Savaşın bilançosu: İran-ABD gerilimi iş dünyasını nasıl etkiliyor?

Son yıllarda pandemi, enflasyon ve tedarik zinciri kriziyle baş etmeye çalışan küresel iş dünyası, ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırılarının ardından başlayan çatışmalar nedeniyle yeni bir belirsizlik dalgasıyla karşı karşıya kalıyor. Savaş, yalnızca diplomatik dengeleri değil, şirketlerin risk hesaplamalarını da yeniden şekillendiriyor. Modern ekonomide savaşın etkileri, cephe hattından önce enerji fiyatlarında, lojistik ağlarında ve finansal piyasalarda hissedilirken şirketler, jeopolitik gerilimleri artık doğrudan operasyonel bir risk olarak değerlendiriyor.

Nitekim ABD-İsrail ve İran arasındaki savaş da yalnızca bir jeopolitik kriz değil, küresel iş dünyası için bir stres testi. CEO’lar, savaşa ilişkin riskleri enerji maliyetlerinden siber saldırılara kadar pek çok senaryo üzerinden hesaplıyor. Çatışma, hızla tüm Körfez Bölgesi’ne yayılırken iş dünyası liderleri, en kötü senaryoya hazırlanmak için acil durum planlarını test ediyor, paydaşlarla iletişime geçiyor ve tedarik zincirine ilişkin riskleri kontrol ediyor. 

Mevcut savaş, dünya genelindeki işletmeleri sarsıyor, enerji fiyatlarını yükseltiyor, kritik hammaddelerin tedarikini kısıtlıyor ve şirketler için hayati önem taşıyan ticaret yollarının güvenliğine ilişkin soru işaretlerini gündeme getiriyor.

Üç temel risk faktörü mevcut

Analistler, ABD-İsrail ve İran arasındaki savaşın iş dünyasını üç temel alanda etkileyeceğine işaret ediyor. 

1) Enerji maliyetleri

Savaşın etkisi, iş dünyası için ilk olarak petrol ve enerji piyasasında ortaya çıktı. İran Devrim Muhafızları Ordusu, ABD saldırılarının ardından geçen hafta dünyanın en kritik enerji transit noktası Hürmüz Boğazı'nı gemi geçişlerine resmen kapattı. Günlük 20 milyon varille küresel petrol tüketiminin yaklaşık %20'sinden sorumlu olan Hürmüz Boğazı, küresel sıvılaştırılmış doğalgaz (LNG) ticaretinin de %20’sine geçit oluyordu. Bu nedenle boğazın kapatılması, özellikle petrol ve doğalgaz fiyatlarında ciddi artışlara yol açtı. 

• ABD Enerji Bilgi İdaresi'nin hesaplamalarına göre ham petrol fiyatlarında yaşanacak 10 dolarlık bir artış, kabaca galon başına 25 sentlik ek bir artış anlamına geliyor. 

Hürmüz Boğazı’nın kapatılmasının ardından Irak, günlük petrol arzını 2,9 milyon varil azaltırken Suudi Arabistan 2-2,5 milyon varil, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) 500 bin-800 bin varil, Kuveyt ise 500 bin varil azaltma kararı aldı. Petrol arzındaki sert kesintinin de fiyatlarda sıçramaya yol açacağı öngörüldü. 

Bununla birlikte: Hürmüz Boğazı’nın kapatılmasına ek olarak rafinerilere yönelik saldırılar da bazı petrol şirketlerinin operasyonlarında kesintilere yol açtı. Örneğin Bahreyn’in ulusal petrol şirketi BAPCO, İran'ın bölgede devam eden saldırılarının yol açtığı mevcut durum ve grubun bağlı olduğu rafineri işletmesine ait bir rafineri ünitesini hedef alan son saldırı nedeniyle grup operasyonları için mücbir sebep ilan etti. 

Uzmanlar, enerji maliyetlerinin artmasının üretim ve lojistik maliyetlerinin yükselmesine, şirketlerin bu maliyetleri tüketiciye yansıtmasına ve yeniden küresel enflasyonun tetiklenmesine yol açacağına işaret etti. Bu nedenle iş dünyası için ilk büyük risk noktası, enerji maliyetleri olarak belirlendi. 

