Lokalleşen şarkılar: Neden artık çoğunluk Türkçe sözlü müzik dinliyor?

Bad Bunny, Grammy’de ödül alıp Super Bowl devre arasında sahne aldıktan sonra dinlenme sayısı durdurulamaz bir yükselişe geçti. Bad Bunny şarkıları “Spotify Daily Top Songs USA” listesindeki ilk altı sıranın tamamını işgal etti. Luminate verilerine göre de Super Bowl sonrası ABD’de bir günde 98 milyon kez dinlendi. 

• Bu, 2026 yılında herhangi bir şarkı için kaydedilmiş en yüksek tek günlük rakam. Apple Music performansı da benzer şekildeydi; devre arası şovunu takip eden günlerde gerçek zamanlı listede ilk altı sıranın tamamı onundu.

Bad Bunny, 92 ülkenin listelerinde üst sıralardaydı. Bunların arasında ise Türkiye yoktu. O gün Türkiye’de de en çok konuşulan konu Bad Bunny idi fakat şarkıları ülkemizde dinlenmiyordu. Hatta “Spotify Daily Chart” listesinin ilk 100 sırasındaki tek yabancı sözlü şarkı 90. sıradaki Sean Paul’un “(When You Gonna) Give It Up to” parçası. YouTube ve Apple Music’in en çok dinlenen ilk 50 listesinde yabancı sözlü müzik yok.

Spotify’ın bu yıl açıkladığı rakamlara göre dünyada her 14 kişiden biri Türk müziği dinliyor. Türk müziğinin uluslararası dinlenme oranları da 2020-2025 arasında %161 arttı. Geçen yıl da Spotify verilerine göre Türkiye'de %83 oranında yerli müzik dinleniyordu. Avrupa'da en yüksek yerli film izleme oranına sahip ülke de Türkiye. Görünen o ki dışarıdan kültür ithal etmiyoruz.

Lokalleşmeyi başlatan tür hip hop

Streaming platformlarının yaygınlaşmasıyla yerel müziğe ulaşım daha erişebilir bir hâl aldı. MTV döneminde küresel popa maruz kalma oranı daha yüksekti. Bugün ise algoritmalar kullanıcıyı çoğunlukla kendi dilindeki içerikte tutmayı tercih ediyor. 

• Listelerin yerelleşmesi sadece bize özgü değil. Hindistan, Fransa, Almanya İspanya, İtalya, Japonya, Finlandiya, Brezilya bizim kadar kapalı olmasa da yine de kendi dillerine bağlı listelere sahip.

Hip-hop, doğası gereği yerelleşmeye en açık müzik türü. Lokalleşmeye başlayan ülkelerin listelerinde de yerel hip-hop sahnesindeki isimler en üst sırada. Söz merkezli yapısı sayesinde gündelik hayattaki dile hemen uyum sağlıyor, bazen argoya dayalı anlatım şekliyle de dile dolanan bir yapı sunuyor. Bunu da yerel dilde kendi gerçekliğini anlatarak yapıyor. Hızlı üretebilir yapısı ve algoritma dostu kısalıktaki parçalarla da öne çıkıyor. 

Bu yaklaşım gerçekten güçlü bir karşılık buluyor ve listeler lokalleşmeye başlıyor. Türkiye’deki listelerin "ilk 10"unda rap müzik krallığını ilan edeli çok oldu. Bu bazen sahte dinlenmeler ile elde edilse de bu türün sanatçılarının üretim konusunda çok hızlı olması ve her hafta yeni şarkılar sunması, türün güncelliğini sıcak tutuyor.

Ayrıca: Türkiye’de müzik hâlâ söz merkezli tüketiliyor. Özellikle pop ve rap dinleyicisi için söz, şarkının taşıyıcı kolonu. Bu noktada Türkçe üretim, doğrudan duygusal temas kurma avantajına sahip.

Sözsüz müzikte tercihimiz yabancılar

IFPI’nin raporlarına göre Türkiye’de dijital müzik tüketimi %70’in üzerinde. Buradaki yabancı sözlü repertuvarın payı ise yaklaşık %35. Rapora göre playlist bazlı dinlemede özellikle “mood / workout / party” listelerinde yabancı şarkı oranı %60’lara kadar çıkıyor, yani sözsüz müzikte yabancı sanatçıların üretimlerini tercih ediyoruz.  

Preply’in 2024’te açık kaynaklardan derlenen ve en çok dinlenen Türkçe şarkıların dışında kalan yabancı dildeki şarkıların incelenmesiyle oluşturulan araştırmasında Türkiye'deki dinleyicilerin tercih ettiği 10 yabancı şarkıdan 9’u İngilizce. K-pop’un son yıllarda kültürel bir fenomene dönüşmesiyle İngilizce şarkıları Korece şarkılar izliyor. Onları İspanyolca, Fransızca ve Almanca takip ediyor.

