Uluslararası Ekonomi Zirvesi gündemi: Türkiye, küresel sermayenin aradığı güvenli bölge olabilir mi?

Paretoİş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.
ABD ve İsrail’in İran saldırmasıyla başlayan ve ikinci ayında ilerleyen savaşın sadece Ortadoğu’yu değil, dünyayı da ticaret dengelerinde işleyişi değiştirecek tarihî kırılmaların eşiğine getirdiğini görüyoruz. Savaş, bölgeyi son yılların en ciddi güvenlik kriziyle karşı karşıya bırakmış durumda. Dünya artık sadece pazar odaklı bir ekonomik düzen içinde ilerlemiyor, bunun yerine giderek artan bir biçimde jeopolitik çatışmalarla şekillenen, hem sessiz hem de sıcak çatışmalarla şekillenen bir ortamda ilerliyor.
Ortadoğu’daki yeni şiddet sarmalı, tedarik zincirlerini alt üst etti, petrol fiyatlarına tavan yaptırdı. Hürmüz Boğazı’nın fiilen abluka altına alınmasına yol açan savaşın sadece bir petrol krizi olmadığı, büyük bir değişime doğru ilerlendiği ifade edilirken bu yeni dönemin yeni enerji denklemleri, yeni lojistik hatları ve yeni ticaret blokları oluşturması bekleniyor.
IMF Başkanı Kristalina Georgieva’nın yaptığı son açıklamaya göre, Ortadoğu'daki savaş nedeniyle küresel büyüme tahminleri düşecek; en iyimser senaryoda bile kalıcı ekonomik hasarlar meydana gelecek. “Bildiğimiz şey şu ki, barış kalıcı olsa bile büyüme daha yavaş olacak” diyen Georgieva, “Savaştan doğrudan etkilenen ülkelerle, ithal petrol ve doğalgaza bağımlı ülkeler, etkinin en ağır yükünü taşımaya devam ediyor. Bu etkinin ne kadar kötü olacağı, ülkelerin petrol ve doğalgaz rezervleri de dahil olmak üzere ne kadar politika alanına sahip olduğuna büyük ölçüde bağlı olacaktır” değerlendirmesini yapıyor.
IMF, Dünya Bankası ve Dünya Gıda Programı'nın ortak açıklamasında da, yükselen petrol, gaz ve gübre fiyatlarının, taşımacılıktaki tıkanıklıklarla birleşerek, ”kaçınılmaz olarak artan gıda fiyatlarına ve gıda güvensizliğine yol açacağı” uyarısı yapılıyor.
Türkiye için nearshoring fırsatı yaratabilir mi?
Türkiye’de üretici kesim açısından bakıldığında enerji ithalatı maliyetlerindeki artış, TL üzerindeki kur baskısı, navlun ve sigorta primlerindeki sıçrama ile İran ve Türkiye doğalgaz boru hattı sözleşmesinin Temmuz 2026’da bitecek olması ciddi risk unsurlarının başında geliyor.
Uluslararası kredi derecelendirme kuruluşu Fitch Ratings, normal takvim dışı ve olağandışı bir zamanlamayla Türkiye'nin kredi notunu "BB-" olarak korurken, kredi notu görünümünü "pozitif"ten "durağan"a çevirdi. Sebebi, Ocak ayından bu yana rezervlerdeki belirgin düşüş, uzayabilecek savaşın ve jeopolitik risklerin dış finansman ve enflasyon baskısı yaratma potansiyeli olarak belirtiliyor.
Diğer yandan, Türkiye’nin coğrafi konumu, üretim kapasitesi ve ticaret ağları dikkate alındığında, Ortadoğu’da uzama ihtimali yüksek olan bu jeopolitik kriz hem risk hem de fırsat üreten bir dinamik olarak da değerlendirilebilir.
- Çünkü jeopolitik krizler bölgesel üretim merkezlerini etkilediğinde ticaret akışları yeniden şekillenir. Avrupa ve Körfez ülkeleri tedarik güvenliği nedeniyle üretimi Türkiye’ye kaydırabilir.
Avrupa’ya yakınlık, gelişmiş sanayi altyapısı ve lojistik avantaj gibi sebepler, Türkiye için Batı medyasında son yıllarda sıklıkla vurgulanan nearshoring fırsatı yaratabilir.
- Nedir? Nearshoring, şirketlerin üretim veya hizmet süreçlerini, uzak coğrafyalar yerine coğrafi, kültürel ve zaman dilimi açısından yakın komşu ülkelere kaydırması olarak açıklanıyor.
Türkiye, bu belirsizliklerin çoğaldığı çoklu krizler ortamında kendisini jeopolitik anlamda doğru konumlandırmasıyla öne çıkabilecek mi, önümüzdeki dönemde hep birlikte göreceğiz. Küresel anlamda ticareti etkileyen ve jeopolitik dengesizlikleri artıran risklere karşı Türkiye ekonomisinin kırılganlıkları ve avantaja dönüştürülebilecek güçlü yanları üzerine son günlerde çokça düşünülüyor.