2) Tedarik zinciri

İş dünyası açısından ikinci büyük risk noktasının ise küresel ticaret ağları olduğu belirtildi. Orta Doğu’daki çatışma, ticaret açısından kritik olan bazı deniz rotalarını güvensiz hâle getirdi. Bu nedenle şirketler, gemilere yeni rota belirlemek veya sevkiyatları durdurmak zorunda kaldı. 

Bu ticaret ağlarındaki gerilim, kritik metaller ve hammaddelerin ticaretinde de kesintilere yol açtı. Katar merkezli döküm tesisi Qatalum, yakın zamanda faaliyetlerini durdururken alüminyum tedarikçisi Aluminium Bahrain, Hürmüz Boğazı'ndan metal taşıyamadığı için sevkiyatlarını durdurdu ve mücbir sebep ilan etti. 

• Körfez Bölgesi, küresel alüminyum arzının yaklaşık %8'ini oluşturuyor. 

• Kullandıkları kükürtün %75'i için Orta Doğu'ya bağımlı olan Endonezya'daki nikel üreticileri de nakliyatın çatışmalar nedeniyle giderek daha fazla sekteye uğraması nedeniyle üretimi askıya almayı planlıyor.

Neden önemli? Ticaret ağlarındaki problemlerin, ilk etkisini nakliyat, sigorta ve hava taşımacılığı maliyetlerinde bir artış formunda göstereceği ifade ediliyor. Bu artışların da özellikle otomotiv, tüketici elektroniği, enerji ve kimya sektörlerini etkileyeceği öngörülüyor. Uzmanlar, pandemi sonrası hâlihazırda kırılgan hâle gelen küresel tedarik zincirinin yeniden stres altına gireceğine işaret ediyor. 

3) Siber güvenlik 

Modern savaşlarda şirketler, siber saldırılar yoluyla doğrudan hedef hâline gelebiliyor. Özellikle enerji şirketleri, finansal kuruluşlar ve lojistik altyapı sağlayıcıları, en çok hedef alınan şirketler arasında yer alıyor. Şirketler, bu tip bir duruma hazırlıklı olmak için kritik sistemleri yedekliyor, veri merkezlerini güçlendiriyor ve operasyonları sürekli hâle getirmeye yönelik stratejiler geliştiriyor. Bu hazırlıklar, savaşı yalnızca askerî düzlemden çıkarıp dijital altyapıların da savunulduğu daha geniş bir düzleme taşıyor. 

Siber saldırılar: Bugüne dek çok sayıda devlet güdümlü siber saldırı faaliyeti düzenleyen İran’ın, savaş döneminde saldırı sıklığını artırması bekleniyor. Fakat siber güvenliğin yanı sıra fiziksel güvenlik de şirketler için önemli bir öncelik hâline geliyor. Sektör kaynakları, güncel olarak Orta Doğu’daki yabancı iş dünyası liderleri için en güvenli lokasyonun Suudi Arabistan başkenti Riyad olduğuna işaret ediyor. 

Veri merkezleri de önemli bir fiziksel güvenlik konusu olmaya devam ediyor. Bölgedeki veri merkezlerine yapılan saldırılar, bu merkezlerin fiziksel güvenliğinin nasıl artırılabileceğine ilişkin soruları gündeme taşıyor. 

Örneğin: Geçen hafta Amazon, insansız hava araçlarıyla (İHA) yapılan saldırılarda BAE’deki iki veri merkezi ve Bahreyn’deki bir veri merkezinin hasar gördüğünü açıkladı. Şirketin bulut bilişim birimi Amazon Web Services (AWS), BAE’deki iki tesisin doğrudan hedef alındığını, Bahreyn’deki tesisin ise yakınlarında meydana gelen bir İHA saldırısı sonucu hasar gördüğünü vurguladı. 

Bahreyn’deki veri merkezi, şirketin ABD ordusuna verdiği destek nedeniyle İran Devrim Muhafızları Ordusu tarafından hedef alındı. Şirket, saldırıların sebep olduğu yapısal hasar nedeniyle tesislerden en az birinde faaliyetleri durdurarak personeli tahliye etti. 

