Reka Kolektif: 'Bizim için tiyatro bir laboratuvar'

Tiyatro Eleştirmenleri Birliği tarafından “Yılın Genç Ekibi” Reka Kolektif seçildi. Ödül için sahneye çıktıklarında tiyatro sahnesi bulmanın zorluğu başta olmak üzere sektörde yaşadıkları problemlerden bahsettiler. Reka Kolektif ekibiyle hem oyunları Aşalım Bunları, hem de genç tiyatro ekibi olarak yaşadıkları sorunları konuştuk.

Öncelikle tebrik ederim, TEB Jürisi tarafından “Yılın Genç Ekibi” seçildiniz. Nasıl hissediyorsunuz? 

Tiyatro Eleştirmenleri Birliği jürisine ve uzun yıllardır ödüle layık gördüğü isimlere hayranlığımız büyük. O yüzden çok çok mutlu olduk. Reka Kolektif olarak her zaman özgünlük ve cesaretle üretmeye odaklanmış bir ekibiz. “Yılın Genç Ekibi” ödülü hem bize hem de bizim gibi bağımsız topluluklara önemli bir görünürlük kazandırdı. Aynı zamanda da bize “rezil olmayı göze alarak” üretmeye devam etmenin önemini bir kez daha gösterdi. Böyle bir cesaret tazelenmesine ikinci oyuna hazırlanırken ihtiyacımız vardı. Bu anlamda, zamanlaması önemliydi.

Tiyatro bölümünden mezun olan birçok sanatçı kendi tiyatro topluluğunu kurup hayal ettikleri oyunları sahneye taşımayı planlıyor. Reka Kolektif de bunlardan biri. “Reka” ne demek ve bu yola çıkarken nasıl bir planınız vardı?

Reka, başta dört kurucu üyemizin kare formundan esinlenerek seçtiği bir isimdi. Yatay hiyerarşi ve eşitlikçi bir üretim alanı yaratma arzumuzu bu isimle ifade ettik. Zamanla ekibimiz büyüdü, farklı disiplinlerden gelen arkadaşlarımızla zenginleşti ve çeşitlenen bir yapıya dönüştük. Kendi dünyalarımızı keşfetmek ve bu dünyaları bir araya getirerek üretmek için yola çıktık. 

Bizim için tiyatro bir laboratuvar. Devising, yani ortaklaşa üretim metoduyla herkesin katkısıyla, birlikte karar alarak özgün bir yaratım süreci oluşturuyoruz. İlk oyunumuz Aşalım Bunları tam da bu şekilde ortaya çıktı. Metni ve rejisi tüm ekibin katkılarıyla şekillendi. Seyirciyle kurduğumuz ilişki bizim için çok önemli. Prömiyerimizden bu yana, her oyunun ardından aldığımız geri bildirimlerle metni ve rejiyi sürekli güncelliyoruz. En son oyundan iki gün önce bile prova yaparak sahneler üzerinde çalıştık, bazı sahneleri attık ve yenilerini ekledik. Bu dinamik süreç, tiyatroyu bizim için canlı ve dönüşen bir deneyim haline getiriyor. Reka Kolektif, tiyatroyu yalnızca bir anlatı değil, birlikte keşfedilen bir deneyim olarak görüyor.

^{Fotoğraf: Ayten Çelik}

TEB ödül töreninde ekip olarak sahneye çıktınız ve tek tek konuşma yaptınız. “TEB sayesinde Alan Kadıköy’de olma şansı yakaladık” dediniz. Alan Kadıköy özelinde bu durumu farklı tiyatrolar tarafından da duyuyorum. Birçok tiyatro topluluğu Alan Kadıköy’de oyun oynamak istiyor ama bu mümkün olmuyor. Bana biraz yaşadığınız süreci anlatabilir misiniz? Ne gibi sorunlar yaşıyorsunuz?

Reka Kolektif olarak meselemiz yalnızca Alan Kadıköy değil; genel anlamda bağımsız tiyatroların sahne bulma ve görünürlük kazanma zorlukları. Alan Kadıköy gibi kamusal fonlarla desteklenen mekanların, tiyatro topluluklarına alan açma çabalarını değerli buluyoruz. Ancak bu tür mekanlardan, seçim kriterlerinde daha fazla şeffaflık ve yenilikçi oyunlara fırsat tanıyacak bir yaklaşım bekliyoruz. Örneğin, genç ekipler ve “ilk iş” projeleri için belirli bir kota veya destek programı önemli bir adım olabilir.

