Mekanlardan insanlara Beyoğlu pasajları: Hazzopulo/Hacopulo

Pasaj sözcüğünün kökeni Latince passus'tan (adım) gelir. Pasaj bir geçiş, başı ve sonu olan bir mekandır. Pasaj sözcüğü Türkçeye Fransızcadan geçmiş, 18. yüzyılda büyük yapı bloklarının iç kısmından geçiş sağlayan özel yollar için kullanılmıştır. Özellikle bu yüzyıl içerisinde Paris ve Londra’da yaygınlaşan bu yapı tipi, özellikle Paris’te “Cite” isimli kısımların yolları için söylenir. Zamanla bu kelime işlek caddeler arası cam çatılı, iki yanında dükkanların sıralandığı birleştirici geçit için kullanılmaya başlanır. 

• Pasajlar iki türe ayrılır; daha lüks dükkanların bulunduğu kapalı pasaj ve zanaatkarların yoğun olduğu açık pasaj.

Paris’te özellikle bir dönem gündelik yaşamın merkezi hâline gelen pasajlar insanların yoğun şekilde kullandığı bir alan olarak karşımıza çıkar. Bunun bir benzeri olarak İstanbul’da ise Galata Köprüsü aksının bağlantısı ile Eminönü ve Galata/Pera karşıtlığı, iktisadi ve gündelik yaşamın özetini sunar.

İstanbul’un gündelik yaşamı, özellikle Tanzimat modernleşmesiyle birlikte bütünleşme sürecine girmiştir. İstanbul topografyasında farklı kültürel dokular birbirine yakınlaşmış ve buna bağlı olarak köprüler, caddeler, meydanlar, parklar, çarşılar, pasajlar ve kamu yapıları büyük önem kazanmıştır. 19. yüzyılla birlikte nüfus artışının ve Batılılaşma sürecinin getirisi olarak dönüşen topografya özellikle Pera-Galata bölgesine kaymış ve bu bölgede çokmerkezli, kozmopolit bir ortam oluşmuştur.

Sanayi devrimiyle üretim ve tüketim yoğunluk kazanmış ve eşit şekilde farklı coğrafyalara yayılmıştır. 19. yüzyılda bu akışı sağlayan Odessa, Marsilya, İzmir ve İstanbul gibi büyük liman kentleri, malın depolanıp dağıtımında önemli rol oynamıştır. Bu süreçte özellikle klasik Osmanlı İstanbul’unda karşımıza çıkan han ve çarşı sürekliliği devam ederken, özellikle Beyoğlu bölgesinde pasajlar da kendisinden sıkça söz ettirmeye başlayacaktır. Bu dönemde yapılan büyük büro binalarının alt katlarında perakende satışı için oluşturulan pasajlar özellikle Batı tarzı mimari anlayışı yansıtır.

Eminönü klasik Osmanlı iktisadi sisteminden beri önem teşkil eden bir mekandır ve burada hanların isimlerine baktığımız zaman bile işlevine dair ipucu yakalanabilir. Malın indirilip depolandığı ve dağıtıldığı bir alan olan bu hanlar, pasajların arka bahçesi işlevini görür. Özellikle 19. yüzyıl dünyasında bu ayrım net şekilde kendisini göstermeye başlar. Burada Ekrem Işın’ın tespitini atlamadan geçmemek gerekiyor: 

“Bonmarşelerde satılan yabancı etiketli tüketim mallarının yalnızca Osmanlı üst tabakasının ilgisini çektiğini sanmak yanıltıcı olur. Toplumun daha alt tabakaları da bu malların estetik çekimine katılmıştı. Kuşkusuz bu çekim gücünü körükleyen önemli bir olgu da malın pazarlama yöntemine getirilen yenilikti. Bu yeniliğin en önemli yönü bonmarşelerin başlattığı vitrin düzenlemeleriydi; bunu basın organlarındaki çarpıcı reklamlar izledi. Özellikle Beyoğlu bonmarşeleri vitrinlerinde sergiledikleri ithal mallarla, caddelerin kalabalıklaşmasına yol açtılar. Böylece ilk defa, bir şey satın almasa da vitrinler önünde piyasa yapan insan tipi ortaya çıktı.”

Bu tüketim ağı içerisinde İstanbul’un en değerli semtlerinden Beyoğlu’nu ele alacağız ve tarihsel süreç içerisinde hem mekanların hem de insanların hikayelerini dile getireceğiz.

