Her perşembe yerel ve ulusal politikadan en kritik meseleleri ele alarak derinlemesine inceliyor, bağımsız bir tutumla alanında uzman akademisyenlere mikrofon uzatıyoruz.

Türkiye'yi yakala, dünyayı anla.

Spektrum

Dünya sanki sırat köprüsünden geçiyor. Uluslararası düzende kurallar yıkılıyor, yerleşik kalıplar bir kenara itiliyor, belirsizlikler artıyor, güç mücadelesi sertleşiyor ve topyekun savaş ihtimali geçmişe göre daha güçlü şekilde kendisini hissettiriyor. Peki Batı dünyası, Ortadoğu, Uzakdoğu ve Latin Amerika'da yükselen gerilimler 2026'da dünyayı hangi yöne doğru taşıyacak?

Eski dünya ölüyor, şimdi canavarların zamanı: 2026'da dünya siyaseti ne yöne gidiyor?

Seçimleri kutsal kabul eden bir ülkede seçim yapmamak bir seçenek değil. Özellikle mevcut lider her geçen gün popülerliğini yitirirken ve ona karşı çıkacak dişli muhalif politikacılar sahnedeyken Rusya gibi göstermelik seçimlerin yapıldığı bir modele dönmek pek olası değil. Otoriter baskıyı geri püskürtecek olanın ise yeni bir siyasi düzene kapı açacak yerli ve demokratik bir seferberlik olduğu aşikar.

Bir meşruiyet krizini anlamak: Yeni bir siyasi düzenin kapısı nasıl açılır?

Suriye’deki rejimin düşmesiyle birlikte Hizbullah’ın da zayıflaması nedeniyle kendi içindeki güç dengeleri değişen Lübnan’ın iki yıl üç aydır bir türlü yapılamayan Başkanlık seçimlerinin ardından, İsrail bombardımanıyla harabeye dönmüş sokaklarından izlenimler ve bin defa ölüp, bin defa dirilen bir kentin yaşama azmi.

Bin kez öldü, bin kez yeniden doğdu: Beyrut, Beyrut

Suriye’de 13 yıldır süren iç savaşı tam anlamıyla bitirmemiş olsa bile 61 yıllık Baas ve bunun içindeki 54 yıllık Esad rejimini sona erdiren gelişmeler neredeyse ışık hızıyla yaşandı. Esad'ın Moskova'ya kaçmasıyla bir perde kapandı ama henüz oyun sona ermedi. Türkiye'nin yeni dönemdeki olası stratejileri ve yükselen profili.

Ortadoğu'da bir perde kapandı ancak oyun sürüyor: Yeni dönemin ipuçları

Amerikan siyasetinde Trump'la birlikte yeniden dirilen "antiliberal geleneğin" teori ve uygulamasını belirleyen en önemli kurumlardan biri Washington merkezli Heritage Vakfı. Heritage'ın Amerikan siyasetini, idari yapısını ve dış politikasını nasıl dönüştürmek istediklerini anlatan "Project 2025" adlı hacimli raporu, dünyayı bekleyen yeni dönemin ipuçlarını barındırıyor.

Trumpizm’i kurumsallaştırmak: Project 2025 ve yeni dönemin ipuçları

6 Haziran 1982’de İsrail ordusu Lübnan’ı 1978’den sonra ikinci kez işgale girişti. Londra Büyükelçisi Şlomo Argov’un Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) dışındaki, Irak’ta yerleşik Abu Nidal’in örgütü tarafından bir suikast teşebbüsüyle ağır yaralanmasını bahane eden dönemin Başbakanı Menahem Begin hükümeti “Operation Peace for Galilee” (Celile’ye Barış) operasyonunu başlattı. FKÖ ile alakası olmayan bir örgütün cürmünü 1981’de İsrail ile FKÖ arasında yapılmış ateşkes anlaşmasının ihlali olarak gördüğünü söyleyerek de işgali meşrulaştırmaya çalıştı.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">FKÖ ateşkesi ihlal etmemişti ve sonradan ortaya çıktığı üzere dönemin ABD Dışişleri Bakanı Alexander Haig, olaydan önce İsrail Savunma Bakanı Ariel Şaron ile bir buluşmasında gerekçe çıktığı taktirde olası bir operasyona en hafifinden sarı ışık yakmıştı.&nbsp;</li></ul>Şaron ve dönemin Genelkurmay Başkanı Raful Eytan’ın birlikte hazırladıkları harekat planı Şaron tarafından kabineye “sınırlı” ve 40 kilometrelik güvenlik alanı yaratmayı hedefleyen bir harekat diye sunulmuştu. Halbuki nihai hedef Beyrut’tu. Harekatın planlanması 1981’in ortalarında yani o yılın yaz ayında çıkan çatışmalardan ve Amerikan özel temsilcisi Philip Habib’in FKÖ ile yapılan ateşkes anlaşmasında kotardıklarından çok önce başlamıştı.&nbsp;Şaron daha önceki Begin hükümetinde Tarım Bakanı olarak görev yapıp, o güne dek bir hayli ölçülü giden Batı Şeria’daki yerleşim inşaatlarını hızlandıran yayılmacı bir siyasetçiydi. İsrail’in Mısır ile yaptığı barış antlaşmasının ardından yeni bir devletlerarası savaş ihtimali sıfıra indiğinden Filistinliler ve Lübnan konularında elinin çok rahatladığını düşünerek bu savaşla yeni bir düzen oluşturmayı hedefliyordu. Şaron’un dört temel hedefi vardı:&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yaz aylarında yapılması gereken Lübnan Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde İsrail’e sıcak bakan bir Maruni lideri seçtirmek bunların ilkiydi. Bunun için en güçlü aday Falanjistlerin silahlı kanadı “Lübnan güçlerinin” komutanı ve İsrail ile dirsek temasında olan, Lübnan iç savaşının eli en kanlı liderlerinden Beşir Cemayel idi.&nbsp;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İkinci hedef Lübnan’daki Suriye birliklerinin ülkeden çıkmasını sağlamaktı.&nbsp;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Üçüncü ve temel hedef, FKÖ’nün Lübnan’daki askerî varlığını, siyasal ve kültürel altyapısını yok etmek ve bu şekilde örgütün kolunu kanadını da kırarak işgal altındaki topraklarda yaşayan Filistinlilerin korumasız bırakılmasını sağlamaktı.&nbsp;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Lübnan’da devlet içinde devlet konumunda olan ve giderek güneydeki Şii nüfusu da daha fazla rahatsız eden FKÖ’den kurtulduktan sonra dördüncü hedef olarak da İsrail ile Lübnan arasında bir barış antlaşması imzalamak belirlenmişti.</li></ul>Sonuçta bu hedeflerden yalnızca biri gerçekleşebildi. FKÖ, Beyrut’ta yoğun bombardıman altında iki ay kadar direndikten sonra, ABD’nin kotardığı bir anlaşma sonucu Filistinli savaşçılar, Ağustos ve Eylül aylarında Lübnan’ı terk etmek zorunda kaldılar. Yapılan anlaşmaya aykırı şekilde İsrail onların ardından Batı Beyrut’a girdi. İstendiği şekilde ve ABD’nin de desteğiyle Cemayel cumhurbaşkanı seçildi. Ancak görevi devralmadan, partisinin genel merkezinde yapılan bir toplantı sırasında, binayı yerle bir eden bir bomba patlaması sonucunda öldü.&nbsp;Suikastı muhtemelen Suriye örgütlemişti. İki gün sonra İsrail’in kuşatması altında olan Sabra ve Şatila, Filistin mülteci kamplarına giren Lübnan Güçleri, komutanlarının intikamını üç gün boyunca öldürdükleri sivillerden aldılar. Dokuz ay sonra, 17 Mayıs’ta İsrail’in çok istediği ilişkilerin normalleşmesi anlaşması imzalandı. Ancak üzerine yazıldığı kağıt kadar değer taşımayan bu anlaşma çok kısa sürede kadük oldu.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu durumda İsrail, hedeflediklerinden sadece birisini, FKÖ’nün Lübnan’dan çıkmasını gerçekleştirebildi.&nbsp;</li></ul>İsrail ordusu Lübnan’a girdiğinde, FKÖ’den yaka silken ve örgütün varlığından kurtulmak isteyen güney Lübnan Şiilerinin&nbsp;de tasvibiyle karşılandı. Ne var ki, oradaki işgal süresi uzadıkça daha sonraları en büyük ve etkili hasmı hâline gelecek Hizbullah’ın kuruluşunun ve serpilmesinin de önünü açmış oldu.&nbsp;1982’den itibaren Hizbullah, İran’ın da desteğiyle kısa sürede müthiş terör eylemleri düzenleyebilen bir güç hâline geldi. Barış gücü olarak Lübnan’a gelen Fransız ve Amerikan birliklerine yönelik çok kanlı terör saldırılarının yanı sıra pek çok suikasta, rehin alma eylemine karıştı. Giderek elindeki silahlı gücün de etkisiyle tarihsel olarak Lübnan’ın en ezilmiş cemaatini oluşturan Şiilerin ülke güç dengesindeki ve siyasetindeki etkileri arttı.