Mevcut ekonomik kriz koşullarında, hem özel hem kamusal alanların güvenli tercihler yapmasını anlaşılır buluyoruz. Ancak, bu tercihler çeşitliliğin azalmasına ve belirli türlerin öne çıkmasına neden oluyor. Bu durum, tiyatro ekosistemindeki renklerin kaybolmasına yol açıyor. Kamusal mekanların bu noktada daha cesur bir duruş sergilemesi gerektiğini düşünüyoruz. Biz, Reka Kolektif olarak, tiyatroda homojenleşmeye karşı, kendi yaratıcı sorularımıza odaklanıyoruz: “Ne üretmek istiyoruz? Bunu nasıl sahneye taşırız?” Bu doğrultuda, seyircimizle buluşabileceğimiz ortak alanlar yaratmak için mücadele ediyoruz. Bu yaklaşım, tiyatrodaki çeşitliliği ve özgünlüğü savunmanın bir yolu.

Alan Kadıköy gibi mekanların, genç ekipler ve yeni oyunlara daha fazla yer açması, tiyatro alanını daha kapsayıcı hâle getirebilir. Bu tür adımlar, yalnızca bağımsız tiyatro ekiplerini değil, tüm tiyatro ekosistemini zenginleştirecektir.

“Altın Çağ” diye adı geçen tiyatro döneminde sizi en çok neler zorluyor?

Altın Çağ olarak adlandırılan bu dönemde tiyatro sektöründe ekonomik bir değişim yaşandığı doğru. Yüksek bilet fiyatlarına rağmen binlerce biletin hızla satılması, özel sektörde kalabalık kadrolu oyunların yapılabilmesi sevindirici gelişmeler. Ancak bu büyüme, sektöre dışardan gelen kaynaklarla sağlanırken, ekonomik gücü sınırlı olan sanatçılar için koşulları kolaylaştırmıyor. Yüksek vergilere ilişkin hiçbir düzenlemenin yapılmaması ve sahnelere ekonomik kolaylıkların sağlanmaması, özel tiyatrolar için ağır mali yükler oluşturuyor. Bu durum, oyunlarını özel sahnelerde sergilemek isteyen ekipler için yüksek kira fiyatlarıyla sonuçlanıyor. Ayrıca, dayanışma mekanizmalarının yetersizliği de bu tabloyu daha da ağırlaştırıyor.

Tiyatro sektörünün en tepesindeki büyüme, bir yandan ekonomik bir gelişme olarak görülebilir. Ancak başka bir açıdan bakıldığında, büyümenin niteliği sorgulanmalı. Bir nitelik tartışması yapılacaksa bu noktada yapılmalı. Sadece yüksek ücretlere bilet satmak tek başına büyüme midir? Yoksa asıl büyüme, tiyatro ekosisteminin zenginleşmesi ve çeşitlenmesi midir? Eğer bilet satışları artarken, deneysel ve genç ekiplerin alanı daralıyorsa, bu büyüme ne kadar kapsayıcıdır? Altın Çağ’da herkesin bu altına erişimi var mı?

Asıl sorulması gereken, tiyatroda nitelikli büyümenin nasıl sağlanacağıdır. Yapılması gereken ise ekosistemin zenginleşmesi için yalnızca yüksek bilet satışı garanti olan büyük projelere değil, risk alan, yenilikçi ve genç ekiplerin desteklenmesine de kaynak ayırmaktır.

Sizin gibi birçok genç tiyatro ekibi var. Bir nevi onların da sözcüsü gibi olduğunuzu düşünürsek genç ekiplerin daha çok göz önünde olması için neler yapılmalı?

Genç ekiplerin ilk projelerine özel bir destek mekanizması kurulmasını öneriyoruz. Bu mekanizma, devlet destekleri, bağımsız fonlar veya sahnelerin genç ekiplere belirli kontenjanlar ayırması gibi yollarla hayata geçirilebilir. Ayrıca, eleştiri ve tanıtım yazılarında genç ekiplerin görünürlüğünü artıracak bir alan açılması da faydalı olabilir. Genç ekipler, sektörün sınırlarında olmaları sayesinde yenilikçi ve deneysel projeler üretme konusunda daha geniş bir özgürlüğe sahipler. Bu nedenle tiyatro ekosistemine önemli katkılar sunabilirler. Tiyatro izleyicilerini de genç ekipleri takip etmeye ve onların işlerini keşfetmeye davet ediyoruz. Keşfetmekten çekinmeyen izleyiciler, genç ekiplerin sunduğu yenilikçi işler karşısında yeni ufuklar bulabilirler. Bu karşılaşmalar, hem izleyici hem de sektör için ilham verici olabilir.

Tüm bu zorluklara rağmen oyunu sahnelemekten vazgeçmediğiniz için teşekkür ederim. Reka Kolektif’in oyunundan da bahsedelim. Aşalım Bunları ne anlatıyor? 

Aşalım Bunları, Lauren Berlant’ın “zalim iyimserlik” kavramından esinlenerek ürettiğimiz bir oyun. Zalim iyimserlik, zamanın ekonomik koşulları değişirken, iyi hayat ideallerinin güncellenmediği; farklı bir imkanlar dünyasının “iyi hayat” belirlediği bir fantezinin peşinden ısrarla koşmak anlamına geliyor. İmkanlar değişirken idealler aynı kaldığında, bir takım çıkmaz hayatlarda sıkışmış karakterler buluyoruz. Bu durumda yeni bir “iyi hayat” modeli kurmak gerekiyor.