Bu yıl “Büyük Dönüşüm: Dayanıklı ve Sürdürülebilir Bir Küresel Sisteme Geçişin Pusulası” gündemiyle 15’incisi düzenlenen Uluslararası Ekonomi Zirvesi’nde gerek Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek’in gerekse iş dünyası temsilcilerinin ve akademisyenlerin ticaret dengeleri açısından dikkat çektiği noktalar aşağı yukarı aynı yere işaret etti: Sermaye savaşla birlikte yeni limanlar arıyor, Türkiye güvenli liman rolünü üstlenebilir mi? Hem savaştan uzak hem Avrupa, Ortadoğu ve Afrika gibi pazarlara yakın konumu Türkiye’yi avantajlı hâle getirebilir mi?
Şimşek: Enflasyon 3 puan daha yüksek seyredebilir
Türkiye özelinde baktığımızda öne çıkan başlıklardan biri hiç kuşkusuz enflasyon oldu. Bakan Şimşek, Ortadoğu'daki savaşın büyük bir şok olduğunu, geçmişe oranla bugünkü savaşın enerji piyasalarına etkisinin çok büyük olduğunu söyleyerek ateşkes sürse dahi küresel ekonomi açısından da Türkiye açısından da bir miktar tahribatın söz konusu olduğunu kaydetti:
“Büyüme beklentileri aşağı yönlü, finansal koşullar daha sıkışık. Savaşın getirdiği yıkım ve bunun rehabilitasyonu zaman alacak. Ateşkes devam etse dahi etkileri hissedilecek. Jeopolitik olarak da ne bölge ne de dünya eskisine dönecek.”
Şimşek’in konuşmasında öne çıkan diğer başlıklar ise şöyle:
“Savaş, uygulanan ekonomi programının süresini uzatır ama raydan çıkarmaz. Sadece ihtiyaç duyduğumuz süre artacak. 1-1,5 yıl diye öngördüğümüz süre belki 2-2,5 yıllık döneme sirayet edecek. Çünkü fiyat istikrarı olmadan sürdürülebilir büyüme olmaz. Orta vadedeki programa göre enflasyon 3 puan daha yüksek seyredebilir. Cari açık 1,5 öngörüyorduk, bir puan yükselebilir. Bu da yönetilebilir. Büyüme yüzde 4 öngörüyorduk şimdi yarım ya da bir puan düşebilir. Bütçe açığını yüzde 3,5 öngörmüştük. Belki 40 baz puan yüksek olabilir.
Ama mesajım: Tüm bu etkiler yönetilebilir. Dolayısıyla programı rayından çıkarmaz, programın süresini uzatır. Programı önceliklendirdik ve kararlıyız. Bu önemli bir şok ama bunu yönetilebilir görüyoruz.”
AB, Türkiye ve NATO arasındaki işbirliği gözardı edilemez
Eski Danimarka Başbakanı Helle Thorning-Schmidt de konuşmasında yukarıda bahsettiğimiz Ortadoğu’daki sürecin Türkiye için kriz olduğu kadar fırsatlar da yarattığı görüşünü savunanlardan biri oldu. Küresel sistemde yaşanan dönüşüm sürecinde Türkiye’nin stratejik konumuna dikkat çeken Thorning-Schmidt, şu görüşleri paylaştı:
“Şu andaki ortama baktığımızda hem zorluklar hem fırsatlar birarada. Bunu net bir şekilde söyleyebiliriz ki Türkiye bu açıdan bölgede çok özel bir konuma sahip. Avrupa, Ortadoğu ve Asya arasında köprü görevi gören kritik coğrafi ve jeopolitik konumu, Türkiye’yi önemli bir merkez ve bu bölgeler arasında bir koridor hâline getiriyor.
Üretim, enerji ve ticari bağlantısallığın sağlanmasının yanı sıra Türkiye’nin en önemli işlevlerinden biri de bir NATO üyesi olarak bölgede barışın tesisine yönelik önemli sorumluluklar üstlenmesi. Körfez ve Ortadoğu krizlerinde bu rolün ne kadar kritik olduğunu gördük ve görüşmeler sırasında da bunu gözlemledik. Türkiye’nin umut ediyorum ki, bu konumu ve önemi devam edecek.
Sistemsel olarak baktığımızda yeni bir dünya sistemi, yeni bir dünya düzeni kuruluyor. Bunun nasıl bir düzen olacağına dair henüz net bir çerçeve yok. Ancak bu dönüşüm sürecinin başladığı açık. Bu süreçte birlikte hareket etmek zorundayız. Avrupa Birliği, Türkiye ve NATO arasındaki işbirliğini gözardı edemeyiz. Türkiye’nin Avrupa ile Ortadoğu ve Körfez ülkeleri arasında köprü rolü her zaman önemini koruyacaktır. Tüm bunları düşündüğümüzde Türkiye’nin kilit bir rol üstlendiğini inkar edemeyiz.”