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Lübnan iç savaşı nihayet sona erdiğinde Hizbullah, tüm silahlı güçler içinde işgalci İsrail’e karşı direnişin başını çektiği gerekçesiyle, ama aslen gücü ve arkasındaki Suriye-İran desteği nedeniyle silahlarını bırakmayan yegane örgüt oldu.&nbsp;</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Nasrallah efsanesi ve gücün sarhoşluğu</h2>Hizbullah kurulduğunda 22 yaşında olan Hasan Nasrallah, 1992’de hayli genç bir yaşta, İsrail’in örgütün o zamanki lideri Şeyh Abbas Musevi’yi öldürmesinin ardından liderliğe seçildi. Onun liderliğinde Hizbullah, İran’ın “direniş ekseni”nin en güçlü üyesi hâline geldi. Yeni lider daha etkili ve mücadeleyi tırmandırmaya istekliydi. Nasrallah liderliğindeki örgüt 1990’lı yıllar boyunca İsrail’e işgal ettiği bölgede kök söktürdü.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Nihayet 2000 yılında Ehud Barak başbakanlığında İsrail ordusu apar topar ülkeden çıktı. Bu gelişme de Hizbullah’ın meşruiyetine ve Nasrallah efsanesine ciddi bir katkı yaptı.&nbsp;</li></ul>Ne var ki, hemen tüm örneklerden de bilindiği gibi güç sahipleri bir zaman sonra o gücün sarhoşluğuna kendilerini kaptırırlar. En azından önlerindeki gerçekleri daha nesnel şekilde değerlendirme, güç dengesini doğru okuma, yaptıklarının sonuçlarını tam olarak kavrama becerilerini yitirirler. Bugünlere varıldığında Nasrallah’ın da başına gelen aslında buydu. Bir yandan direniş ekseninin ana unsuru hâline gelirken Lübnan içindeki artan gücü, o ülkedeki yerleşik oligarşik düzene karşı çıkarak benliğini ve kimliğini bulmuş örgütü de dönüştürdü.&nbsp;Müttefikleri İran ve Suriye adına kendi ülkesine, onun çıkarlarına zarar verdiği gibi hasımlarına karşı acımasız da davrandı. Nasrallah, gücünü Hizbullah'ın 1985 tarihli tebliğinde kınadığı mezhepçi siyasi sistemi sömürmek ve ona hâkim olmak için kullanmaktan veya partiyi eleştiren Şii muhalifler de dahil olmak üzere muhaliflerini korkutmak ve bazen de öldürmekten çekinmedi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Hizbullah, Lübnan’ın iç savaştan sonra toparlanmasının mimarı Refik Hariri’yi Suriye diktatörü Beşar Esad’la işbirliği yaparak katletti. 2020’deki liman patlamasının sorumluluğu da Hizbullah’taydı. Ancak Nasrallah’ın hiçbir tercihi, Suriye iç savaşında Esad rejiminin yanında yer alması kadar kendisinin ve örgütünün algısına zarar vermedi. &nbsp;</li></ul>Hizbullah hakkında kitap da yazmış olan Thanassis Cambanis, İsrail’in Nasrallah’ı öldürmesinden sonra Foreign Policy&nbsp;dergisinde çıkan <a fr-original-style="" href="https://foreignpolicy.com/2024/09/28/hezbollah-leader-hassan-nasrallah-lebanon-israel/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yazısında</a> şu tespitte bulunur:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Nasrallah'ın son dönemi, kibir, stratejik yanlış hesaplamalar ve içi boş ama tehlikeli olan gelişmiş askeri altyapının inşası ile karakterize edildi.”</blockquote>Kibirle karışık kendine güven Nasrallah’ın, Hamas’ın 7 Ekim saldırısından sonra eski deneyimler üzerinden bir karar vermesine ve sınırlı şekilde de olsa olaya Hizbullah’ı dahil etmesine yol açtı. Son üç haftanın gelişmelerine ve ortaya çıkan gerçeklere bakıldığında, tıpkı kendisinin de daha sonra itiraf ettiği gibi 2006’dakine benzer ama ondan daha da vahim bir hesap hatası yaptığı anlaşılıyor. Aradan geçen 18 yılda köprülerin altından çok sular aktığını hesap etmeden ve ne yapacağını iyi kestirdiğini sandığı hasmının elindeki teknolojik imkanları, Suriye savaşı sırasında örgütünün daha kolay sızılabilecek bir hâle geldiğini, Lübnan’ın kendisinin de katkısıyla yaşadığı ekonomik krizin yarattığı tahribatın sonucu olarak istihbarat zaaflarının artmış olabileceğini hesap edemedi. &nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Financial Times gazetesinin fevkalade bir araştırmacı gazetecilik örneği olarak yayınladığı bir <a fr-original-style="" href="https://www.ft.com/content/6638813e-e246-4409-9a38-95bf60a220a8?sharetype=blocked" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yazıdan</a> da anlaşıldığı kadarıyla İsrail istihbarat örgütleri neredeyse 20 yıldır Hizbullah’ı çökertmek için kendilerine gerekli verileri toplayarak eylemlerini planlıyordu. Çağrı cihazlarının silah olarak kullanılması daha 2022’de planlanmış bir hamleydi.&nbsp;</li></ul>Öngöremediği ya da bilemediği bu bağlamda Nasrallah, İsrail etrafındaki “ateş çemberi”nin en güçlü üyesi olarak Hamas’ı desteklemek amacıyla temkinli şekilde İsrail’le atışmaya başladı. İsrail’in kuzeyini bombalayarak oradaki nüfusun boşalmasına yol açtı. Hamas ile ateşkes yapıldığında duracağını da söyledi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ne var ki İsrail’in asıl hedefinin, gerçek tehdit diye değerlendirilen Hizbullah olduğunu göremedi. Son üç haftada birbiri peşi sıra gelen hamlelerle İsrail Hizbullah’ın neredeyse tüm yönetici kadrolarını öldürdü. Hizbullah’ın hamisi ve Nasrallah’ın sadık olduğu İran rejimi ise bugünkü koşullarda kendisini riske atmak istemediği için Hizbullah’ın bu en zorlu anında, Lübnanlı Şiilerin belki bir daha asla evlerine dönemeyecek şekilde İsrail saldırılarıyla kendi ülkelerinde mülteci hâline geldikleri ortamda İsrail ile savaşı tüm İslam alemine havale ederek kendisini kolladı.&nbsp;</li></ul>Hizbullah şahsiyetlerle kaim bir örgüt değil ya da en azından öyle olmadığını iddia ediyor ama Nasrallah sıra dışı yeteneklere sahip bir liderdi. Yerinin kolayca doldurulamayacağına şüphe yok. Onun ölümü Hizbullah için ölümcül olmasa da çok büyük bir darbe sayılmalı. Haniye’nin Tahran’da öldürülmesine halen bir yanıt veremeyen, Nasrallah’ın öldürülmesinin ardından pasifliği iyice göze çarpan İran için de büyük bir yenilgi oldu.&nbsp;1982’de İsrail’in Filistin Kurtuluş Örgütü’nü zayıflatmak, Filistin davasını/milliyetçiliğini yok etmek için giriştiği işgal, herhalde planlayıcılarının beklemediği yukarıda sıralanmış gelişmelere yol açtı. Eklemek gerekir ki 1987’de işgal altındaki Batı Şeria’da başlayan Filistin ayaklanması, “İntifada” da Lübnan işgalinin sonuçlarından birisi sayılmalıdır. O dönemde İsrail, FKÖ’yü zayıflatmak için Hamas’ı destekleyip güçlendirmişti.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Bölgesel savaş ihtimali</h2>7 Ekim’in birinci yıldönümü gelirken İsrail bir kez daha Lübnan’a giriyor. Ortadoğu’da hem 1982’de ortaya çıkan dinamik hem de ABD’nin 2003 Irak işgalinden sonra şekillenen jeopolitik güç dengesi çatırdıyor. Bölgesel savaş beceriksiz ve giderek İsrail’in suç ortağı hâline gelen bir ABD yönetiminin karar ve tercihleriyle belki de kaçınılmaz hâle geliyor.&nbsp;42 yıl önce de Amerikan yönetimi arada bugünküne göre daha sert eleştirilerde bulunup bazı gelişmeleri engellemeyi becerdiyse de sonuçta desteğini esirgememişti. Amerikalı yorumcuların neredeyse tümü Ortadoğu barışı için bir fırsat penceresinin açıldığından bahsederek ne kadar mühim bir işin başarıldığından bahsediyorlardı. Tıpkı bugünkü gibi...&nbsp;Yukarıdaki hikaye kısa vadedeki “muhteşem” başarıların aslında uzun vadede nelere yol açabileceğini gösteren bir örnek hikaye sayılmalı. Düşünebilenler için...

