Toplu işten çıkarmalar, girişimler için ne anlama geliyor?

2022 yılı, pek çok alanda toplu işten çıkarma trendinde bir artışa şahit oldu. Bu artıştan pek tabii ki teknoloji dünyası da nasibini aldı.

Kim, işgücünün ne kadarını kesti?

Elon Musk, Twitter’ı satın alma anlaşmasının tamamlanmasından bir hafta kadar sonra şirketin 7 bin 500 kişilik çalışan tabanının yaklaşık olarak yarısını işten çıkardı. Eski çalışanlara göre şirkette meydana gelen bu işten çıkarmalarla ürün güveni ve güvenliği, politika, iletişim, tweet küratörlüğü, etik yapay zeka, veri bilimi, araştırma, makine öğrenimi, sosyal fayda, erişebilirlik ve bazı temel mühendislik ekipleri de dahil olmak üzere pek çok ekip ortadan kaldırıldı.

Bunlara ek olarak, Musk, üst düzey yönetim ve tüketici ürünleri mühendisliği başkan yardımcısı gibi Twitter’da “lider” konumda olan pek çok kişinin de işine son verdi. Elon Musk, konuya ilişkin Twitter’dan yaptığı ancak daha sonrasında sildiği açıklamasında, işgücünün azaltılmasının nedeni olarak şirketin günde 4 milyon doların üzerinde zarar etmesini gösterdi.

İşten çıkarmaların ilk turunun onaylanmasından on gün sonra, çeşitli yayın organları Twitter’ın 4 bin 400 ila 5 bin 500 arasında sözleşmeli çalışanı da herhangi bir haber vermeden ya da açıklama yapmadan işten çıkardığını bildirdi. 

Facebook ve Instagram’ın gösterdiği zayıf performansların Meta’nın piyasa değerine 80 milyar dolara mal olmasından ve hisse fiyatının yıl başındaki değerinin üçte birinden daha azına düşmesinden sadece birkaç hafta sonra Meta, küresel işgücünün %13’üne denk gelen 11 bin çalışanın işine son vermeyi planladığını doğruladı. Şirketin CEO’su Mark Zuckerberg, konuya ilişkin açıklamasından şirketin bütçeleri küçültmek, ikramiyeleri azaltmak, gayrimenkul ayak izini küçültmek ve verimliliği artırmak için ekipleri yeniden yapılandırmak da dahil olmak üzere işletme genelinde maliyetleri düşürmeye çalıştığını aktardı.

Öte yandan, bu trend, 2023’te de etkisini sert bir şekilde göstermeye devam etti. Aralık ayında 1,5 milyonluk devasa küresel işgücünün yaklaşık %1,3’üne, kurumsal çalışanının ise %6’sına denk gelen 20 bine yakın çalışanını işten çıkarmayı planladığına ilişkin çıkan haberlerden 1 ay kadar sonra Amazon, 18 binden fazla personelin işine son vereceğini ve işten çıkarmaların büyük bir kısmının ocak ayı içinde gerçekleşeceğini duyurdu. İşten çıkarmaların “belirsiz ekonomi”nin bir sonucu olduğunu belirten CEO Andy Jassy, Amazon'un "son birkaç yıldır hızlı bir şekilde işe alım yaptığını" ancak işten çıkarmaların şirketin daha güçlü bir maliyet yapısıyla daha uzun vadeli fırsatları takip etmesine yardımcı olacağını da sözlerine ekledi.

Google’ın ana şirketi Alphabet, 20 Ocak’ta küresel işgücünün yaklaşık %6’sına denk gelen 12 bin kişiyi işten çıkardığını duyurdu. Bu karar, Alphabet'in hem gelir hem de kar beklentilerinin gerisinde kaldığı üçüncü mali çeyrek için beklenenden daha düşük rakamlar açıklamasından dört ay sonra geldi. Bununla birlikte, Alphabet'in genel gelir artışı çeyrekte %6'ya yavaşlarken, Google Cloud yıllık bazda %38 büyüyerek 6,9 milyar dolara ulaşmıştı.