Müzik üretimi maliyeti düşünce yerel sanatçılar güçlendi

Fransızlar da müzik dinleme listelerinde son yıllarda Fransızca müziklerin çok daha ön plana çıkmasını tartışıyor. Spotify’ın eski baş ekonomisti Will Page’e göre bunun nedeni şu: 

“Maliyet yapısı değiştiğinde, yerel müzik toparlanıyor.”

CD dönemi, üretim ve pazarlama olmak üzere daha yüksek maliyetler içeriyordu ve bu da uluslararası sanatçıları avantajlı hâle getiriyordu. Fransa’nın radyoda çalınan şarkıların dörtte birinin Fransızca olması zorunluluğuna rağmen, sistem hâlâ daha büyük finansal desteğe sahip yabancı sanatçılar lehineydi. 

• Bizde böyle bir yasa yok; aksine, sistem bir dönem Türkçe müzik yapanları değil yabancı müzisyenlerin şarkılarını daha çok duymamızı sağladı.

Dijital müzik dinleme sistemleri sayesinde ise sanatçılar için üretim maliyetleri çok düştü. Daha önce Amerikalı pop yıldızlarını dinleyen tüketiciler, artık kendi ana dillerinde şarkı söyleyen ve rap yapan sanatçıları dinlemekten son derece memnun ki listelerin neredeyse tamamı Türkçe parçalardan oluşuyor.

Chris Dalla Riva’nın kaleme aldığı “Glocalization of Music Streaming Within and Across Europe” başlıklı makale giderek küreselleşen dijital dünyada kültürün lokalleştiğini ve yerel eğlence içeriklerinin daha çok para kazandırmaya başladığını açıklıyor. 

• Makaleye göre 2012’de Polonya, Fransa, Hollanda ve Almanya’da Top 10’daki şarkıların beşte birinden azı yerel sanatçılara aitti. 2022’de ise yerel müziğin Top 10 içindeki payı Polonya, İtalya ve İsveç’te %70’e, Fransa’da %60’a, Hollanda ve İspanya’da %30’a ve Almanya’da %20’ye ulaştı.

Benzer sonuçlar TikTok’ta da görülüyor. Fransa, İtalya, Polonya ve Yunanistan’da 2022 yılında TikTok Top 10 listelerinin %80’i yerli sanatçılardan oluşuyor. Ve tabii ki tür olarak hip hop ön planda.

Dijital müzik dinleme kanalları ilk ortaya çıktığında tüketim uluslararası müziğe dairdi. Çünkü streaming öncelikle daha yüksek gelir grubundan, uluslararası etkilere daha açık olan büyük şehirlerde yaygınlaştı. Müzik dinleme servislerinin ilk dönem kürasyonları büyük ölçüde İngilizce müzik kataloglarına ağırlık veriyordu. Ancak platformlar yaygınlaştıkça yerel müziğe daha fazla önem vermeye başladı.

Yerel müzik sahnemiz çeşitsiz ve tatsız

Yıllardır internetin küresel bir kasabaya bizi döndüreceği tartışılıyor. Fakat bu süreçte kültür tüketimi yapanlar kendi kültürleriyle özdeşleşme ihtiyacına daha çok sahip oldu. Önceden müzik şirketleri tarafından gözardı edilen gelişmekte olan pazarlara yapılan yatırımlar çoğaldı. 

Mesela son dönemde Arapça müzik yapan sanatçıların katalogları çok ciddi paralara alıcı bulmaya başladı. Türkiye’de şarkıları her dönemde en çok dinlenenler listesinde yer alan Sezen Aksu’nun tüm beste ve şarkılarını içeren müzik kataloğu da Universal Music Group’a 18 milyon dolara satıldı.

Evet, birbirinin aynısı müziğe sahip şarkılarla lokalleşiyoruz. Tüm bu olumlu gelişmelerin yanında yerel müzik sahnemiz asla çeşitlilik sunmuyor. Bir zamanlar Türkçe sözlü halk müziği, Türk sanat müziği, bölgelere göre etnik türler popüler olanın da içine sızabiliyordu. 

Şimdi aynı müziğin ya da beat’lerin üzerine yazılmış, hafif sözlere sahip parçalar milyonlarca dinlenme elde ediyor. Dijital müzik dinleme kanalları kültüre kolay erişmemizi sağlıyor fakat içeriğindeki çok dinlenmeyi sağlayan standartlar sebebiyle müzik tarzı çeşitliliğimiz kısır bir döngünün içine saplanıp kalıyor. 

Sürprizsiz, hep aynı şeyi vadeden günümüzün yerli, millî şarkıları, gelecek nesillere pek de taşınacağa benzemiyor… "Dinle ve hemen diğer şarkıya geç" dönemi de elbet bir gün yerini başka bir akıma bırakacaktır.