İsrail ordusunun Lübnan'ın güneyinde "sınırlı, lokal ve hedefli" kara saldırılarına başlandığını duyurması, bundan 42 sene önce “sınırlı” olacağı ilan edilen Lübnan işgalini hatırlattı. 1982 işgalinin kısa hikayesi ve beklenmedik sonuçları...

Sınırlı harekatlar, beklenmedik sonuçlar: İsrail'in 1982'deki Lübnan işgali bize ne anlatıyor?

Neyi hedeflediği pek anlaşılamayan, yönünü şaşırmış, diplomatik olarak zayıflamış, ülkenin ekonomik zayıflığı, iktidarın güvenilmezlik nedeniyle yaşadığı itibar kaybı nedeniyle sıkıntı içindeki bir dış politikada atılan adımları belki de çok ciddiye almamak lazım. Son BRICS üyeliği olayında had safhaya çıkan hazırlıksızlık, iletişimsizlik, iktidar içi kavgaları yansıtan intizamsızlık ve kurumsal tutarsızlık aslında konunun gündemi bu denli işgal etmemesini sağlamaya yetmeliydi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Doğrudur ülke içinde hâlâ Rusya ve Çin’i antiemperyalist sandıkları için ya da Amerika/Batı karşıtlığını yegane kriter saydıklarından bu türden başı-sonu düşünülmeden atılmış adımları destekleyen hatırı sayılır bir kitle var.</li></ul>Dış politikası uzun zamandan beri halkla ilişkiler çabalarından kolayca ayırt edilemeyen ve sürekli olarak içeride güce ya da desteğe tahvil edebileceği konular arayışındaki iktidar açısından bu kitle belli ki önem de taşıyor. Ne var ki, her masada olmalıyım diyerek her türlü sabitesini yitirmiş bir dış politikada bu adımlar ne güç ne de itibar artışına yol açıyor. Tersine ne yaptığını bilmeyen, çıkarlarını doğru tanımlamaktan aciz, sürekli blöf yapan, üstelik eli zayıfladıkça blöfün dozunu da artıran bir yönetim görüntüsünü de pekiştiriyor. Doğrusu bunun Türkiye açısından tarihsel deneyimiyle, diplomatik tecrübesiyle ve her şeye rağmen dünya sistemi içinde oynayabileceği yapıcı rolüyle bağdaşır ya da buna yakışır bir görüntü olduğunu söylemek de zor.<img src="https://images.aposto.com/2024/8/2/1725979251171.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.78" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">BRICS'i doğuran ve büyüten koşullar</h2>Brezilya, Rusya, Hindistan ve Çin’in İngilizce isimlerinin baş harflerinden oluşturulan&nbsp;BRIC kısaltması, ilk kez Goldman Sachs adlı finans şirketinin Varlık Yönetimi biriminin başındaki Jim O’Neill tarafından yaratılmıştı.&nbsp;O sıralarda henüz Çin, Dünya Ticaret Örgütü üyesi olmamış ve sonraki on yılda dünya ekonomisindeki sıralamada ikinci büyük ülke konumuna gelmemişti. Putin Rusyası, Yeltsin döneminin enkazını toplamakla meşguldü. Brezilya ve Hindistan ile birlikte bu iki dev, yükselen piyasaların en kıymetlilerindendi. 2006 yılına gelindiğinde dünyadaki şartlar değişmeye başlamıştı. Bunu fırsat bilen dörtlü, bir finans şirketi tarafından icat edilen kısaltmayı dünya ekonomisindeki dengesiz güç dağılımını ve karar verme mekanizmalarını eleştirecek ve buna karşı denge oluşturacak siyasi bir oluşum âaline getirmek için aralarında konuşmaya başladılar.2007’de Münih Güvenlik Konferansı'nda Batı’ya aba altından sopa gösteren, Gürcistan’a karşı savaşıp ülkeyi bölen Vladimir Putin’in daha sonraları tüm boyutları ortaya çıkacak emperyal hedefleri için bir araç olarak tasarladığı BRIC oluşumu 2009’da Rusya’nın Yekaterinburg kentinde hayata geçirildi. Bu tarihin 1930’lardan sonra Batı kapitalizmini en derinden sarsan ancak özellikle Rusya ve Çin’i, genelde de Asya’yı pek etkilemeyen 2008-2009 finansal krizinden sonra geldiğine de dikkat etmek gerekir. ABD’nin Irak fiyaskosundan sonra, bu ülkenin içine düştüğü ve Batı ekonomilerini içine çektiği derin kriz, Batı hegemonyasının, Amerikan üstünlüğünün sona ermekte olduğu düşüncesini de güçlendirmişti.2010 yılında, Afrika’da büyük yatırımları bulunan ve kıtayı ekonomik olarak kendisine bağlama yolunda zaten çok mesafe katetmiş Çin’in davetiyle Güney Afrika Cumhuriyeti de gruba dahil edildi. İngilizce adının baş harfi S de kısaltmaya eklenince giderek daha fazla ülkenin referans aldığı, üyelik sırasına girdiği BRICS ortaya çıkmış oldu.&nbsp;Bu oluşum 1944’te Breton Woods Konferansı sonrası şekillenmiş uluslararası ekonomik ve finansal yapılanmadaki eşitsizliklere karşı çıktı, yerleşik kurumlardaki etkisini ve ağırlığını artırmaya çalışıp bunda başarısız olduğunda alternatif kurumlar oluşturmaya çalıştı. Kendi istatistiklerini yayınlıyor, bankası var ve Batı hakimiyetine karşı olan ya da ABD ile Çin arasındaki ekonomik stratejik rekabette taraf tutmadan dengenin nerede kurulacağını bekleyen ülkeler açısından yakından izlenen bir güç odağı hâline de geldi. Batı hegemonyasının artık en azından zayıfladığı bir dünyada gücün toplanacağı yeni bir adrese ilgi gösterilmesinde de şaşılacak bir şey yok.&nbsp;Nitekim 2024 yılının başında Mısır, Etiyopya, İran, Birleşik Arap Emirlikleri resmen üye oldular. Suudi Arabistan’ın üyeliği henüz muallakta. Arjantin ise yeni Cumhurbaşkanı bu işe sıcak bakmadığı için üyelik adaylığını geri çekti.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dağınık bir BRICS</h2>Giderek daha fazla dikkat çeken BRICS, bu görüntünün düşündüreceği tutarlılığa, üyeler arasında çıkar ve dolayısıyla sarsılmaz bir hedef birliğine de sahip değil. Bugünkü konjonktür geçtikten, bölgesel güçlerin manevra alanları muhtemelen daraldıktan sonra bugünkü etkisini muhafaza edip etmeyeceği de henüz meçhul.&nbsp;Bu projede başı çekmiş olan Rusya, özellikle Şi Cinping'in başa geçmesiyle birlikte giderek daha emperyal güdülerle hareket etmeye başlayan Çin’in gölgesinde kaldı. Ukrayna savaşıyla da birlikte gelecekte bu ülkenin vasalı olma yolunda ilerlediğini söylemek yanlış olmaz. Orijinal dörtlüden Çin ve Hindistan hem birbirileriyle silahlı çatışmaya varan sınır sorunları bulunan iki ülke hem de jeopolitik ve ekonomik olarak birbirilerine hasım durumundalar. Hindistan bütün “üçüncü dünyacı” eğilimlerine rağmen giderek hem Batı ekonomileriyle bütünleşiyor hem de Çin’i çevrelemeye çalışan ABD ile askerî/güvenlik işbirliğini artırıyor. Son zamanlarda Çin’in hayli etkili olduğu Brezilya ve genelde Latin Amerika ülkelerinde Çin’in kendi iç pazarının yetersizliğini ve ekonomisindeki durgunluğu aşmak için ihracata abanmasına yönelik ciddi tepki var. Brezilya tıpkı ABD ve AB ülkeleri gibi kendisini Çin dampinginden korumak için gümrük tarifelerini yükseltiyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Türkiye, BRICS'te ne yapacak?</h2>Bu bilgilerin ışığında Türkiye’nin bu oluşumda işi ne olacak, buraya üyelikten ne çıkar sağlayacak sorularını sormak gerekir. Bu soruları soran EDAM başkanı Sinan Ülgen’in <a fr-original-style="" href="https://x.com/sinanulgen1/status/1832021575442259979" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bilgiseline</a>&nbsp;bakmakta sağlıklı ve mantıklı bir değerlendirme yapmak açısından yarar var. Ülgen, Türkiye’nin kurumsal bağlarını hatırlatıp bir anda yerleşik ittifaklardan, ağlardan, yönelim ve eğilimlerden uzaklaşmanın maliyetlerini sıralıyor. Ekonomik olarak da çarpıcı verileri şöyle ortaya koyuyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">"İhracatımızın %50'si Avrupa blokuna, alınan yabancı yatırım içinde AB, ABD, Japonya, Kore gibi kurumsal Batı'ya ait ülkelerin payı %90'a yakın. Finansman ve teknoloji bağlantıları da bu ülkelerle….BRICS uyeliginin olasi siyasi maliyetini dengeleyecek bir ekonomik getirisi olur mu? 2023 yilinda AB'ye ihracat 153 milyar, ithalat 160 milyar dolar. Çin'e ihracat 3.5 milyar, ithalat 45 milyar dolar. Bu dengesizliğin değişeceğini düşünüyorsanız ekonomik getirisi olur denebilir."</blockquote>Asıl temel sorunun da belki şu olması gerekiyor: Dünya ekonomisi özellikle imalatta giderek Asya’da şekillenirken ve yükselen Asya ekonomisi Batı ekonomileriyle ciddi bir rekabet içindeyken, Türkiye’nin Asya ekonomilerine katkısı pazar olmaktan ya da Gümrük Birliği nedeniyle Avrupa piyasalarına erişim sağlamaktan öteye geçebilir mi?&nbsp;Çin modeli diyerek ülkeyi katma değeri yüksek üretim yerine ucuz emeğe dayalı bir modele geçirmeye çalışan, tekstil sanayiini Mısır’a kaçıran, orta sınıflarını fakirleştiren, eğitim politikasında cehaleti derinleştiren ve geleceğin dünyasına çocuklarını hazırlamayan bir ülkenin BRICS üyeliğinden de alabileceği pek bir şey yoktur. Olsa olsa Rusya’nın Türkiye’yi Batılı müttefikleri ile daha sorunlu hâle getirme ya da Ukrayna savaşında politikalarını değiştirmeye zorlama hedeflerine yardımcı olabilir. Zayıflatır ve hepsinden önemlisi tam da Dimyat'a pirince giderken evdeki bulgurdan olma darbımeseline uygun bir manzarayı da yaratır.Bu konuda çok etkileyici bir yazı yazan <a fr-original-style="" href="https://t24.com.tr/yazarlar/barcin-yinanc/brics-uyeligi-kullanisli-aptal-konumuna-dusmeyelim,46310" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Barçın Yinanç’tan</a> bir alıntı ile yazıyı sonlandırayım:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">"Ankara'da 'istikametimize dair ne kadar kafa karıştırırsak o kadar elimiz güçlü olur' gibi yanlış bir kurgu var. Dışarıya verilen kafa karışırıcı mesajlar içeriye müthiş stratejik kurnazlık gibi pazarlanıyor. Kurnazlık yapalım derken, başkalarının gündemlerine alet olma riski ise hafife alınıyor."</blockquote>

Geçen hafta, Türkiye'nin BRICS grubuna üye olmak üzere resmen başvuruda bulunduğu doğrulandı. Peki dünya ekonomisi özellikle imalatta giderek Asya’da şekillenirken ve yükselen Asya ekonomisi Batı ekonomileriyle ciddi bir rekabet içindeyken, Türkiye’nin Asya ekonomilerine katkısı pazar olmaktan ya da Gümrük Birliği nedeniyle Avrupa piyasalarına erişim sağlamaktan öteye geçebilir mi?