Sahnede yeni bir hayat arayışına bir katkımız olduğu söylenemez. Biz sadece, eski ideallere karşı duyulan iyimserliklerin bizi getirdiği çıkmazlara baktık. Çünkü, geçmişin geçmişe sunduğu imkanlar gençler için bir yas konusu olduğunda biz ekipçe kendimize şunu sorduk: Geçmişin yasını tutarken, geleceğin belirsizliğinde nasıl üretmeye devam ediyoruz? Bu soru, bizim her gün uyanıp tam da göbeğine düştüğümüz, o gitgide daralan çemberin en yakıcı sorusu aslında.

Oyun, bir asansör kazasında ölen Berke Kemal’in (12) ardından, geçmişin yası ve geleceğin umutlarında sıkışıp kalmış iki karakterin (İmge ve Çağrı) yaşamlarını merkeze alıyor. İmge ve Çağrı, ölen çocuğun anne babası gibi yaşama çabası içine girerek, başkalarının yasını kendi hayatlarına mal ettikleri bir performansa girişiyorlar. Bu süreçte yasın performansı, onların “iyi hayat” yaşamış gibi dışarı satabilecekleri bir ürün hâline geliyor. İdealize edilmiş bir yaşamın yasını icra ederken bir yandan da o idealleri gerçekleştirmeye dair zalim çabalarını da sürdürüyorlar. Oyun, bu çetrefilli duygulanımları merkezine alıyor.

^{Fotoğraf: Ayten Çelik}

⁠Sezonda 200’den fazla oyun var. Neden Aşalım Bunları oyununa gelelim?

Aşalım Bunları, günümüzün yüksek umutlar ve derin çaresizlikler arasında gidip gelen duygulanımsal atmosferini, tiyatronun deneysel olanaklarını kullanarak sahneye taşıyor. Krizlerimizin ve krizlerimiz karşısında kurduğumuz çözümlerin yaptıntılığını, tiyatronun yanılsamacı yapısıyla buluşturmaya çalıştık. Sorunlarımızın yapıntı olması, önemsiz oldukları anlamına gelmiyor. Bu yapıların içinde yaşıyoruz.

Her oyun gününü, ortak meselelerimiz etrafında beraber soru sormak için buluştuğumuz bir imkan olarak görüyoruz. Seyirciye bir yaklaşım dayatmaktan ziyade her izleyenin kendine ait bir anlam çıkarabileceği bir yapı sunmayı amaçladık. Biçim bakımından da keza, yenilikçi bir araştırmanın peşine düşüyor Aşalım Bunları. Bir olay örgüsünü takip etmektense, bir sorunun etrafında, deneme tarzında ilerleyen bir akışı var.

Oyun, kendi sürecinde sürekli bir araştırma ve dönüşüm hâlinde. Bu nedenle birkaç ay sonraki oyun, ilk izlediğinizden farklı bir yerde olabilir. İki sezonun sonunda, her seferinde yeni şeyler keşfetmek isteyen izleyicilerden oluşan, sürekli bir izleyici grubu oluşturmayı başardık.

Son olarak kendi istediği tiyatroyu yapmak isteyenler için bir öneriniz var mı?

Bir odaya girerek, “Biz neden bu odada toplandık?” ve “Neden bugün, 2024’te tiyatro yapmak istiyoruz?” sorularını sorarak başlamak bize her zaman iyi geliyor. O odada buluşanların, kendilerine ve birbirlerine dürüstçe bakma cesaretini göstermelerinden doğacak dünyalara ihtiyacımız var. Birbirimizin gözünün içine bakarak, bir tartışma kültürü inşa ederek dönüşmeye, devamlı olarak sistemler kurup yıkmaya, bir arada düşmeye, yeniden devam etmeye, bunun ürettiği acıyı ve coşkuyu kucaklamaya ihtiyacımız var. En azından bizim için öyle; “istenilen tiyatro” bu deneyimin peşinden bizi buldu. Bunu sürdürmeyi ve başka ekiplerin de bu bakışla yarattığı dünyalara tanık olmayı diliyoruz.

*Röportaj sorularını bütün ekip ortak düşünceyle yanıtlamıştır.

Aşalım Bunları

Yazar/Yönetmen: Aslı Ekici, Rıza Efe Reis
Oyuncular: Ceren Kaçar, Görkem Örskıran
Hareket Tasarım: Senay Arslan
Teknik Sorumlu: Umut Rışvanlı
Video Tasarım: Zeynep Duman
Ses Efekt Tasarım: Ozan Demir
Asistan: Ezo Şara Uray

🎟️ Oyunun 15 Ocak'taki gösterimi için biletler burada.