Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk kadın bestekârlarından: Dilhayat Usta

Gazete Oksijen’in beşinci sayısında Ayşe Acar’ın orkestra şefi Nisan Ak’la gerçekleştirdiği röportajı okuyunca aklıma kadın müzisyen ve besteciler düştü. Kadın orkestra şefleri bir yana; görülebilirliğin müziğin herhangi bir türünden bağımsız, herkes için mesele olduğu bir zamanın yegâne araçları belki bu ve bunun gibi yazılar. Nitekim bunları düşünürken, bir yandan da geçtiğimiz yaz bir sayıda bestekâr Neveser Kökdeş’in hayatına değindiğimi ve o yazıyı yazarken dinlediğim albümlerden nasıl keyif aldığımı da hatırladım. Dolayısıyla bu sefer de Osmanlı İmparatorluğu döneminden bir ismi yâd etmek istiyorum ve Dilhayat Kalfa (Usta)’yla ilgili bilinenleri derlemeye gayret edeceğim. 

Kimdir? Dilhayat Kalfa, hayatıyla ilgili çok az bilgi sahibi olunan bir besteci. Nerede veya ne zaman doğduğu bilinmiyor. Hatta ne zaman bu hayattan göçüp gittiği konusunda da kesin bir bilgi yok. Fakat 1998’de arşivlerden çıkan miras belgesi, okunabildiği kadarıyla, 1737’yi işaret ediyor. Bu dokümanda Dilhayat Usta olarak geçiyor. (Demek ki bir noktada kalfalıktan bir üst mertebeye geçmiş). İmparatorluk sarayında yaptığı görevle ilgili de nihai bir sonuca varılamıyor ama harem sorumlusu olduğu düşünülüyor. Fakat yine mirasındaki eşyalarına bakınca, kabak çiçeği şeklinde beş yapraklı broşların padişah tarafından hazinedar ustalarına verildiği not ediliyor. 

Patrona Halil İsyanı sonrası iki cariyeyle Sultanahmet’teki bir köşke taşındığı ve ölene kadar burada yaşadığı belirtiliyor. Bu önemli bir ayrıntı çünkü hazinedar ustalarının padişahla beraber tam kadro değiştiği de göz önüne alınınca Dilhayat Usta’nın Sultan III. Ahmed’in hazinedar ustası olduğu iddiaları kuvvetleniyor. 

İmparatorluğun ilk kadın bestekârlarından: Dilhayat Usta’yla ilgili bestelerinin makamlar özelinde ustalıkla kaleme alındığı ve 100’den fazla eseri olduğu düşünülürken onun olduğuna emin olunan bestelerin sayısı 20’yi bile bulmuyor. Bu kadar eksik bilgiye rağmen isminin önemli belgelerde muhakkak geçmesinin bir sebebi de Evcara makamının en eski eserlerini vermesi. Ayrıca Çağatay Uluçay gibi dönemle ilgili tarihçiler, klasik Türk müziğinin ustası olarak anılan Itrî’nin de öğrencisi olduğu konusunda neredeyse hemfikir. 

Yılların önemini kaybettiği noktada… Tanbur çaldığı tahmin edilen bestecinin bu eğitimini de Tanburi İsak Efendi’den aldığına dair bilgiler tezlerde yer alsa da Tanburi’nin 1745’te doğması bunu imkânsız kılıyor. Tarihin bir erkeğin arkasına yerleştirmekte beis görmediği bestekârın, 1761’te doğan Sultan III. Selim’in tertip ettiği söylenen Evcara makamından eserler vermesi ve sultanın cariyesi olması da aynı şekilde mümkün değil. Belgelerin yetersizliği ve alışılmış düzende radikal bir değişikliğe ihtiyaç duyulmaması sebebiyle Dilhayat Usta’nın “kalfa mı, usta mı yoksa sadece Dilhayat olarak mı?” bilindiğine karar verilemediğini duymazdan gelerek 2017’de yayımlanan bu albümü dinlemenizi tavsiye ediyorum.