Yapılacaklar listesi tamamlandı: Peki çok mu rahatladık?

Paretoİş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.
Günü bitirdik, defterimizde ya da telefonumuzda bulunan listede yer alan bütün işleri tamamladık. Günlük yapılacaklar listemizdeki tüm kutucuklar işaretli. Bu durum çoğu zaman yaşanmıyor bile, çünkü iş dediğimiz şey yaptıkça çoğalan bir döngüden ibaret.
- Ancak şu an varsayım üzerinden konuşalım. Hakikaten o gün için yapmamız gereken her işi “layığıyla” yerine getirdik diyelim… Bilgisayarı kapatırken içimizde gerçekten ne kalıyor? O işlerin üzerini çizmenin verdiği anlık nefes alma hâli gerçek bir rahatlama mı, yoksa sadece bir sonraki iş dalgası gelene kadar paçayı kurtarmış olmanın getirdiği hafif panik ve öfkeyle karışık bir uzaklaşma arzusu mu?
Biliyoruz ki, bugün insani kapasitemizin çok üzerinde bir beklenti yığıntısı altında ezilmemeye çalışma evresini çoktan geçtik, göz göre göre eziliyoruz artık. O vahşi beklentilerin altında ezildikçe de önümüze doldur doldur bitmeyen, bir maddeyi silseniz arkasından üç-beş yenisi eklenen o meşhur yapılacaklar listeleri çıkıyor.
Bir işi yetiştiremediğimizde duyduğumuz o yoğun huzursuzluğun tedavisi belli ki bir işi yetiştirmek değil. Eğer öyle olsa bir işi yetiştirdiğimizde yerini hemen bir sonraki görevlerin stresi almazdı.
Bu durum elbette çalışmamızın karşılığını ne manevi ne de maddi anlamda alamadığımız bir dönemde yaşamamızla doğrudan bağlantılı. Ekonomik koşulların iç açıcı olmadığı dünyamızda yeni “para birimi” uzun süredir ne Türk Lirası, ne Amerikan Doları, ne Euro oldu… Bir süredir tedavülde olan “umut” denilen bu para birimi yanlış yerlerde kullanıldıkça ve yapılan yatırımlar karşılıksız kalınca değer kaybetti.
- Bugün artık parasıyla beraber umudunu da kaybeden beyaz yakalılar “to-do list”lerini doldurup kendince ufak tefek dopaminler kovalıyorlar.
Stanford Üniversitesi’nden Dr. Anna Lembke, Dopamin Toplumu adlı çalışmasında bu durumu "ödül-acı dengesinin bozulması" olarak tanımlıyor. Ulaştığımız o anlık dijital başarılar (e-posta arşivlemek, listeden madde silmek) beynimizde çok hızlı tüketilen bir dopamin salgısı yaratıyor. Ancak kapasitemizi aşan o beklentilerin oluşturduğu baskıyı yapay doyumlar bir yere kadar rahatlatıyor. Hemen arkasından daha büyük bir zihinsel boşluk ve yeni görevleri tamamlama stresi geliyor. Bugün insanlık bu mekanik döngüyü besleyen bir takıntı ağının içinde... “Bunu da yapmalıyım”, “Şunu da teslim etmeliyim” derken gün bitiyor, geriye sadece o listedeki tamamlanmış işlerin üstüne atılmış çizikler kalıyor.
Son dönemde üzülerek gözlemlediğim bir durum var. Artık beyaz yakalı dünyasında tek öncelik “patronu memnun etmek”… Tek amaç yöneticiyi ya da müşteriyi mutlu etmek olunca ve tabii sistem de bizi buna zorlayınca, üstelik maddi ve manevi yeterince motive edecek unsurların olmadığı dünyada boşvermişlik hâli baş gösteriyor. İnsanlar diyorlar ki: "Bana ne, paramı kazanır, günü bitiririm, zaten elime ne geçiyor ki..." Kendi içinde son derece tutarlı, yıpranmaktan kaçmaya çalışan bir zihniyet bu.
Ancak bu yaklaşımın bizi götürdüğü yer, yaptığımız işin bize ne katabileceği gerçeğinden tamamen kopmak oluyor. Bir oyunun içindeyiz, bu düzene dahiliz ve günümüzün en verimli saatlerini iş hayatında harcıyoruz. O zaman bir işi sadece yapmış olmak için mi, yoksa "bu süreç bana ne katabilir" diye düşünerek mi ele almalıyız? Sadece "Bugün işlerimi hallettim mi" sorusunun peşinden koşmanın bize iyi gelmediğini idrak etmemiz gerekiyor.
