikilem, günün sonunda Amerikalı akademisyen Noam T. Wasserman’ın Kurucunun İkilemleri kitabında vurguladığı şekilde girişimcilerin kaderini belirleyen en kritik dönemeç hâline gelir. 

Ayrıntılar: Wasserman, 3 bin 600 girişim, yaklaşık 10 bin kurucu ve 20 bin yöneticiye ilişkin veriden oluşan bir veri setini analiz ederek yazdığı Kurucunun İkilemleri: Bir Girişimi Batırabilecek Tuzakları Öngörmek ve Önlemek kitabında kurucuların girişimlerini faaliyete sokmadan önce ve erken dönemde karşı karşıya kalabileceği ikilemleri özetliyor. Kitap ayrıca, başarı için gereken insani, sosyal ve finansal kaynakların neler olduğuna ve potansiyel bir büyümeyi kısıtlayabilecek erken aşama tavizlere odaklanıyor. 

Wasserman’in kullandığı veri seti, 2000-2010 yılları arasında ABD’de yapılan anketlerden elde edilen çıktıları içeriyor. Verilerin büyük bir çoğunluğu, teknoloji ve bilim girişimlerinden geliyor. 

• Wasserman, kitapta tek başına veya ortaklı bir girişim kurma, işe alım, yönetici ekibi, yatırımcı, başarı ve hatta başarısızlık gibi alanlarda karşılaşılabilecek ikilemleri odağına alıyor. Fakat kitap, daha çok servet ve kontrol ikilemine yaptığı vurguyla tanınıyor. 

Büyük açmaz: Güç mü, servet mi? 

Tarih; Apple, Google, Uber ve Microsoft gibi büyük şirketlerde kurucuların nadiren yönetici olarak şirkette kaldığını gösteriyor. Başarılı bir kurucu CEO, girişim ekosisteminde oldukça nadir görülüyor. Para ile kontrol arasında seçim yapmak zorunda kalan kurucular, çoğu zaman yatırımcılar ve yönetim kurulu tarafından şirketin dışına itiliyor. 

Rakamlar: Wasserman’in 1990’ların sonu ve 2000’lerin başında kurulan 212 farklı ABD merkezli girişim üzerinde yaptığı analiz, çoğu kurucunun şirketleri halka açılmadan çok önce kontrolü devrettiğini gösteriyor. Veriler, girişimler 3 yaşına geldiğinde kurucuların %50’sinin artık CEO olmadığını, dördüncü yılda yalnızca %40’ının hâlâ ofiste olduğunu ve yalnızca %25’inden azının şirketlerinin halka arzını yönettiğini ortaya koyuyor. 

• Wasserman’e göre kontrol ve para ikiliminde kalan bir şirket için en kritik dönüm noktaları, fon toplama ve ilk liderlik devri oluyor. Çoğu zaman C serisi yatırım turlarında girişimler, sermayenin yarısından fazlasının yatırımcıların eline geçtiği bir dönüm noktası yaşıyor. 

Fakat bu geçiş süreci, çoğu zaman oldukça sancılı oluyor. Wasserman’in analizine göre her 5 girişimciden 4’ü, CEO’luktan istifa etmeye zorlanıyor. Çoğu kurucu, yatırımcılar kontrolü bırakması için ısrarcı olduğunda ve görevden ayrılmayı planladığı zamandan çok önce CEO'luktan uzaklaştırıldığında büyük bir şok yaşıyor. Fakat kurucunun bu ilk liderlik geçişini nasıl ele aldığı, girişimin başarısını da belirliyor. 

Zira çoğu zaman girişimciyi zengin olma arzusu kadar bir girişim yaratma ve onu yönetme isteği de motive ediyor. Fakat bir motivasyonun gerçeğe dönüşmesi, diğerini riske atıyor. Bu nedenle kurucu, her aşamada para kazanmak ve kontrolü elinde tutmak arasında bir seçim yapmak zorunda kalıyor. Hangisinin kendisi için daha önemli olduğunu anlayamayan kurucular ise çoğu zaman ne servete ne de kontrole erişebiliyor.

Perde arkası: Yeni kurulan herhangi bir girişimdeki ilk önemli görev, ürün veya hizmeti geliştirmek oluyor. Birçok kurucu, bu süreci başarılı bir şekilde yönettiği için bunun yönetim kabiliyetlerinin yeterli olduğuna dair bir kanıt olduğuna inanıyor. Esasında ilk aşamada bu görüşte bir doğruluk payı da bulunuyor. Zira girişim, ilk etapta fırsatlar, bu fırsattan yararlanacak ürün, hizmet veya iş modeli ve potansiyel müşteriler hakkındaki tüm içgörülere sahip kurucunun zihnindeki bir fikirden ibaret oluyor. 

Bu nedenle birçok kurucu, ilk aşamayı başarıyla tamamlıyor ve yatırımcıların şikayet edecekleri bir nokta olmadığı için liderliklerini de desteklemeye devam etmesi gerektiği yanılgısına kapılıyor. İlk ürünün dağıtımı kutlanırken bunun esasında bir dönemin sonu olduğu gözden kaçıyor. 