Yönünü şaşırmış bir dış politikanın yeni hamlesi: BRICS başvurusu

Amerikan politikası hakkında yazanların pek çoğu, son iki haftada yaşanan gelişmelerle ilgili Lenin’in bir sözüne çok atıf yaptılar. Lenin “Onyıllar vardır hiçbir şey gerçekleşmez ve haftalar vardır ki içine onyıllar sığar”&nbsp;demiş. Gerçekten de Amerikan siyaseti ve hem bu ülke hem de dünya açısından kritik öneme haiz Başkanlık seçimleri açısından baş döndürücü gelişmelerin yaşandığı bir 15 gün geçti. Hatta her şey 8-9 gün içinde yaşandı.İki hafta önce, Cumhuriyetçi Parti'nin kurultayının başlamasına bir gün kala, Pennsylvania eyaletinin ufak bir kasabasında yaptığı mitingde sabık Başkan ve Parti'nin Başkan adayı Donald Trump bir suikasttan kıl payı kurtuldu. Olay bir yandan Amerikan toplumundaki ve siyasetindeki şiddet kültürünün boyutlarını bir kez daha vurgularken ve gerek sağdan, gerek soldan dünyanın her yerinde ve elbette Türkiye’de de müthiş komplo teorilerinin formüle edilmesini tetiklerken, Trump’ı da bir kahraman seviyesine taşıdı.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yalnızca yaşadığı olayın şoku içinde inanılması zor bir refleksle gerçek bir fiyaskonun faili olan gizli servis mensuplarını durdurup yumruğunu kaldırarak “Dövüş, dövüş, dövüş” diyecek enerjiyi bulması bile destekçileri indinde ona daha da fazla güç kazandırdı. Trump’ı destekleyen kitlenin önemli bir bölümünü oluşturan Evanjelist Hıristiyanların gözündeki “mesih”leşme yolunda da önemli bir mesafe katetmiş oldu.</li></ul>Bu refleksin yansıttığı siyasi ve iletişimsel enerji, zaten hızla zemin kaybetmekte olan Joe Biden’ın Trump karşısında seçimlerde feci bir yenilgiye uğramasının mukadder olduğu inancını iyice pekiştirdi. Trump’ın kendisine başkan yardımcısı olarak J. D. Vance’i seçmesi Trumpizm’in kurumlaşmasının bir işareti olarak görüldü.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Fakir bir bölgeden çıkıp Yale Hukuk Fakültesi'nden mezun olan Vance'in yetiştiği ortamla ilgili yazdığı Hillbilly Elegy adlı kitabı, Netflix’te de film olarak gösteriliyor. Vance, bir zamanlar Trump’ın “ABD’nin Hitler’i olabileceğini” söylemişken sonradan tam bir Trumpçı kesilmişti.</li></ul>Mezhep değiştirerek Katolik kilisesine geçen, amansız bir kürtaj düşmanı olduğunu söyleyen Vance, Silikon Vadisi'nin en sağcı şahsiyetlerinden Peter Thiel ile çalışarak zenginleşmiş; onun 15 milyon dolarlık kampanya desteğiyle Ohio eyaletinden senatör seçilmişti. Trump’ın Vance’i başkan yardımcısı olarak seçmesinde de Thiel’in, ona yakın Silikon Vadisi teknoloji müteşebbislerinin ve asıl önemlisi kripto para lobisinin çok etkili olduğunu yazanlar var.&nbsp;Trump’ın oğulları da babalarını Vance’i seçmesi konusunda ikna etmeye çalışmışlar. Kripto paracıların Vance düşkünlüğünü anlatanlara Nobel ödüllü iktisatçı Paul Krugman da New York Times gazetesindeki yazısında <a fr-original-style="" href="https://www.nytimes.com/2024/07/29/opinion/vance-trump-cryptocurrency.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">katıldı</a>. Vance’in “mavi yakalıları” kollayan, Wall Street’e karşı saldırgan, iktisaden korumacı söylemiyle, teknoloji sermayesiyle bu kadar kucak kucağa olmasının yarattığı çelişki, kampanyanın önemli konularından birisi olmaya da aday.Cumhuriyetçi Parti Kurultayı bittiğinde dünyada bu konularla ilgilenen herkesle birlikte ülke yöneticileri de kendilerini yeni bir Trump dönemine hazırlamaya başlamıştı. Ancak Demokrat Partili siyasetçiler ve destek verenler Biden’ın, partinin önemli isimleri ve kampanyasına bağış yapanların baskısına rağmen&nbsp;istifa etmeme inadının kırılamayacağını düşünerek kapkara bir ümitsizliğe gark olmuşken sadece üç gün içinde her şey değişiverdi.&nbsp;Partinin ağır toplarından, Biden gibi 80’lerinde olan ve uzunca süre Temsilciler Meclisi Başkanlığı yapmış Nancy Pelosi de Başkan’a “Bu iş buraya kadarmış Joe” telefonu açtı. Bu konuşmanın ardından Biden kimseye haber vermeden en yakın iki çalışma arkadaşıyla çekilme metnini hazırlayıp yardımcısı Kamala Harris’i bilgilendirip mesajını Twitter’a koydu. Ardından gönderdiği bir başka mesajda da Harris’i aday gösterdiğini söyledi. &nbsp;Kamuoyundaki desteği o ana kadar Biden’ın bile gerisinde kalan Harris, bir anda Demokrat Parti'nin yekvücut arkasında durduğu, kampanyası için para musluklarının açıldığı, o güne dek hiç bağış yapmamış vatandaşların bile karınca kararınca kampanyasına destek verdikleri, Demokrat Parti tabanını harekete geçiren bir siyasi şahsiyet hâline geldi.&nbsp;Tüm hesaplarını Biden’ın geri çekilmemesi üzerine yapan Trump kampanyası böylece köşeye sıkıştı ve Cumhuriyetçi takım Harris’e olmadık gerekçeler ve suçlamalarla saldırmaya başladı. Amerikan Başkanlık seçimleri galibin şimdiden belli olmadığı, hayli çekişmeli bir yarış hâline geldi. Adayların kimlikleri, kişilikleri ve savundukları görüşler açısından da seçim, geçmiştekilerden çok daha keskin tercihleri yansıtan, ABD’nin toplumsal ve siyasal kimliğinin geleceğini tanımlayacak ve dünyayla ilişkilerinin çerçevesini belirleyecek bir seçim özelliğini taşımaya başladı.Harris’in hiçbir rekabetle karşılaşmadan başkan adayı olması, 19 Ağustos’ta yapılacak Demokrat Parti Kurultayı'nda kısıtlı sayıda da olsa adaylar arasında bir yarışa imkan tanınmaması epeyce eleştirildi. Ancak sonuçta kervana geç katılan Obama çifti de dahil olmak üzere parti bu tarihî seçime Harris’le gitmeye karar verdi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Başkan yardımcılığında silik bir profil çizen Harris’in adaylığının açıklanmasıyla birlikte yepyeni ya da çok daha cazip bir siyasi ve şahsi profil çizmeye başladığı görüldü. Kahkahaları, dans etmesi, kitleyle kurduğu ilişki, konuşmalarının içeriğiyle yepyeni bir Kamala kimliği gözlerimizin önünde inşa ediliyor.</li></ul>Bundan sonrasında önemli mesele Harris’in, Biden yönetiminin hangi uygulamalarını sahiplenip hangileriyle arasına mesafe koyacağı ve bu tercihlerin seçilme şansını artırıp artırmayacağı. Daha neredeyse ilk günden İsrail Başbakanı Netanyahu’nun Kongre’de yaptığı konuşmada Başkan Yardımcısı olarak bulunmayarak ve Gazze’deki katliamın, Filistinlilerin çektiği acıların bitmesi gerektiğini söyleyerek Biden’dan daha farklı bir tutumu benimsedi. Bu yolla çekişmeli eyaletlerden Michigan’daki yüksek sayıda Müslüman ve Arap kökenli Amerikalıyla partinin ilişkisini normalleştirdi.Kamala’nın en güçlü olduğu alan kadın hakları ve kürtaj konusu. Özellikle Vance’in çocuksuz kadınlara neredeyse hakaret etmesi, kürtaj konusundaki katı tutumu ve genelde kadın karşıtı sert söylemi, 2016’da kadın aday Hillary Clinton’dan esirgenen beyaz, eğitimli kadın oyunu Harris’e kaydırmışa benziyor. En azından bir haftanın sonunda seçim şansının Trump ile başabaş gözükmesi kayda değer bir mesafe kaydetmiş olduğunu gösteriyor.&nbsp;Wall Street Journal gazetesinde çıkan bir <a fr-original-style="" href="https://www.wsj.com/politics/policy/men-women-vote-republican-democrat-election-7f5f726c" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">araştırma-haber</a> bu seçimlerde oy tercihlerinde özellikle genç kuşakların erkek ve kadınlarının farklı eğilimlerinin belirleyici olduğunu vurguluyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="text-align: left;" style="text-align: left; box-sizing: border-box;">Genç erkekler, kadınların yükselişi (ABD’de üniversite öğrencilerinin yüzde 60’ı artık kadın), eşit haklara sahip olma mücadeleleri ve genelde erkek iktidarının erimesi kaygılarıyla daha muhafazakar bir tutuma sahip olup Trump’a oy verme eğiliminde.&nbsp;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kadınlar ise özellikle kürtaj hakkının Yüksek Mahkeme tarafından iptalinin ardından ve Cumhuriyetçi Parti'nin kadın haklarını ihlale gidebilecek yönelimlerinden rahatsız olduklarından daha liberaller ve Demokratlara meylediyorlar. Bu nedenle Harris’in “Geriye gitmeyeceğiz”&nbsp;sloganı son derece popüler hâle geldi.</li></ul>Joe Biden’ın fizikî ve zihinsel olarak çöktüğü aşikardı. Yeniden aday olma hırsı da bu nedenle yanlıştı ve bu, partinin Başkan adayının rekabetçi şekilde belirlenmesini de engelledi. Ne var ki somut veriler üzerinden gidildiğinde Biden'ın ekonomi politikalarının alt sınıflara, özellikle mavi yakalı işçilere yaradığı; çevre, teknolojik gelişme, sosyal yardımlar ve yeniden imalat sanayiine yatırım ve yeni teknolojilerin önünü açma konularında ciddi başarıları olduğu ortada. Tekelcilikle mücadele ettiği ve vergileri artırmak istediği için büyük sermaye tarafından sevilmediği biliniyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bundan yararlanan Cumhuriyetçilerin kara propagandası neticesinde Amerikalıların kayda değer bir çoğunluğu kendi ekonomik durumlarını iyi buldukları hâlde memleketin batmakta olduğuna inanıyor.</li></ul>Türkiye ölçülerinde komik sayılacak yüzde 3’lük yıllık enflasyon ve hayat pahalılığı bu değerlendirmede en önemli unsur. Harris’in bu ekonomik programa ne ölçüde sahip çıkacağı seçimler açısından kritik sayılabilir.&nbsp;İlginç olan, Trump’a destek veren, sosyal ve kültürel konularda muhafazakar kitlenin sosyal devletin küçültülmesine, devlet yardımlarının kesilmesine aslında karşı çıkması. Bu özelliğiyle de büyük sermayenin tercihleriyle aslında uyumsuz bir noktada durması.&nbsp;Harris kültürel uçurumu aşarak bu kitlenin bir kısmına ekonomik çıkarları üzerinden erişebilmeyi başarırsa özellikle iki yöne de kayabilecek eyaletlerde başarı elde edebilir. Cumhuriyetçilerin ve Trump’ın popülist söylemleriyle, gene Trump’ın gümrük tarifelerinin artırılması, sermayenin vergi yükünün bir kez daha azaltılması hedeflerinin birbiriyle çeliştiğini ve alt sınıfların çıkarlarına aykırı olduğunu göstermesi de gerekecektir.Olayların akışı; San Francisco başsavcısı, California eyaleti Adalet Bakanı ve California senatörü olan, anne tarafından Hintli, baba tarafından Jamaikalı, bir Musevi ile evli Kamala Harris’i tarihsel bir dönüm noktasının kilit şahsiyeti hâline getirdi. İkinci bir Trump döneminin Amerikan demokrasisi, ırk ilişkileri ve vatandaşlık hakları ile genel özgürlükler açısından içerdiği tehditler düşünüldüğünde çokkültürlü kimliğe sahip Harris’in ideal değilse bile bugünkü şartlarda hem ABD hem de dünya açısından daha doğru ve hayırlı tercih olduğunu söylemek gerekir.

Olayların akışı; anne tarafından Hintli, baba tarafından Jamaikalı, bir Musevi ile evli Kamala Harris’i tarihsel bir dönüm noktasının kilit şahsiyeti hâline getirdi. Harris kültürel uçurumu aşıp ekonomik çıkarlarını kullanarak Trump’a destek veren muhafazakar kitleye ulaşabilecek mi?