Tik atma bağımlılığı ve üretkenlik yanılsaması
Gerçekten üretken miyiz, yoksa sadece o listedeki maddelerin üzerini çizmenin getirdiği o anlık rahatlamanın peşinde mi koşuyoruz? Günün koşturmacasında bu ikisi birbirine çok kolay karışabiliyor. Günümüzü, kariyerimizi ve hatta uykumuzu o listedeki kutucuklara indirgediğimizde düşünmenin ve derinleşmenin tik atma hızımızı yavaşlattığına inanıyoruz. İşin üzücü kısmı bunu tehlike gibi algılıyor oluşumuz.
Bir konu üzerine gerçekten kafa yormak, hata yapmak, "Acaba burası doğru oldu mu?" diye durup sorgulamak zaman alır. Zaman alması emek demek, o gün o listeden daha az maddenin silinmesi demek. Günümüz koşullarında ise bizden derinlik değil, saf hız bekleniyor. Sırf önümüzdeki listeyi hızlıca eritmek, o devasa beklentilerin oluşturduğu baskıyı üzerimizden atmak için işin özüyle bağımızı tamamen koparıyoruz. Ortaya çıkan sonucun ne kadar bize ait olduğunu sorgulamıyoruz bile. Yeter ki o çizik bir an önce atılsın.
Gürültünün güvenli limanına sığınmak
Modern iş dünyasında ve üretkenlik teorilerinde karşımıza çıkan bir ayrım var: Sinyal ve gürültü. Bu yaklaşıma göre, bilgi çağında önümüze yığılan operasyonel koşturmacalar, bitmeyen anlamsız e-postalar ve sadece günü kurtaran ufak tefek revizyonlar tamamen "gürültü"dür. Gerçekten değer yaratan büyük fikirler, stratejik adımlar ve özgün yorumlar ise "sinyal"dir.
- Girişimci Kevin O’Leary’nin Steve Jobs ve Elon Musk üzerinden bu ayrımı anlattığı videonun Instagram ya da YouTube’da karşınıza çıkmış olması kuvvetle muhtemel.
Tamam, biz milyarder, trilyoner değiliz fakat gürültüyü temizlemeye o kadar çok odaklanıyoruz ki sinyalleri kaçırmayı bırakın, fark etmiyoruz bile. Gürültüyle uğraştığımızda sonuç almak çok kolay. Günün sonunda "Bakın ne kadar çok iş yaptım" dememizi sağlayan anlık dopaminlere oynuyoruz. Büyük sinyallere oynamak risk almak demek, zihinsel olarak sancı çekmek demek, hata yapma riskinin artması demek. Maddi kaygılar ya da en korkuncu "biri kızacak" korkusu bizi o “güvenli gürültünün” arkasına saklanmaya zorluyor.
Bu dengeyi kuramadığımızda zihinsel olarak hızla tembelleşiyoruz. Önümüze çıkan yeni dijital araçlara bizi akıllandırdıkları için değil, bizi yavaşlatacak olan o "düşünme sancısını" ortadan kaldırıp daha hızlı tik atmamızı sağladığı için kendimizi hemen teslim ediyoruz.
Kendi cümlelerimizle var olabilmek
Y kuşağı mensubu olarak benim, nesildaşlarımın ve bizden önce doğanların da mutlaka "hızlıca halledip geçme" dalgasına kapıldığı oluyor. Ancak sanki gerektiğinde kendimizi ifade etmeyi iyi kötü biliyoruz. Bir şeyleri sıfırdan kurmayı, kelimelerle boğuşmayı biliyoruz. Cümle kurarken takılmayı ve o tıkanıklığı kendi zihnimizle aşmayı birçok zaman becerdik. Bir problemle karşılaştığımızda muhakeme kabiliyetimizin varlığının öneminin farkındayız.
Eğer her şeyi makinelere devrederek dünyanın hızına teslim olursak insan olarak en temel yeteneğimizi, yani kendi adımıza düşünebilmeyi kaybetme riskiyle karşı karşıya kalırız. İnsan zihni hata yaparak, bazen saçmalayarak ve o saçmalıktan yepyeni çıkış yolları bularak gelişme gösterir. Steril, risksiz ve tamamen başkalarının belirlediği konfor alanlarına sığındığımızda, kendi yeteneklerimizi köreltiyoruz.