Fakat tam olarak bu aşamada iş akışı, bir dizi zorlukla çakışıyor. Ürün veya hizmetin ölçeklendirilmesi ve satış sonrası hizmetlerin kullanıma sunulması gerekiyor, finansman daha karmaşık hâle geliyor, idari organizasyon yapılandırılmaya ihtiyaç duyuyor ve bir yönetim hiyerarşisi kurulması gerekiyor. Şirket büyüdükçe kurucu, farklı becerilere sahip kişilere ihtiyaç duymaya başlıyor. 

Burada kurucu, finansal kaynaklarının, insanlara ilham verme becerisinin ve tutkularının girişiminin önündeki fırsatlardan tam olarak yararlanmasını sağlamak için yeterli olmadığı gerçeğiyle yüzleşiyor. Bu aşamada çoğu zaman aile üyeleri, arkadaşlar, melek yatırımcılar ve risk sermayesi şirketleri yatırıma davet ediliyor. Fakat bu sırada şirket üzerindeki kontrol yavaş yavaş kaybedilerek ağır bir bedel ödeniyor. 

• Tam da bu sebeple kurucu, şirketini dış finansmana ve yeni yönetim becerilerine ihtiyaç duyacağı noktaya ne kadar hızlı getirirse kontrolü de o kadar çabuk kaybediyor. Esasında başarı, ironik şekilde kurucuyu şirket yönetimi konusunda daha az nitelikli hâle getiriyor. 

Öte yandan: Fakat Wasserman’in görüştüğü her 5 kurucu CEO’dan 4’ü bu fikre karşı çıkıyor. Çünkü kurucunun şirketle kurduğu duygusal bağ, bu aşamada bir yük hâline geliyor. Ancak bu gerilim, kurucuyu “zengin” olmak ve “kral” olmak arasında bir seçim yapmaya zorluyor. 

Parayı seçen bir kurucu, günün sonunda yatırımcı çekmek uğruna daha fazla hisseden vazgeçiyor ve daha az hisseden vazgeçen bir kurucuya göre daha değerli bir şirket yaratıyor. Fakat bu seçim, kurucuyu CEO pozisyonundan ve önemli kararlar üzerindeki kontrol hakkından mahrum bırakıyor. 

Kontrolü seçmek ise kurucunun CEO olarak kalıp şirket üzerindeki kontrolünü sürdürmesine ve karar alma süreçlerini elinde tutmasına olanak tanıyor. Ancak bu seçim, daha az değerli bir şirket yaratmakla sonuçlanıyor ve kurucu, şirketin değerini artıramama pahasına yönetimi elinde tutmasına olanak tanıyan bir karar almış oluyor. 

Dahası: Wasserman’in kitaptaki bulguları güncellemek için 2017’de kaleme aldığı bir makale de bu sonuçları doğruluyor. 

• 6 binden fazla özel şirket üzerinde yapılan daha güncel bir analiz, kurucunun yönetim kurulunda veya CEO olarak kaldığı ve kontrolü elinde tuttuğu girişimlerin kontrolü bıraktığı girişimlere göre önemli ölçüde daha düşük değerlemeler elde ettiğini gösteriyor. 

Yatırımcı bakışı: Çoğu risk sermayesi şirketi, kurucuları tarafından yönetilen şirketlere yatırım yapıp yapmayacağını değerlendirirken dolaylı olarak bu ikilemi kullanıyor. Bazı yatırımcılar, doğrudan parayla motive olmayan girişimcileri desteklemeyi reddederken bazıları, yalnızca kurucunun uzun vadede şirkete liderlik etme becerisine sahip olduğundan emin olduğunda girişime yatırım yapıyor. Fakat bu senaryoda bile fon sağlanan her 4 şirketten 1’inde kurucu CEO’nun değiştirilmek zorunda kaldığı görülüyor.

Kurucu ikileminden nasıl çıkılır? 

Wasserman’e göre günün sonunda iki seçenekten biri, diğerinden daha iyi değil. Önemli olan, kurucunun yaptığı seçimin şirketi kurma motivasyonuyla ne kadar uyumlu olduğu. Elbette çoğu kurucu CEO, yola hem servet hem de güç isteyerek çıkıyor. Fakat hangi motivasyonun kendisi için daha önemli olduğunu anlayabilen kurucular, geçiş dönemleriyle daha kolay başa çıkıyor. 

Çözüm önerisi: Wasserman, kurucu ortakların profili, işe alımlar ve yatırımcılar gibi konularda yapılan geçmiş tercihlerin gerçek motivasyonu ortaya çıkarabileceğine işaret ediyor. Para ve kontrol arasında bir seçim yapmak, girişimcinin başarının kendisi için ne ifade ettiğini anlamasını da sağlıyor. Yalnızca girişimci olmasının asıl nedenini anlayabilen bir kurucu, kendini başarılı veya başarısız atfedebiliyor. 

Girişim için en zararlı olan hamle ise kontrolü ele geçirmeyi hedefleyen kurucuların, bunu yapmadan önce geçici bir süre servet avcısı gibi davranması oluyor. Zira en iyi sonuçlar, kurucular sürekli olarak temel motivasyonları doğrultusunda hareket ettiğinde ortaya çıkıyor. 

Perspektif: Dolayısıyla öz farkındalık ve esneklik, günün sonunda bir girişimi başarıyla büyütmenin yegane anahtarı hâline geliyor. Kurucunun ne zaman liderlik edip ne zaman geri çekileceğini bilmesi ve bırakma zamanının geldiğini kabul etmesi, uzun vadede değer yaratma potansiyelini en üst düzeye çıkarıyor.