İki Amerika’nın düellosu: Çelişen çıkarlar arasında

Cumhuriyetçi Partinin Başkan adayını resmen ilan edeceği kurultayının başlamasına iki gün kala, Cumartesi günü, Cumhuriyetçi Başkan adayı Donald Trump’a yönelik suikast teşebbüsü Amerikan seçim dinamiklerini etkiledi. Soruşturmaların sonuçlanmasına kadar olayın mahiyetinin tam anlamıyla ortaya çıkması söz konusu değil.Ancak ABD’nin şiddet ve suikastlar/suikast teşebbüsleriyle dolu siyasi tarihi düşünüldüğünde ve 60 yıl önceki Kennedy suikastında gerçeklerin örtbas edildiğine dair yaygın kanının hâlâ sürmesine bakıldığında her yerden pıtırdak gibi komplocu açıklamalar çıkmasına da şaşmamak gerek.&nbsp;Türkiye’deki tezler arasında Amerikan derin devletinin oyunlarıyla ilgili olanlar hayli rağbet görürken, ABD’de özellikle Trump taraftarı Cumhuriyetçiler bu işte Demokrat Parti ve Başkan Biden ile işbirliği yapan derin devletin elini görüyorlar. Demokrat Parti taraftarlarının önemlice bir bölümü de bu olayın bir mizansen olduğuna iman etmiş gibi. Kurşunun iki santim yana gitmesi hâlinde Trump’ın kafasından vurulup muhtemelen öleceğini de bu şekilde görmezden geliyorlar.&nbsp;Üzerinden kimlik çıkmayan ve bir silah sitesinin tişörtünü giyen, seçmen kaydı Cumhuriyetçi Parti'ye yapılmış suikastçının bir kez Demokratlara yakın bir kuruluşa cüzi bir bağış yapmış olması da, Gizli Servis'in görevini tam yapmamış olabileceği iddiaları da suları bulandıran unsurlardan... Sonuçta Trump’ın konuştuğu yerin sadece 130 metre ilerisindeki bir fabrikanın tepesinden ateş açan Thomas Crooks’un yukarıya çıktığını yakınlarda olan ve uyarıldıkları söylenen ajanların nasıl tespit etmedikleri sorgulanıyor. &nbsp; &nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">ABD'de şiddet fetişizmi</h2>ABD, şiddetin çok yaygın olduğu bir ülke. Toplumun elinde suikast teşebbüsünde kullanılan AR-15 yarı otomatik tüfekten 44 milyon adet bulunduğu tahmin ediliyor. 330 milyonluk nüfusta yaklaşık 83 milyon kişi en az bir silah sahibi ve vatandaşların elindeki her türden silah sayısı 393 milyon diye tahmin ediliyor. Her 10 kişiden 4’ü silah bulunan bir evde yaşıyor ve yetişkinlerin yüzde 32’si en az bir silah sahibi.&nbsp;Giderek artan oranda vatandaş bu denli silahlanmadan ve silahların bu denli kolay satın alınabilmesinden şikayetçi. Ancak anaokullarındaki katliamlardan sonra bile silah satın almayı zorlaştıran kanunları geçirmek, belli silahların satışını yasaklamak, ulusal düzeyde kuralları uygulamaya koymak imkansız, zira silah lobisi çok güçlü. Nitekim bu olaydan sonra da hiç tartışılmayan bir konu varsa o da silahlanmanın sınırlandırılması.Amerikan solu özellikle dünyada şiddete başvuran gençlik olaylarının zirve yaptığı 1960’lı-1970’li yıllarda ciddi şiddet eylemlerine karıştıysa da silah fetişizmi ve şiddet tapınması daha çok sağın ukdesinde. “Siyah hayatlar önemlidir” gösterileri sırasında hayli şiddet eyleminde bulunulduysa da Amerika’da sol diye tanımlanan cenahta Amerikan sağının sahip olduğu türden aşırı silahlanmış milisler yok. Bu milislerin çoğu ABD’nin kırsal eyaletlerinde serpiliyorlar ve ezici çoğunluğu beyazların üstünlüğüne dayalı ırkçı, militan ve devlete karşı bir söyleme sahip.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bunların mensuplarının bazıları 6 Ocak 2021 tarihinde seçim sonuçlarının onaylanmasını önlemek üzere Trump’ın kışkırttığı Kongre baskınında da yer aldılar. Trump’ın "kahraman" olarak gördüğü bu güruhun bir kısmı hapis cezasına çarptırıldı ve Trump’ın yeniden seçilmesi hâlinde affedilmeleri yüksek bir ihtimal.&nbsp;</li></ul>Şiddet kurbanı olmasına ramak kalan Trump’ın şimdiye kadarki kampanyasında aslında şiddete çanak tutan, başkanlığı yeniden ele geçirdiği takdirde hasımlarına ceza keseceğinden bahsedilen, seçimi eğer kendisi kaybedecek olursa sonuçlarını kabul etmeyeceğini peşinen açıklayan bir söylem hâkimdi. Bu nedenle de Trump’ın seçimleri kaybetmesi hâlinde bir şiddet patlaması yaşanması ihtimali güçlü görünüyordu.&nbsp;Bu suikast teşebbüsünün ardından Trump destekçilerinin bilendiğine, seçimin meşruiyetine dair inançlarının daha da zayıflayacağına ve kahramanları seçimi kaybederse hileye karşı ayaklanma çabası içine girmelerine şaşmamak gerekecek. Her ne kadar Trump ucuz atlattığı tehlikenin ardından kendi ölçülerinde gayet sakin ve mülayim bir tutum takındıysa da asıl mesajı Perşembe günü Wisconsin eyaletinin Milwaukee kentinde yapacağı&nbsp;adaylık kabul konuşmasında verecek. Ortadaki seçmene hitap eden bir dil mi yoksa militan tabana yönelik bir dil mi kullanacağı merakla bekleniyor.Bu yaşananlar ve Amerikan siyasetinde son yıllarda gözlenenler bu ülkenin siyasi sisteminin giderek derinleşen bir krizde olduğunu, kurumların işlevsizleştiğini ve kutuplaşmanın sistemin işleyişini bir hayli zora sokan boyutlara geldiğini kanıtlıyor. Özellikle Cumhuriyetçi partinin giderek beyaz üstünlüğüne dayanan, antidemokratik bir rejim arayışı içinde olduğunu gösteren işaretler arttıkça Demokratlardan gelen tepkilerde bir şeytanileştirme ve demokrasiyi koruma kaygısı, söylemde ön plana çıkıyordu. Bu nedenle suikast teşebbüsünün ardından sağ cenah, Demokratların havayı puslandırdıklarından, olmayan bir “demokrasiyi kaybetme” tehlikesi üzerinden kitleyi tedirgin edip gerdiklerinden ve artan şiddetten bu nedenle sorumlu olduklarından şikayetçi oldu.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Biden yönetimi, seçim kampanyasındaki Trump karşıtı ve "Demokrasi tehlikede" temalı reklamları en azından şimdilik kaldırdı.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Biden'ın adaylığı</h2>Suikast teşebbüsü ABD başkanı Biden’in yeniden adaylığının partisi içinde ve kamuoyunda şiddetle sorgulandığı bir zaman diliminde gerçekleşti. Bu olayın bir etkisi Trump’ın desteğini artırması idiyse diğer etkisi de Biden üzerindeki adaylığı bırak baskısının sönmesi oldu. Darmadağınık ve kendi adayına güvenmeyen Demokrat Parti'nin seçmen kitlesinin hayli motive Trump’çı seçmen kitlesiyle mücadele edebilmesi, onlarınkine benzer bir heyecan ve azimle sandıklara koşması pek söz konusu değil. Biden’in ve ailesiyle yakın çevresinin inadı bu durumda zaten hayli hasar görmüş Amerikan demokrasisini ve özellikle kadın haklarından başlayarak elde edilmiş demokratik hakları tehlikeye atacak bir durum yaratmış oluyor.Taraflar arasındaki ilk münazarada da çıplak gözle görüldüğü gibi Biden’in inkar edilemeyecek fizikî düşüklüğü Trump’ın çok kısa süre önce dolandırıcılıktan suçlu, ondan önce de bir kadına tasalluttan suçlu bulunduğunu, hakkında devlet evrakını yasalara aykırı şekilde evine götürmekten, Georgia eyaletinde seçim sonuçlarını değiştirmeye çalışmaya, bu konuda yaptığı baskılardan 6 Ocak darbe teşebbüsünün teşvikçisi olmaya bir dizi suçtan yargılandığının da unutulmasına yol açtı. Ya da belki daha gerçekçi bakış açısıyla, genel Amerikan toplumunun özellikle 6 Ocak konusunda ciddi bir umursamazlık içinde olduğunu ve açıkçası demokratik normlarla anayasal düzenin kurallarına uyulmasının önemli bir seçmen kitlesi tarafından pek de kaale alınmadığını kabul etmek gerekir. &nbsp;Amerikan seçimleri öngörülebildiği kadarıyla üç konu üzerinden şekillenecek: Ekonomik durum/enflasyon; yasa dışı göçmenler, kürtaj.&nbsp;Biden döneminin ekonomi politikalarının aslında orta ve orta alt sınıfların durumunu düzeltmesine, düşük işsizliğe, vatandaşın genelde kendi hâlinden memnun olmasına rağmen (kendi durumları için iyi derken memleket batıyor diye düşünüyorlar) Türkiye standartlarında hiç seviyesindeki enflasyon bu konuda Biden’ın sicilinin olumlu bulunmasını engelliyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Demokrat Parti'nin en zayıf olduğu nokta yasa dışı göç. Burada da Biden yönetimi özellikle son dönemlerde hayli sert tedbirler almış olmasına rağmen sorumlu bulunuyor ve buna bağlı olarak aslında düşmekte olan suç oranları da yükseliyormuş gibi algılanıyor. Trump’ın sürekli bu konuları yalan söyleyerek birbirine bağlaması belli ki hayli etkili.&nbsp;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Demokratların en güçlü olduğu konu ve seçimin sonucunu belirlemesi beklenen eğitimli kent çeperinde yaşayan kadınların en önemsediği mesele kürtaj. O konuda bile Biden cümlesini bir yerlere bağlayamayarak ve Trump’ın yalanlarını yüzüne çarpamayarak fırsatı kaçırdı.</li></ul>Aklı başında ve Trump’ın seçilmesinin hem ABD hem de dünya açısından büyük bir bela olacağını düşünen hemen herkes Biden’ın adaylıktan çekilmesini talep etti. CNN tartışmasının ertesi günü Kuzey Karolina eyaletinde yaptığı konuşmada Biden buna hiç de niyeti olmadığını açıkladı. Bu, istifa öncesi bir tavır gösterme zorunluluğundan mıdır yoksa kendisi ve onunla birlikte Demokrat Parti'yi pençelerine almış parti oligarklarının bencilliğinin ve sorumsuzluğunun bir göstergesi midir bunu şimdiden bilmek kolay değil.&nbsp;Türkiye’de CHP ve Kemal Kılıçdaroğlu örneğinden de bildiğimiz gibi partilerini ve ülkelerini felaketlere sürükleyenlerin sırf bu nedenle gönüllü olarak koltuklarına yapışmaları ya da arkadan dolaplar çevirmeye devam etmeleri kolay kolay engellenemiyor.&nbsp;Bu gerçeklerin üzerine gelen suikast teşebbüsünün yarattığı sempati halesiyle Demokratlar şapkadan bir tavşan çıkaramadıkları takdirde Trump’ın seçimleri kazanma ihtimali de hayli güçlenmiştir.&nbsp;

Donald Trump’a yönelik suikast teşebbüsü Amerikan seçim dinamiklerini etkiledi. Bu olayın bir etkisi Trump’ın desteğini artırmasıysa diğer etkisi de Biden üzerindeki adaylığı bırak baskısının sönmesi oldu. Öte yandan yaşananlar, ABD'nin siyasi sisteminin giderek derinleşen bir krizde olduğunu kanıtlıyor. 