Merkez bankaları daha stratejik hâle gelecek
Koç Üniversitesi Ekonomi Bölümü’nden Prof. Dr. Kamil Yılmaz ise şu görüşleri paylaştı:
“ABD ile Çin’in ayrışması dünya ekonomisini yaklaşık yüzde 4 daraltıyor. Tamamen enseyi karartmamıza gerek yok. AB’nin Hindistan ile yaptığı anlaşma, Pasifik ülkelerinin yaptığı anlaşmalar önemli. İran savaşının etkilerinden ziyade uzun vadeye bakıyorum. Türkiye’nin coğrafi konumu, Avrupa’ya Gümrük Birliği ile entegrasyonu önemli. Bu yeni oluşan dünya düzeninin bize ne kadar fayda sağlayacağına, bizi ne kadar ileri taşıyacağına bakmak lazım. Biz yine Gümrük Birliği konusunda adımlar atmak zorundayız.”
Merkez Bankası'nin eski başekonomisti ve Bilkent Üniversitesi İktisat Bölümü’nden Prof. Dr. Ali Hakan Kara, dünyanın geçirdiği dönüşümün kurumlara da yansıdığını belirterek şunları söyledi:
“Bunu sembolü de merkez bankaları. Böyle dönemlerde yüksek borçluluklar ve tartışmalar büyüyecek. Gelişmiş ülkeler ve dünya Türkiye’yi takip ediyor. Bizim yaşadığımız süreç diğerlerinin de başına geliyor. Merkez bankaları ülkenin stratejik hedeflerini de gözeten kurumlar hâline gelecek. Savaş ortamında kutuplaşma ve içe kapanma dönemi var. Merkez bankaları da geleneksel araç bağımlılığı için de biraz daha finansal istikrara odaklanıyor. Ülkelere gelecek şokları bertaraf edecek ağ kurmak ve ülkenin stratejik hedefleri ile uyumlu olmak zorunda kalıyor.”
Ülkeler jeopolitik partnerleriyle birlikte hareket ediyor
Garanti BBVA Başekonomisti Seda Güler Mert de “Küreselleşmenin sonu değil ancak kimlerle entegre olduğunuz öne çıkıyor. ABD-Çin rekabeti, teknolojideki ayrışmalar, ticaret savaşları öne çıkıyor. Ülkeler ticari partnerlerini belirlerken jeopolitik partnerleriyle hareket ediyor. Sıcak çatışma ortamına çok yakın bir noktada bulunuyoruz. Savaş sadece risk primini etkileyen bir katman değil, lojistik ve hammadde tedariği gibi konuları da etkiliyor. Sermaye en yüksek getiriyi arayacak ancak daha öngörülebilir bir ortam arıyor” dedi.
Türkiye’nin tek başına kırılganlıklar değil, avantajlar da sunan bir ekonomi olduğunu dile getiren Mert, sözlerine şöyle devam etti:
“Sanayide üretim kapasitesinin olması, nitelikli insan kaynağının olması, özel sektörün dayanıklılığı, hizmet gelirlerinin önemli bir pay edinmesi, kamu borçluluğunun düşük olduğu bir dönemdeyiz. Bunlar bize fırsatlar sunuyor. Ama sermaye neden kısa vadeli ve fırsatçı dediğimizde de yüksek enflasyon gibi kırılganlıklar öne çıkıyor. Hem maliyet hem de güven şoku ile karşı karşıyayız.”
Tera Yatırım Genel Müdürü Emir Münir Sarpyener de aynı noktaya işaret ederek dünyanın son 40 yılın en ağır jeopolitik sınavlarından birini verdiğini ifade etti:
“İran savaşı, küresel ekonominin denklemlerini bir gecede değiştirdi. Havayolu rotaları değişti, lojistik maliyetleri tırmandı, gübre fiyatlarındaki sıçrama küresel tarımı tehdit ediyor. Avrupa'dan Asya'ya, Afrika'dan Amerika'ya her ekonomi bu dalgayı hissediyor.
Türkiye, bu krizde hem ABD hem de İran ile doğrudan diyalog kurabilen sayılı ülkelerden biri. Ateşkes müzakerelerinde aktif arabuluculuk yürütüyor. Bu diplomatik ağırlığın ekonomik karşılığı büyük. Körfez sermayesi yeni güvenli limanlar arıyor ve çok iyi biliyoruz ki Türkiye bu sermayeyi çekebilecek siyasi iradeye, altyapıya, insan kaynağına ve kurumsal çerçeveye sahip.
Savaş sonrası yeniden inşa süreçlerinde çimentodan çeliğe, lojistikten enerjiye Türkiye'nin kapasitesi öne çıkacak. Biz iş dünyası olarak bu süreçte üstümüze düşeni biliyoruz. Üretmeye, yatırım yapmaya, Türkiye'nin hikayesini dünyaya anlatmaya devam edeceğiz.”