Google’da meydana gelen toplu işten çıkarmanın iki gün öncesinde ise Microsoft CEO’su Satya Nadella, şirketin işgücünün neredeyse %5’ini etkileyen 10 bin çalışanın işine son verileceğini bildirdi. Nadella, bu küçülme manevrasının, şirketin uzun vadeli büyüme göstereceğini öngördüğü alanlara yatırım yaparken maliyet yapısını gelir yapısıyla uyumlu hâle getirme çabalarından kaynaklandığını belirtti. Seattle merkezli teknoloji devi, büyük ölçüde güçlü ABD doları ve kişisel bilgisayar satışlarında devam eden düşüş nedeniyle 2023 mali yılının ilk çeyreğinde son beş yılın en yavaş büyümesini kaydetmiş; Microsoft’un net geliri, geçen yılın bu dönemine göre %14 azalarak 17,56 milyar dolara gerilemişti.

Teknolojideki son büyük işten çıkarma ise küresel işgücünün %1,5’ine denk gelen 3 bin 900 çalışanın işine son veren International Business Machines Corp. (IBM) ve küresel işgücünün %2,5’ine denk gelen 2 bin 800 çalışanın işine son vermeyi planladığını açıklayan SAP’den geldi.

Sadece Alphabet, Microsoft, Amazon ve IBM’deki işten çıkarmalar bile Ocak 2023 itibarıyla 44 bin teknoloji çalışanının işine son verildiğini gösteriyor. Bununla birlikte, danışmanlık firması Challenger, Gray & Christmas Inc. verilerine göre, teknoloji sektöründe 2022 yılında bir önceki kıyasla %649 artışla 97 bin 171 çalışanın işten çıkarıldığı belirtiliyor.

Neden?

Amazon, Oracle, Microsoft, Salesforce ve Facebook gibi büyük teknoloji devleri, karantinaların uzaktan çalışmayı gerektirdiği ve e-ticaretteki devasa bir artışın meydana geldiği Covid-19 pandemisi sırasında toplu işe alımlar gerçekleştirdi. Gelgelelim, pandeminin etkisini yitirmesiyle kullanıcı ve tüketici davranışlarının eski hâline dönmesi ve bu süreçte küresel ekonomik sahnesinde meydana gelen değişimler sonrasında bu şirketlerin çoğu hayal kırıklığı yaratan büyüme oranları ve kazançlar bildirmeye başladı. Devam eden tedarik zinciri sorunları, enflasyon ve Ukrayna'daki savaş da hem iş hem de tüketici harcamaları üzerinde etkili oldu ve durgunluk korkularına yol açtı. Hisse fiyatları giderken düşerken yöneticiler, pandemi süresince çok hızlı bir şekilde çok fazla büyüdüklerinin farkına vararak maliyetleri düşürmenin yollarını aramaya başladı. Bu maliyetleri düşürme yollarından biri ise tabii ki de işgücünü kesmek olarak karşımıza çıktı.

Teknoloji sektöründeki iş kayıplarını takip eden Layoffs.fyi tarafından derlenen verilere göre, ocak ayında teknoloji şirketlerinde pandeminin başlangıcından bu yana herhangi bir ayda olduğundan daha fazla çalışan işten çıkarıldığı belirtiliyor. Öte yandan, pazar araştırma firması Gartner'a göre, 2023 yılında küresel BT harcamalarının artacağı ve kurumsal yazılım ve BT hizmetlerinin en büyük büyümeyi yaşayacağı tahmin edilse de, veri merkezi sistemleri ve iletişim hizmetlerinin %1'den daha az büyümesiyle genel artışın mütevazı olması bekleniyor. Buna ek olarak, donanım satışlarının da düşmeye devam edeceği tahmin ediliyor.

Bir başka araştırmaya göreyse teknoloji sektöründeki işverenlerin 2022 yılında toplu olarak 150 binden fazla kişiyi işten çıkardığı ve 2023'ün sadece ilk üç haftasında işten çıkarmaların bu rakamın %30'undan fazlasına ulaştığı aktarılıyor.

Amazon ve Microsoft gibi yüksek profilli teknoloji şirketleri bu yıl önemli işten çıkarmalar yapacağını duyurmuş olsa da, işten çıkarmaların çoğunun teknik olmayan personeli içerdiği gerçeği ve deneyimli teknoloji yeteneklerinin eksikliği, şirketlerin BT profesyonelleri için maaşları yükselttiği anlamına geliyor. Buna göre, danışmanlık şirketi Janco Associates, BT profesyonelleri için zamların 2023'te %8 artabileceğini öngörüyor.  