Zihinsel sermayeyi korumak
Teknolojiyi ya da kolaylaştırıcı araçları tamamen hayatın dışına itmekten asla ama bahsetmiyorum. Fakat ne zaman yeni nesil teknolojilere karşı hafif bir karşıt görüş veya şüphe dile getirilse birilerinin hemen "Ama zamanında hesap makinesine de böyle karşı çıkıyorlardı!" diyerek hücuma kalktığını çok gördüm.
- Bu ezbere teknoloji iyimserliği, çok temel bir farkı ıskalıyor. Hesap makinesi ile yeni nesil sistemler arasındaki bağlantı işi kolaylaştırmak gibi görünse de, aralarındaki makas zihinsel egemenlik noktasında açılıyor.
Hesap makinesi, sizin kurduğunuz denklemlerin hamallığını üstlenir. Hangi sayıları neden çarpacağınıza, formülü nereye yerleştireceğinize ve çıkan sonucun ne anlama geldiğine yine sizin beyniniz karar verir. Hesap makinesi düşünmez, sadece komutu kusursuz işletir.
Yeni teknolojiler ise doğrudan "düşünme" ve "karar verme" kasına talip oluyor. Formülü de o yazıyor, sonucu da o yorumluyor, size de sadece kopyalayıp listenize tik atmak kalıyor. Hesap makinesi işçiyken, yapay zeka efendimize dönüşüyor. Hani deniyor ya “Makineler bizi ele geçirecek” bugün yapay zeka henüz emekleme aşamasında ve birçok insanı ele geçirdi bile. Daha da gelişince bakalım neler bekliyor bizi!
Ne yapabiliriz?
Peki ne yapabiliriz? İş hayatının yoğunluğu ve üzerimize yıkılan o devasa beklentiler içinde bazı psikolojik bariyerlerle bir denge kurulabilir.
Örneğin "10 dakika kuralı"… Üretkenlik ve zaman yönetimi literatüründe, özellikle de Inc.com gibi platformlarda bilişsel kaçınmayı ve ertelemeyi kırmak için sıkça önerilen bu kural, zihinsel tembelliğe karşı harika bir kalkan.
- Kuralın özü basit: Önünüze zorlu bir iş geldiğinde, hemen en kolay kestirme yola veya bir yapay zeka uygulamasına koşmadan önce kendinize sadece 10 dakikalık odaklanma süresi tanırsınız. Bu 10 dakikada "Ben bu işte ne söylemek istiyorum, asıl can alıcı nokta ne?" diye kendinizle baş başa kalmak, beynin o paslanmaya yüz tutmuş zorlanma kasını ateşler. Fikrin ana omurgasını kendi cümlelerinizle kurduktan sonra, geri kalan teknik hamallığı ve düzenlemeyi istediğiniz teknolojik araca bırakabilirsiniz. Yani mimar siz, işçi ise yapay zeka olur.
Gün bittiğinde o yapılacaklar listesindeki bütün tikleri atmış olmak profesyonel hayatın gereği olabilir. Müşterinizin, yöneticinizin memnuniyeti elbette önemli… Ancak bir şekilde kendi düşüncelerinizle baş başa kalma lüksünü bulabildiğiniz bir an olursa kendinize şu soruyu sorabilirsiniz: "Bugün sadece önüme yığılan işleri mi erittim, yoksa ortaya gerçekten bana ait bir şeyler koyabildim mi?"
Yakın geleceğin en değerli sermayesi, insanın kendi kendine düşünebilmesi ve şahsi tecrübesi olacak gibi görünüyor. Kapasitemizi aşan bitmeyen listelerin peşinde koşup tatminsizliklerin içinde boğulmaktansa saçma, hatalı ya da kusurlu da olsa bize ait olan düşüncelerimize sahip çıkmak zorundayız. Taraf tutmuş gibi olacağım ancak diliyorum ki, bir sonraki dönem gelişimi daha da hızlanacak olan yapay zeka ve benzeri teknolojilerin karşısında bu sınır çizgisini çekebilen insanların dönemi olacak.