^{Ara Güler, 1958 (İstanbul Modern Sanat Müzesi Fotoğraf Koleksiyonu)}

Hazzopulo / Hacopulo Pasajı

1871’de Rum iş insanı Kiryaki Hazzopulo ya da Yorgo Zarifi Hacopulo tarafından yaptırılan pasajın ortasında bulunan avlu, Yalıköy Podima taşlarıyla doldurulmuştur. Üç girişi bulunan Hazzopulo Pasajı’nın iki ana girişi, tonoz ve çapraz kemerlerle son bulur. İstiklal Caddesi’nde bulunan girişi Neoklasik üslupta ve iki katlıdır. Ana girişe eksen şekilde yerleştirilen diğer giriş ise Romalıların zafer takını andıran kemer sistemiyle Neorönesans üslubunu yansıtmaktadır. Neorönesans üslubunun ağır bastığı iç cephelerde Barok etkileri de görülen pasajın üzeri açık T-planlı tipindedir ve İstiklal Caddesi'nde bulunan diğer pasajlara göre daha geniş ve işlektir.

Kafe, musiki mağazası, moda evi, sobacı, terzi ve restoranın bulunduğu Hazzopulo Pasajı, özellikle Salle Adam mağazasıyla ün yapmıştır. Bu mağazada müzik aletlerinin satışı ve tamiri yapılır, burası ayrıca bir dinleti salonu olarak da kullanılır. Bu mağazanın zaman içinde değişime uğradığından ve Ahmet Mithat’ın İbret Gazetesi’nin basıldığı yer olduğundan da kaynaklarda söz edilir. 

Hazzopulo Pasajı dönemin önemli olaylarına tanıklık etmiş ve özellikle farklı siyasi boyutların yaşadığı bir yer hâline dönüşmüştür. Bunlardan en önemlisi Saray'a göre Beyoğlu bölgesinin “radikal fikirlerin” toplandığı bir bölge olmasından kaynaklıdır. 

Örneğin Ahmet Mithat Efendi, bu pasajda bir matbaa kurmaya karar verir ve 1869’da Aleksan Sarrafyan tarafından yayın hayatına İbretnümâ-yı Âlem adıyla katılan ve 1872-73 tarihleri arasında kendi idaresine geçen İbret Gazetesi’ni basar. Birçok kere sansürlenen ve kapatılan gazete, son olarak 1873 tarihinde açılmamak üzere kapatılır. Bunun nedeni olarak bazı kaynaklar Namık Kemal’in Vatan yahut Silistre oyununu, bazı kaynaklar ise “Garaz Marazdır” isimli yazısını gösterir. Bu olay sonrası Ahmet Midhat ve Ebüzziya Tevfik, Rodos Adası’na Namık Kemal, Kıbrıs’a sürgüne gönderilir. İşte bu kapatılma ve sürgün, Hazzopulo Pasajı’nın dönemin Jön Türkleri tarafından buluşma noktası olarak kullanılmasına yol açar.

Yıllar sonra 6-7 Eylül 1955 Pogromu bu pasajda dokunulmamış bir hafızayı hatırlatacaktır. İsimlerinin Türkçeleşmesi nedeniyle bu pasajda bulunan birçok İstanbullu esnafın dükkanlarına zarar gelmeyecektir fakat bu görünmeyen şiddet, pasajdan dışarı çıktığınızda tüm Beyoğlu’nun planlı bir şekilde yağmalandığını gösterecektir. Yağmalanmayan az sayıda dükkandan birisi, Türkiye'nin en büyük fotoğrafçılarından Ara Güler’in babası Dacat Güler’in eczanesi olacaktır. 

Pasajlar açıldığı günden beri yaşayan ve akışkanlığı olan mekanlardır. Bu durum günümüzde varlığını korusa da Beyoğlu bölgesinin “soylulaştırma” projeleriyle yüz yüze geldiği de bir gerçektir. Her geçen gün değişimlerle ve dönüşümlerle karşı karşıya kalan bu mekanlardan Hazzopulo Pasajı’nda hafızayı diri tutmaya çalışan bir bölüm kalmıştır: Yalıköy’den getirilen ve gün geçtikçe yerine asfalt dökülen Podima taşları.  

Kaynakça 

• Behzat Üsdiken “Pera’dan Beyoğlu’na 1840-1955” Akbank Kültür ve Sanat. İstanbul, 1999.
• Brendan Freely - John Freely “Galata, Pera, Beyoğlu: Bir Biyografi” YKY. İstanbul, 2016. 
• Ebru Boyar - Kate Fleet “Osmanlı İstanbul’unun Toplumsal Tarihi” Çev. Serpil Çağlayan. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. İstanbul, 2017.
• Ekrem Işın “İstanbul’da Gündelik Hayat” YKY. İstanbul, 2001.
• Luc Sante “Öteki Paris” Dost Kitabevi. Ankara, 2017.
• Mustafa Cezar “XIX. Yüzyıl Beyoğlusu” Akbank Kültür ve Sanat. İstanbul, 1991.
• Zeynep Çelik “19. Yüzyılda Osmanlı Başkenti Değişen İstanbul” Çev. Selim Deringil. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. İstanbul, 2017.