Komplo teorileri diyarında bir suikast teşebbüsünün anatomisi: Şimdi ne olacak?

Fransa’daki Parlamento seçimlerinin ilk turundan sonra yazdığım yazıya "<a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/fransa-secimleri-kumari-kaybeden-kumari-oynayan-mi" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Kumarı kaybeden, kumarı oynayan mı?</a>" başlığını koymuştum. İlk turun tartışmasız galibi Marine Le Pen’in aşırı sağ partisi Rassemblement National’in (Ulusal Birlik Partisi-RN) ikinci turda da ortalığı kasıp kavuracağına, hatta salt çoğunluğu kazanacağına inanılıyordu. O nedenle başlıktaki sorunun cevabı, kaybedenin Fransa Cumhuriyetçiliği ve demokrasisi olduğuydu. Kumarı oynayan Başkan Macron da aslında, hele RN iktidara gelecek olsa kaybedenlerin başında gelecekti.&nbsp;Macron, Çin’e gittiğinde ona refakat eden gazetecilerden Jamil Anderlini&nbsp;uçakta kendisine sorduğu soruya aldığı cevabı şöyle paylaşmış:&nbsp;<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; color: rgb(94, 53, 177); box-sizing: border-box;">“Kime açılırsınız? Görevinizin ağırlığı üzerinize çöktüğünde en derin duygularınızı kiminle paylaşırsınız? Başta sorumu anlamamış gözüktü. Yardımcı olmak amacıyla eski bir lise tiyatro hocası olan eşi Brigitte belki o kişidir diye önerdim. Medya danışmanı bu fikre bayıldı ve başkana heyecanla bunu desteklemesini söyledi. Macron bu fikre pek kulak asmadı. Uzun süren bir sessizlikten ve düşünceye dalmadan sonra nihayet vereceği cevabı buldu; ‘Kendim’ dedi.”</blockquote>Duruşu böyle olan birisinin cumhuriyetin ve demokrasinin geleceğiyle kumar oynayan bir kararı da kimseye danışmadan almasında şaşılacak bir şey yoktu.İkinci tur sonuçları Macron’u haklı çıkarmadıysa bile—zira kimse seçim kararını tam da hangi saiklerle aldığına vakıf değildi—birinci turun sonunda korkulanın gerçekleşmemesi hem kendisi hem de Fransa’daki aşırı sağ karşıtı güçler açısından iyi bir sonuç sayıldı. Fransa’daki Cumhuriyetçi Blok aşırı sağın tek başına iktidara gelmesini engelledi. Son 30 yılın en yüksek katılım oranlarıyla seçmenler cumhuriyet ve demokrasi değerlerine sahip çıktılar. Kumardaki kayıp, birinci turun sonundaki durumdan daha az vahimdi.&nbsp;<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ne var ki sandalye dağılımına bakıldığında doğru olan bu değerlendirme, oy oranlarına bakıldığında o kadar da rahatlatıcı sayılmaz.</li></ul>Her ne kadar RN ve müttefikleri seçim sisteminin özellikleri nedeniyle 143 gibi beklentilerinin çok altında bir sandalye sayısına sahipse de aldıkları oy oranı birinci turda aldıklarının üzerinde: Yüzde 37,3. İkinci turda 200 seçim bölgesinde merkez partilerle sol partiler koalisyonu birbirlerinin lehine seçimden çekildikleri için RN aldığı oy oranıyla kıyaslandığında cılız bir sandalye sayısına sahip oldu. Başeğmeyen Fransa (La France Insoumise-LFI), Sosyalistler, Yeşiller ve Komünistlerden oluşan sol koalisyon yüzde 26,9’luk oy oranıyla en fazla sandalyeye sahipken Merkez’deki Macron ve müttefikleri de yüzde 22,3 ile 168 sandalye elde ettiler.İkinci turda birincidekinden daha iyi bir tablo çıktığı gibi Fransız sisteminin yapısına yönelik bir değişiklik ihtimali de belirdi. Cumhurbaşkanlığının hayli zayıflamasının bir sonucu da Fransa’da siyasi gücün Parlamento’ya kayması oldu. Bu da aslına Fransa’da siyasetin yeniden şekillenmesi ve pratiğinin de değişmesi anlamına gelebilir.&nbsp;Aşırı sağın bu denli güçlü olduğu bir siyasi tablonun yeniden toparlanması mümkün olacak mıdır yoksa başarısızlık hâlinde, yani sistemden kopmuş, ona kızgın seçmenin talepleri karşılanmazsa bu kez aşırı sağ durdurulamayacak şekilde iktidara gelebilecek midir?<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yeni ve çalışabilecek bir hükümet nasıl kurulacak?</h2>Beşinci Cumhuriyet, General de Gaulle’ün bedenine uygun şekilde yazılmış bir anayasal rejime tekabül ediyordu. Meşhur siyaset bilimci Maurice Duverger bu rejime Cumhuriyetçi Monarşi (Monarchie Républicaine) adını bile vermişti.&nbsp;Avrupa’nın hemen tüm diğer ülkelerinden farklı olarak Fransa’da koalisyon hükümeti kurma alışkanlığı ya da geleneği yok. Birinci turdan sonra çok lafı edilen co-habitation (birlikte yaşama) Cumhurbaşkanı ve Başbakan'ın farklı partilerden olması durumuna verilen addı. Başbakanın partisi parlamento çoğunluğuna sahip oluyordu. Bu nedenle Fransa’da yeni ve çalışabilecek bir hükümetin nasıl kurulacağı sorusu en yakıcı mesele olarak orta yerde duruyor.&nbsp;Sol koalisyonun en büyük partisi LFI’nin başkanı Mélanchon pazarlığa pek açık bir şahsiyet değil. Ayrıca sürekli ön planda olması ve partnerlerinin önüne çıkması nedeniyle de rahatsızlık yaratıyor. Solun kendi başına iktidarı alması söz konusu olmadığı gibi bazı gözlemcilerin vurguladığı gibi sloganlar ötesinde ne doğru dürüst bir hükümet programı ne de kamuoyunda olumlu tepki uyandıracak başbakan adaylarını öne çıkarabildi. Merkezle bir koalisyon kurmak gerekli olacaksa bunun koşullarıyla ilgili olarak da şimdilik kamuoyuyla paylaştığı bir çerçevesi yok.&nbsp;<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Macron’un hesabı, Mélanchon’u dışarıda bırakarak sol koalisyonla Merkez’deki Ensemble (Birlikte) blokunun işbirliği yapmaları. Hayli zor görünüyor.&nbsp;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bunun alternatifi bir yıllık istikrarsızlık veya teknokratlar hükümetinin kurulması, ardından da Anayasa gereği bir yıl beklemesi gereken Macron’un ülkeyi bir yıl sonra tekrar seçime götürmesi.&nbsp;</li></ul>Financial Times gazetesinde çıkan uzun bir <a fr-original-style="" href="https://www.ft.com/content/faf67275-2508-4c61-a5b7-3d8f4126455b" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">haber-analizde</a> RN’in nasıl yükseldiği etraflı şekilde anlatılıyordu. Babasından partiyi devraldıktan sonra yavaş yavaş önce yerelde üyelerini seçtirmeyi başaran ve giderek o yerel iktidarlar üzerinden ağını genişleten, hayli inançlı kadrolara sahip RN, büyük şehirlerin dışında kalan ve özellikle kırsal kesim seçmeni üzerinde hayli etkili olmuş. Bir bakıma AKP’nin 1994 yerel seçimleriyle başlayan yükselişini anımsatan bir tabandan örgütlenme, ağlar kurma ve genişletme stratejisi uygulanmış.&nbsp;Fransa’da giderek bozulan kır-kent dengesi, gelir dağılımındaki eşitsizlikler ve toplumun dertlerine bigâne kaldığı izlenimi veren bir seçkin/siyasi sınıf kendisine duyulan güveni yitirmiş. Büyük umutlarla seçilen Macron, kibirli hâli, tarzı ve halka dayatma gibi gelen kararları/kanunları nedeniyle giderek o seçkinler sınıfının simgesi nefret edilen simgesi hâline gelmiş.&nbsp;Bu sefer aşırı sağı Fransız toplumunun Cumhuriyetçi refleksleri sayesinde yenmeyi başaran merkez, sağ ve sol; önümüzdeki seçimlere kadar RN’nin yükselişini sağlayan koşullara karşı halka güven verecek bir program, aktivizm ve örgütlenmeyle ortaya çıkamazsa bugün engellenmiş olan yarın mukadder hâle gelebilir. Fransa’nın, daha doğrusu Fransız siyaset sınıfının da önündeki sınav benim anlayabildiğim kadarıyla budur. &nbsp;

Bu sefer aşırı sağı Fransız toplumunun Cumhuriyetçi refleksleri sayesinde yenmeyi başaran merkez, sağ ve sol; önümüzdeki seçimlere kadar RN’nin yükselişini sağlayan koşullara karşı halka güven verecek bir program, aktivizm ve örgütlenmeyle ortaya çıkamazsa bugün engellenmiş olan yarın mukadder hâle gelebilir.

Fransa'da 'Cumhuriyetçi Monarşi'nin sonu mu?