Peki, bu tablo, girişimler için nasıl bir resim çiziyor?

Teknoloji dünyasında yaşanan bu durum, teknoloji girişimciliğine dair pek çok soruyu da beraberinde getiriyor. Bu durum teknoloji girişimciliğinde bir artışa yol açabilir mi? Şu anda sokaklarda çok sayıda işsiz girişimci adayı olduğu gerçeği, içinde hep bir şirket kurma isteği olan girişimciler için ne ifade ediyor, özellikle de önümüzdeki birkaç ay içinde bu kişilerin hepsinin kıdem tazminatlarını nakde çevirebileceklerini düşündüğümüzde?

Bazı girişimler teknoloji sektöründeki gerilemenin etkilerini hissederek çalışan sayısında azalmaya giderken bazıları da giderek genişleyen işe alım havuzunun nimetlerinden faydalanıyor. Seattle merkezli tarım teknolojisi girişimi Aigen'in kurucu ortağı Rich Wurden, konuya ilişkin olarak "Sadece bir yıl önce sahip olamayacağımız pek çok yeteneğe kesinlikle erişebiliyorum" ifadelerini kullanıyor.

Büyük teknoloji şirketleri işe alımlarını kısıtladıkça ve işe alım bütçelerini azalttıkça, işe almak için kaynakları olan girişimler maaş tekliflerinde giderek daha da rekabetçi bir hâle geliyor. Bir girişim için çalışmak, büyük bir şirkette sunulan avantajlara ve güvenliğe alışkın bir mühendis, pazarlamacı, tasarımcı veya başka bir profesyonel için daha riskli gelebilir. Ancak erken aşamadaki bir girişimde hisse senedi alma fırsatı ve kültür, ürün ve işe alım üzerinde daha fazla etkiye sahip olmak gibi avantajlar olduğu gerçeği bu durumu daha çekici kılabiliyor.

Öte yandan, bir girişime katılmakla yeni bir girişim kurmanın bambaşka iki şey olduğunu unutmamak gerekiyor. Teknoloji sektöründeki işten çıkarmaların yeni bir girişimcilik dalgasını tetikleyip tetiklemeyeceği ise henüz net değil; ancak Seattle'da bulunan girişim stüdyoları Madrona Venture Labs ve Pioneer Square Labs'in liderleri, işten çıkarmalarla birlikte girişimci adaylarının başvurularında ve ilgilerinde artış gördüklerini söylüyor.

• Gerilemeyle gelen artış: Bu tarz gerileme dönemleri geçmişte yeni girişimciler için oldukça verimli olmuştur. Dot-com iflası Facebook ve YouTube’un ortaya çıkması için gerekli olan ortamı yaratırken Airbnb, Slack ve Uber de 2008 ekonomik krizinin küllerinden doğdu. 

Erken aşama risk sermayesi şirketi Pack Ventures'ın kurucusu Ken Horenstein, girişimci girişimlerin kuluçkaya yatmasının genellikle zaman aldığı göz önüne alındığında, mevcut işten çıkarmalar dizisinin ardından bir gecikme olacağını tahmin ediyor; ancak insanların eninde sonunda son birkaç yıldır düşündükleri şirketleri kurmaya başlayacaklarını da sözlerine ekliyor. 

Bununla birlikte, risk sermayesinin azlığı düşünülecek olduğunda mevcut piyasada bir iş kurmak zor olabilir. Crunchbase'e göre yatırımcılar 4. çeyrekte tohum aşamasındaki girişimlere 7 milyar dolar aktarırken, bu rakamın bir önceki yılın aynı dönemine göre %35 azaldığı; erken aşama finansmanının ise %54 düştüğü belirtiliyor. Ayrıca, faiz oranlarının yükselmesi ve teknoloji hisselerinin değerinin düşmesiyle birlikte, birçok risk sermayedarı hangi girişimleri destekleyeceklerine karar verirken daha katı kriterlere başvuruyor.

Bazı firmalar ise özellikle işten çıkarılan teknoloji çalışanlarını hedefliyor. Mesela, San Francisco merkezli Day One Ventures firması tarafından kısa bir süre önce başlatılan "Funded Not Fired" isimli yeni bir program, girişimlerin en az bir kurucusunun işten çıkarılmış olmasını gerektiriyor.