Benzer şekilde: İran Devrim Muhafızları Ordusu, Orta Doğu’daki bir Microsoft tesisine yapılan saldırıyı da üstlendi. Bu sırada İsrail ve ABD’nin de İran’ın başkenti Tahran’da en az iki veri merkezini hedef aldığı bildirildi. Bu tesislerden biri, doğrudan İran Devrim Muhafızları Ordusu ile bağlantılıydı. 

• Veri merkezlerine yönelik saldırıların ardından BAE’deki bankacılık sistemleri, ödeme altyapısı, paylaşımlı yolculuk platformları ve teslimat uygulamaları gibi dijital hizmetlerin birçoğunda uzun süreli kesintiler yaşandı. 

• Uzmanlar, bu tür tesislere yapılan saldırıların bankacılık ve kamu gibi kilit sektörleri felç edebileceğine ve bir dakikalık kesintinin bile bir şirkete milyonlarca dolara mâl olabileceğine işaret etti. 

Ek olarak: Özellikle ABD’li şirketlerin çatışmalar sona erene kadar Körfez Bölgesi’ne yönelik seyahat, genişleme ve yatırım planlarını askıya alması bekleniyor. Analistler, savaşın turizm ve ticaret alanlarında anında etki gösterdiğine dikkat çekiyor. 

• Bölgenin hava sahasının büyük bir bölümünün kapatılmasına yol açan savaş, dünyanın en işlek transit merkezlerinden Dubai ve Doha’daki havalimanlarını felç etti. On binlerce yolcu, bu havaalanlarında mahsur kalırken havayolu şirketleri de binlerce uçuşu iptal etmek zorunda kaldı.

• Böylece ABD-İsrail ve İran arasındaki savaş, COVID-19 salgınından bu yana seyahat endüstrisinde görülen en büyük kesintiyi yarattı. 

Ayrıca savaş, enerji fiyatlarındaki artışa bağlı olarak havayolu şirketlerinin işçilikten sonraki en büyük ikinci gider kalemi olan jet yakıtının fiyatlarını da çatışmaların başlamasından bu yana iki katından fazla artırdı. 

Yatırımcılar nasıl tepki veriyor? 

Yatırımcılar, savaşa geçmişteki büyük çatışmalarda verdikleri tepkiye paralel bir biçimde tepki gösterdi. Bölgeye seyahatlerin kısıtlanması ve binlerce yolcunun evde kalmayı tercih etmesi nedeniyle havayolu, otelcilik ve kruvaziyer şirketlerinin hisseleri elden çıkarılırken Lockheed Martin ve Northrop Grumman gibi savunma sanayi şirketlerinin hisseleri yükselişe geçti. 

ABD, savaşın başından bu yana İran’a karşı Tomahawk seyir füzeleri, hayalet savaş uçakları ve tek yönlü saldırı drone’ları da dahil olmak üzere pek çok farklı silah kullandı. Ayrıca Anthropic tarafından geliştirilen Claude’un da aralarında bulunduğu birçok yapay zeka sisteminin, İran’a yönelik saldırılarda kullanıldığı bildirildi. Bu durum, yapay zekanın askerî amaçlarla kullanılmasının sınırlarına ilişkin yeni soruları gündeme taşısa da yapay zeka ve savunma teknolojisi şirketlerinin hisselerini pozitif yönde etkiledi. 

Perspektif: Uzmanlara göre enerji maliyetleri, tedarik zinciri kesintileri ve siber saldırı girişimleri, savaş ikliminde iş dünyası açısından üç temel risk faktörü olarak öne çıktı. Bu durum, modern ekonomide savaşın etkilerinin en az cepheler kadar şirket bilançolarına da yansıdığını kanıtladı. Analistler, jeopolitik krizlerin artık yalnızca devletleri değil, şirketleri de doğrudan aktör hâline getirdiğini vurguladı.

• Editörün önerisi: Veri merkezleri savaşta yeni hedef oldu: Ulusal güvenliğin kapsamı genişliyor | Quando, Doğa Yurduneri