Dün Fransa’da yapılan Parlamento seçimlerinin ilk tur sonuçlarına bakıldığında şunu söylemek mümkün: Cumhurbaşkanı Macron bir kumar oynadı, Fransa Cumhuriyeti ve demokrasisi kaybetti.&nbsp;Macron’un bir kumar oynadığına, bu kumarı her zamanki kibirli tavrıyla yakınındaki siyaset arkadaşlarına danışmadan, onlara haberi yalnızca tebliğ ederek oynadığına şüphe yok. Çok kısa sürede ülkenin en popüler ve ümit vadeden siyasetçisi olmaktan neredeyse en çok nefret edilen siyasetçisi hâline gelmesinde de Macron’un tepeden bakan, küstah ve “Her şeyi en iyi ben bilirim zira herkesten akıllıyım” tavrının etkisi kuşku götürmez. Ülkedeki adalet duygusunu derinden zedeleyen ekonomik eşitsizliklere bigane kalmasının da elbette gelmiş olduğu konuma ciddi katkısı oldu.Bu seçim sonuçlarının Avrupa sathında ciddi yankıları olacaktır. Çok karamsarsanız AB’nin liberal demokratik değerlerin kurumsallaşmış hâli olmaktan çıkacağını da öngörebilirsiniz. Ya da aslında Fransa’da ortaya çıkan siyasi tabloyu, yıllardan beri oluşan eğilimlerin sonucu olarak görebilirsiniz.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu durumda Hans Kudnani’nin provokatif olduğu kadar düşündürücü Eurowhiteness (Avrupabeyazlığı) kitabındaki tezlere yeniden bakmakta yarar olabilir.</li></ul>İlk turun galibi gözüken ancak kamuoyu yoklamalarının öngördüğünden daha düşük bir oranda, yüzde 33,1’de kalan aşırı sağ Rassemblement National (Ulusal Birlik Partisi/RN) bir ihtimalle gelecek Pazar yapılacak ikinci turun ardından parlamento çoğunluğuna da sahip olabilir. O durumda Fransızların co-habitation (birlikte yaşama) adını verdikleri Cumhurbaşkanı ile Başbakan’ın farklı partilerden geldiği bir yönetim şekline geçilir.&nbsp;RN çoğunluğu elde edemezse o zaman Fransa ciddi bir siyasi kaosa sürüklenecek gibi duruyor. Bu konuya birazdan döneceğim ancak Macron’un şahsiyetinin ve izlediği politikaların ötesinde yıllar içinde birikmiş, merkeze duyulan büyük ve derin antipatinin, öfkenin yansıması sayılacak bu sonuçların alındığı Fransa’nın ekonomik durumuna bir bakmak gerekir.RN lideri Marine Le Pen, Fransa’yı “genel bir çöküş içinde” diye tanımlıyor. Le Pen’e göre topluma intibak etmeleri imkansız beyaz olmayan erkeklerin başlattığı şiddet, Fransa köylerini sarmış durumda. Bir içsavaşın yakın olduğuna inanıyor. Gene Le Pen’e göre Fransa borçlulukta, işsizlikte, fakirlikte dünya şampiyonu; bir neoliberal enkaz alanı. Bu enkazı yaratan da fabrikaları kapatıp, emeklilik yaşını 64’e çıkaran Macron. Fransız toplumunun yüzde 82’si de “Fransa düşüşte” önermesini doğru buluyor.&nbsp;Rakamlar aslında farklı bir mesaj veriyor. Fransa’nın borcunun çok yüksek olduğuna, Macron’un programını uygulamak ya da toplumsal hareketleri yatıştırmak için borçlanarak para harcadığına şüphe yok ancak tablo bunun dışında aslında hiç de fena değil.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Simon Kuper’in verdiği rakamlara göre “gaddar neoliberal” Fransa devleti 2023 yılında millî gelirin yüzde 23,8’ini sosyal yardım harcamalarına ayırmış. AB üyeleri arasında en yüksek oran bu. Piyasa değeri üzerinden bakıldığında AB’nin en büyük 5 holdinginden üçü Fransız lüks eşya üreticileri. Bunların en namlısı Louis Vuitton markasının da sahibi olan LVMH’nin piyasa değeri, Alman otomotiv devi Mercedes’in beş katı. Fransa’nın işsizlik oranı yüzde 7,5 ile 1982’den beri en düşük seviyede.</li></ul>Göçmenlere yüklenen şiddet eylemleri ve suç oranlarına bakıldığında da Le Pen’in gerçekleri pek yansıtmadığı anlaşılıyor. Ülkedeki cinayet sayısı 1993’ten beri yarılanmış. Ülkenin tarihinden gelen şiddet yoluyla siyasi gelişmelere itiraz etme eğilimi aynen sürse de geçen yılların en önemli direniş eylemlerinden “Sarı Yelekliler”in isyanı, Fransa taşrasının, yani unutulduklarını, hakir görüldüklerini, dertlerinin kimse tarafından ciddiye alınmadığını düşünen “beyaz” Fransızların isyanıydı.&nbsp;Asıl toplumsal mesele, ki merkez siyasetteki büyük çöküşü de açıklıyor, eski Fransa’nın geleceksiz kalması. Nüfusun yüzde 18’i hızla boşalan ve fakirleşen köylerde yaşayan Fransa’nın toplam tarımsal ürün ihracatı, LVMH’nin ihracatından düşük. Bazı taşra şehirleri nüfus kaybettiği gibi fiziksel olarak da çöküyor. Yerleşik seçkinlerin bu dertlerle hiç ilgilenmedikleri de giderek yaygınlaşmış bir inanç. Dolayısıyla sol ve sağ popülistlere verilen desteğin bir tarafında ekonomik olarak vatandaşların kendilerini daha müreffeh veya güvende hissetmemeleri varsa diğer tarafında da büyük okullardan mezun, kast görüntüsü veren seçkinlere yönelik öfke var. Macron’un politikaları kadar kibirli tavrı da bu dinamiği besleyen faktörlerden birisi oldu.Yıllar içinde evrilen RN oylarının dağılımına bakıldığında kapanan maden ocakları, fabrikalar, geri kalmış tarımsal yörelerle partinin oy aldığı yerler hemen her zaman örtüştü. Son Avrupa Parlamentosu seçimlerinde ve dünkü seçimlerde çöken merkez siyasetin bıraktığı boşluğa da RN’nin yerleşmekte olduğunu görüyoruz.&nbsp;Marine Le Pen’in partinin kurucusu olan süzme ırkçı ve antisemit-Nazi hayranı babasını partiden ihraç ederek başlattığı partinin imajını temizleme operasyonunun başarısını da yansıtıyor bu durum.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bir bakıma “Millî görüş gömleğini çıkardık” diyen AKP’ye benzetmek mümkün. Zaten kanımca bugünkü Fransa siyaset tablosunu 2002 Türkiye’sine de benzetmek mümkün. O yıl yapılan seçimlerde çökmüş merkeze karşı bir zamanların radikal akımı “Millî Görüş”ün genç ekibi oyların üçte birinden biraz fazlasını alabilmişti. Merkez son yerel seçimlere kadar bir daha kendisini toparlayamadı.</li></ul>Aslında Macron'un tarihsel misyonu artık ömrünü tamamlamış eski usul Fransız merkez sağ ve solunun yerine yeni ve ülkenin modern güçlerini arkasına almış bir yeni merkez yaratmaktı. Artık ya kibirinden, ya tembelliğinden, ya Avrupa’yı ve dünyayı kurtarmak için binbir fikir üretirken kendi ülkesinde siyasi yeniden yapılanmaya ayıracak vakit bulamadığından, Macron kendi kurduğu ve şimdiki adı Ensemble (Birlikte) olan hareketi/partiyi köklü bir parti hâline getirmedi. Bunun bedelini de şimdi ödüyor. Merkezin çöküşünün ve yeniden kurulamamasının meyvelerini de aşırı sağ ve sol iki popülist hareket topladı.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Sağda Le Pen’in RN’i ile solda demagog Jean Luc Mélenchon’un La France Insoumise (Başeğmeyen Fransa) partisi. Mélenchon’un partisi, seçime ortak listeyle giren solun en büyük oy tabanını temsil ediyordu. 1930’ların Halk Cephesi'nden esinlenerek Nouveau Front Populaire (Yeni Halk Cephesi) adıyla kotarılan ve solun tüm renklerini biraraya getiren bu koalisyon da yüzde 28.1 oyla ikinci sıraya oturdu. Ensemble yüzde 21’de kaldı.</li></ul>Fransa’nın efsanevi siyasi şahsiyeti ve bugünkü 5. Cumhuriyet’in kurucusu Charles de Gaulle’un şöyle bir sözü vardır: “246 çeşit peyniri olan bir ülkeyi nasıl yönetebilirsiniz?” Buradaki temel mesaj elbette köklü bir başkaldırı geleneğine sahip ve genelde hiçbir şeyden memnun olmadığı izlenimi veren, canlı bir toplumsal hareket alanına ve siyaset geleneğine sahip Fransa’nın yönetilmesinin ne kadar güç olduğunu dile getirmekti.&nbsp;Macron’un oynadığı kumarın bir nedeninin RN’in seçimleri kazanması durumunda önümüzdeki üç yıl iktidar sorumluluğunu alarak aslında ülkeyi yönetme ehliyetine sahip olmadığının görülmesi olduğu söylendi. Eğer gelecek hafta RN Parlamento çoğunluğunu alır ve 28 yaşındaki lideri Jordan Bardella başbakan olursa bu hesabın tutup tutmadığı ya da kumarın sonuç verip vermediği de görülecektir.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Fransız sisteminde her seçim bölgesinde yüzde 12,5’in üzerinde oy alan partiler/adaylar ikinci tura katılabiliyor. Bu seçimlerde rekor sayıda seçim bölgesinde üç aday ikinci tura katılma hakkını elde etmiş. Bu nedenle önümüzdeki 48 saat süresince üçüncü adayların çekilmesi, yeni işbirliklerinin kurulabilmesi, belki Yeni Halk Cephesi içindeki merkeze yakın solcuların Macron’un partisiyle ortaklıklar kurabilmesi için kıyasıya pazarlıklar yapılacak.</li></ul>Gelecek Pazartesi sonuçlara bağlı olarak sonrasının analizini yapmaya çalışacağım.

Dün Fransa’da yapılan Parlamento seçimlerinin ilk tur sonuçlarına bakıldığında şunu söylemek mümkün: Cumhurbaşkanı Macron bir kumar oynadı, Fransa Cumhuriyeti ve demokrasisi kaybetti. 

Fransa seçimleri: Kumarı kaybeden, kumarı oynayan mı?

