Sınırlara ve kurallara meydan okuyan doğal peyzaj: Kaos bahçeciliği

“Kaos bahçeciliği” yeni bir terim belki ama aslında oldukça zahmetsiz ve ucuz, çok eski bir geleneğin günümüze yansıması: Toprağa rastgele tohumlar serpiştir ve büyümelerini izle.

• Bahçecilik kurallarına, ekim-dikim takvimlerine ve toprak türüne göre bitki seçme rehberlerine meydan okuyan yeni nesil bahçeler, iki bahar önce sosyal medyada “doğal bahçeler” ve “kaos bahçeciliği” etiketleriyle paylaşılmaya başlamıştı. Gidişata bakılırsa doğanın insafına ve kontrolüne bırakılan bu sürdürülebilir bahçecilik türüne ilgi artıyor.

Kaos bahçeciliğinin temelinde farklı bitki türlerinin tohumlarını toprağa rastgele serpiştirmek ve süreci doğanın devralmasına izin vermek yatıyor. Zahmetsiz ve ucuz bu uğraş, basit birkaç kritere dikkat edilerek yapıldığında biyolojik çeşitliliğe de katkı sağlıyor.

Birleşik Krallık ve Avrupa kırsalında yüzyıllardır varlık gösteren kır bahçelerinde çalılar, çiçekler, sebze ve meyveler birarada, belirli sınır ve patikalarla ayrılmadan yetiştirilir. Benzer biçimde, nispeten sakin kıyı kasabalarına giderken aralarından geçtiğimiz yabani çiçek çayırları da kendi kendine tohumlanarak insan müdahalesi olmadan gelişir. 

Dekorasyon dergilerinden fırlamış gibi görünen "düzenli, planlı ve steril bir bahçe"ye sahip olmak gibi bir derdi olmayan bahçeciler arasında bu yöntem yaygın olarak uygulanır. Toprakta kendiliğinden yeşeren fideler büyütülür, rüzgarın bitkilerin tohumlarını savurmasına ve bahçenin kendiliğinden büyüyüp gelişmesine, hayvanlarla bitkilerin simbiyotik yaşamına izin verilir.

Neden popüler oldu?

TikTok ya da Instagram’da arama çubuğuna “chaos gardening” yazdığınızda karşınıza bir kavanozda tohumları karıştırıp toprağa serpen yüzlerce insanın bahçesinin önceki ve sonraki hâlleri çıkacak. Bu akım, esnek bahçeciliğe hatırı sayılır bir görünürlük kazandırmış olsa da insanların bu uğraşı denemesinin tek nedeni değil.

Kaos bahçeciliğinin hızlıca yayılmasının ardındaki en önemli etken zahmetsiz ve ucuz, yani uygulanabilir olması. Planlı ve kurallara uygun bir bahçe için önceden toprağı ekime hazırlamanız, yürüyüş ve geçiş alanları belirlemeniz, güneş ve toprak durumuna göre ekmeye uygun bitkileri ve uygun dikim zamanlarını araştırmanız gerekli. Uygun toprağı, fide ve bahçe aletlerini, gerekiyorsa sera ve çit gibi malzemelerini almak da pek ucuz değil. Oysa yapı marketlerde ve çevrimiçi alışveriş sitelerinde bir paket çiçek tohumunun fiyatı 30-40 lira arasında değişiyor.

Günlerce süren toprağı dikime hazırlama çalışmalarının aksine toprağı hafifçe havalandırmak, tohum karışımını serpiştirmek ve can sulamasını yapmak ise yarım günde halledebileceğiniz bir iş. Üstelik kaos bahçeciliği için geniş ve bakımlı topraktan bir bahçeniz olmasına bile gerek yok. Yükseltilmiş bitki yataklarında ya da mega boy saksılarda kendi bahçenizi yaratabilirsiniz.

Bu uğraşın ayrıca zihin dinlendirici, rahatlatıcı bir yanı da var. Çoğumuz neredeyse her günümüzü dijital takvimlerin buyuruğunda, hangi saatte nerede, kimlerle, neler konuşacağımızı hesaplayarak, sürekli yeni bir "deadline"ı yakalamaya çalışarak geçiriyoruz. Kaos bahçeciliği insanda dümeni doğaya bırakma ve planlayan kişi olmaktan çıkıp gözlemci rolüne geçme ve bir sonraki adıma olayların gidişatına göre karar verme esnekliği, dolayısıyla kafa rahatlığı sağlayan bir alan açıyor.

Nelere dikkat etmeli?

Kaos bahçeciliğinin temelinde kurallara aykırı bir bahçe yaratmak yatsa da işlerin kontrolden çıkmasının önüne geçmek için birkaç ipucunu akılda tutmakta fayda var. 

Bunların ilki istilacı türler. Bahçeyi tamamen kendi hâline bıraktığınızda kendiliğinden gelişen ya da bitki tohumu karışımları içerisinde bulunan bazı istilacı bitki türleri diğerlerine göre çok daha hızlı büyüyerek ve toprağı sararak diğer bitkilerin gelişimine engel olabilir. Bu tür gelişim gösteren türleri gözlemleyip tespit ederek sıkışıklık yarattıkları alanlardan sökmek daha renkli ve çeşitli bir bahçeniz olmasını sağlar.

Sağlıklı ve dayanıklı bir bahçeye sahip olmak için dikkat edilmesi gereken diğer husus tohumları koyu gölge alanlardansa günün belirli saatlerinde güneş gören kısımlara serpiştirmek. Tüm bahçeyi kaplayacak bitki yığını gözünüzü korkutuyorsa ilk yıl bahçenin belirlediğiniz küçük bir kısmını dönüştürmek ve diğer sezonlarda yapacaklarınıza gözlemlerinize göre karar vermek de yeni başlayanlar için iyi bir fikir olabilir.

Kır bahçeleri, farklı türlerde polinatör, böcek ve toprak canlılarına ev sahipliği yaparak biyolojik çeşitliliğin korunmasında da büyük rol oynar. İstilacı türleri kontrol altına almak ve böcekleri bitkilerden uzak tutmak üzere üretilmiş, pestisit içeren zirai ilaçları bahçenizden uzak tutarak ekeceğiniz çiçek, baharat ve meyve sebze tohumlarının dörtte üçünü yerel ve polinatörlerin sevdiği türlerden seçerek hem bakımı daha kolay hem de doğa dostu bir yeşil alan yaratabilirsiniz. Kaos bahçeleri aynı zamanda sonbahar gelip bitkiler kuruduğunda bölgede yaşayan minik hayvanlara da toprak üzerinde korunaklı yuvalar sağlayacaktır.

• Arıların sevdiği bitkiler: Bahçenizde habitat kaybı ve zirai ilaçlar nedeniyle popülasyonu hızla tükenen arılara yer açmak için Buğday Derneği'nin hazırladığı aşağıdaki rehberden yararlanabilirsiniz.