Sosyoloji profesörü Todd Gitlin, 60’lı yıllarda ABD’deki öğrenci hareketinin önde gelenleri arasındaydı. Yazdığı The Sixties, Years of Hope Days of Rage (Altmışlar: Umut Yılları, Öfke Günleri) başlıklı kitap o dönemin ruhunu iyi yansıtan bir anı-analiz kitabıydı.&nbsp;Kitabının ikinci baskısına yazdığı önsözde nelerin başarılıp nelerin başarılamadığının muhasebesini yaparken, ki bu muhasebenin önemli unsurlarından birisi o yıllara damga vuran “sol” ruhun değil sağcı düzen tercihlerinin siyaseten yükseldiğiydi, her şeye rağmen nelerin değişebildiğine de değinir:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(162, 195, 185); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(162, 195, 185); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">Altmışlı yıllarda Amerikan toplumunun güç merkezleri toplumun hissiyatının derinlikleriyle bağlantılarını kaybetmiş ve reform dürtüsüne direnmişlerdi. O dönemde patlayan hareketler, çoğu zaman belirsiz de olsa, içten bir isyana dönüştü. Dünyanın pek çok yerinde—Paris ve Berlin'de, Prag'da, Mexico Kenti'nde—gençlerin paralel ayaklanmalarıyla birleşerek, her türden gayrimeşru otoriteye meydan okudular. Sadece gayrimeşru iktidarın altını oymakla kalmadılar, insan projesinin çeşitlilik içinde şekillenen birliğini de onurlandırdılar. Marksizm'in dilini konuşurken bile, küresel olarak birleştirici bir değişim ideolojisi olarak Marksizm'in çöküşünü haber verdiler. Yeni isyan ilkelerine, yeni otorite kodlarına doğru el yordamıyla ilerlediler… (Bu meydan okumaya) toplumun güç merkezleri korkuyla ve hesapla karşılık verdi. İstilacıları geri püskürttüler ama bir ölçüde de reform yaptılar. Bu mücadele sırasında yeni bir siyaset gündemi şekillendi.&nbsp;</blockquote>1960’lı yılların mirası hakkında, o yıllarda eylemci olanların sonraki serencamları konusunda söylenecek epeyce söz vardır aslında. Ve yapılacak bir değerlendirme her zaman o kuşağın efsaneleştirilen siciline layık görülecek sonuçlara da varmaz, varamaz.&nbsp;Bireysel özgürlük tutkusunun ileriki yıllarda yol açacağı bireycilik ve bunun piyasacı ekonomi politikalarıyla bağlantısı, sınıfsal olanın bir kenara itilerek giderek kültürcü bir çıkmaz sokak siyasetinin tuzağına düşülmesi bugünün Amerikan siyasetinin ve sağcı kitlesel tepkinin sebepleri arasında sayılabilir örneğin. Ancak Gitlin’in de vurguladığı gibi o dönemin üçlü toplumsal mücadele hareketlerinin—siyahların medeni haklar hareketi, öğrenci hareketleri ve Vietnam savaşına karşı protestoların, Amerikan toplumsal kültüründe, cinsiyetler arası eşitlikte, her şeye rağmen ırklar arası ilişkilerde bir iyiye gidişi sağladığına şüphe yoktur.&nbsp;Ne var ki&nbsp;siyasal-kültürel karşıdevrim de boş durmamış, örgütlenmiştir. Bugünün dünyasında sermayenin de artan desteğiyle Donald Trump’ta temsilcisini bulan otoriter/faşizan bir programla Amerikan siyasetini ele geçirme hedefine ulaşmasına da ramak kalmıştır.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Bugünkü protestolar</h2>Her ne kadar Generation Lab adlı kuruluşun ülke çapında yaptığı bir <a fr-original-style="" href="https://www.axios.com/2024/05/07/poll-students-israel-hamas-protests" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">araştırma</a> üniversite öğrencilerinin ezici çoğunluğu açısından Gazze savaşının bir öncelik ya da onları pek de meşgul eden bir mesele olmadığını gösteriyorsa da yaşananların ölçülebilir verilerin ötesinde bir anlamı olduğunu söylemek yanlış sayılmaz. Sonuçta ABD’nin seçkin üniversitelerinde, bugüne dek kendilerinden başka hiçbir meseleyle ilgilenmedikleri için eleştirilen bir neslin bazı mensupları, kendi dar dünyalarından veya kimlik evrenlerinden daha geniş bir konuyla ilgili duyarlılık taşıyarak örgütleniyor ve eyleme geçiyorlar. Bunu yaparken konulara tam olarak hâkim olup olmamaları, ahlaki terazilerinin ayarının tam yerine oturmaması (örneğin Hamas’ın 7 Ekim'de yaptıklarını dert etmemeleri), ettikleri bazı lafların nereye gideceğini, ne anlama geleceğini tartamamaları ancak yaşanan anı küçümsemek isteyenler açısından büyük bir sorun olarak sunuluyor.&nbsp;Özüne bakıldığında yaşananların anlamı ve mesajı hayli açık. Protestocu öğrenciler, naklen yayınla her gün izlenen bir katliamda kendi ülkelerinin payını ve sorumluluğunu eleştirerek bunun bir parçası olmak istemediklerini haykırıyorlar. 7 aydır süren çoğu çocuk ve kadın 40 bine yakın insanın hayatına mâl olan ve yakın zamanda bitecek gibi de gözükmeyen dengesiz bir savaşın durdurulmasını, bir insanlık krizinin sona erdirilmesini talep ediyorlar. Bunun da ötesinde öğrencisi oldukları üniversitelerin bu savaşın sürdürülmesinde payı olan şirketlerdeki yatırımlarını geri çekmelerini talep ediyorlar. &nbsp;Bu talepleri öne sürerken 2006’dan 2014’e kadar dünyayı saran ve sarsan Gezi’nin de dahil olduğu protesto dalgasının en önemli unsuru sayılan barışçı, paylaşımcı, eşitlikçi kamplaşma yönetimini kullanıyorlardı. (Bina basmayı bu kategoride değerlendirmemek gerekir). Kongre’deki aşırı sağcı Cumhuriyetçilerin ağır baskıları ve tehditleri karşısında pısan, üniversite etiğine ihanet eden Columbia Üniversitesi rektörünün işinden olmamak için, öğrencilerle diyaloğa girmek yerine polisi üniversiteye çağırarak şiddetle bastırmaya çalıştığı büyük tehdit buydu. Dahası protestocuların hayatlarını kaydırması kesin olan tedbirleri alarak üniversite yönetimi/yönetimleri ancak otoriter sistemlerde tanık olunacak bir tavrı da benimsemiş oldular.&nbsp;Tüm bunların sonucu olayların yaşandığı, protestocu öğrenci ve onlarla dayanışan hocalara karşı aşırı şiddetin uygulandığı üniversitelerde aslında bir sistemin ve son yıllara damgasını vurmuş kültürcü/kimlikçi solun yarattığı bir üniversite atmosferinin ağır hasar almasına da tanıklık edildi. 1968’de gene Columbia Üniversitesi'nde olaylar yaşanırken kullanılan şiddetin ardından bir değerlendirme yapan sosyolog Daniel Bell’in yazdığı gibi:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(162, 195, 185); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(162, 195, 185); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Bir camiada otorite onu öne sürerek veya muhaliflere şiddet uygulayarak yeniden sağlanamaz. Otorite saygınlık gibidir. Otoriteyi yani öğrencilerinizin sadakatini ancak onlarla konuşarak kapsamlı tartışmalara girerek kazanabilirsiniz.”&nbsp;</blockquote>Columbia Üniversitesi Öğrenci Birliği'nin akıllıca ve sakince yazılmış, olayları özetleyen bildirisinde vurgulandığı gibi üniversite yönetimi olayların sakince sona erdirilmesi, “otorite”nin diyalogla yeniden tesisi gibi bir yola başvurmayı düşünmemiş, meseleyi polisin bile hayret ettiği şekilde şiddet yoluyla sonlandırmayı tercih etmişti.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Modelin çöküşü</h2>Geçen 7 ayın sicili ABD’de seçkin üniversitelerin işleyişi, sermaye ile ilişkileri ve bugünkü ortamda akademik sorumluluklarıyla maddi çıkarları arasındaki dengelerin nasıl ve nerede kurulduğuyla ilgili olarak da pek çok olguyu ortaya çıkardı. Şekillenen tablo, bu üniversiteler ve Amerikan akademyasının gelecekteki gücü açısından pek parlak sayılmaz. Üniversitelere büyük para bağışlarında bulunan zenginlerin kendilerine ters gelen siyasi görüşler öğrenciler tarafından dile getirildiğinde onların cezalandırılmasını talep etme cüretini göstermeleri, aksi takdirde bağışlarını çekeceklerini söyleyebilmeleri ve etkili olabilmeleri aslında meselenin özünü de ortaya koyuyor.İktisatçı Branko Milanoviç’in yazdığı gibi&nbsp;bugünün Amerikan seçkin üniversitelerini yönetenler aslında üniversite yöneticisi değiller.&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(162, 195, 185); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(162, 195, 185); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Yanlış işteler. Rollerini geleneksel olarak üniversitelerin rolü sayılan özgürlük, ahlak, merhamet, kendini feda etme, empati ya da arzu edildiği düşünülen diğer değerleri genç nesillere aktarmaya çalışmak diye görmüyorlar. Kendilerine biçtikleri rol, üniversite adı verilen fabrikaların CEO'su olmak... Yöneticiler değerlerle değil, kârlılıkla ilgileniyorlar.”</blockquote>Seçkin Amerikan üniversiteleriyle ilgili hayli sert bir rapor yayımlayan Economist dergisi de Gazze’ye bağlı olarak yaşanan krizin bu okulların geleceğiyle ilgili köklü müdahaleleri ve değişiklikleri gündeme getireceğini savunuyor. Geniş toplumdan giderek kopan ve güven yitiren üniversiteler, 1980’lerden itibaren piyasacı bir mantıkla varlıklarını artırmak için yatırımlarını çeşitlendirdiler, bu paraları yönetecek kişileri işe alarak hocalardan daha kalabalık ve iyi maaş alan kadrolar kurdular. Yalnızca 20 üniversite tüm Amerikan üniversitelerinin 800 milyar dolarlık varlığının (ana parasının/endowment) yarısına sahip oldu.&nbsp;Aynı zamanda&nbsp;siyasi doğruculuk ve cinsiyet/kimlik siyasetinin etkisiyle tartışma ortamının kısıtlandığı bir döneme girildi. Üniversitelerde serbest tartışma ortamı, sureti haktan görünenler tarafından giderek daha fazla kısıtlandı. “Sözün şiddet olduğu” önermesi&nbsp;seçkin üniversitelerde açık tartışmanın, düşünce özgürlüğünün giderek akademik özgürlüğün tehdit altına girmesine yol açtı. Hocalar sınıfta yanlış kelimeyi kullanma korkusuyla dillerini ısırarak ders anlatmaya başladılar.Sağcı siyasetçiler, liberallerin tekelinde olduğuna inandıkları (ki gerçekten üniversitelerde kendilerini muhafazakar diye tanımlayan hocaların oranı düşük) üniversitelere yönelik bir saldırıyı özellikle eğer Trump seçimleri kazanırsa başlatacaklardır.&nbsp;Üniversitelerin sahip oldukları finansal ve emlak varlıklarının vergilendirilmesi, kendilerine tanınan finansal imtiyazların kaldırılması gündemdedir. Bu durumda üniversiteler ve giderek işe yaramaz bir kurum hâline gelen mütevelli heyetlerinin&nbsp;okulların asli işlevlerine yani akademik mükemmeliyetçilik, ifade özgürlüğü ve düşüncelerin serbestçe dile getirilebileceği, sermaye ile ilişkilerin makul ve kesinlikle şantaja maruz kalınmayacak bir düzeye indirileceği bir yolu mu tercih edecekleri Amerikan üniversitelerinin geleceğini de belirleyecektir. Baskıcı, sansürcü bir gelecek hiç de ihtimal dışı değildir.Öğrenciler vicdani bir eylemcilik ortaya koyarak yalnızca ülkelerinin dış politikasını ahlaken sorgulamakla kalmadılar. Aynı zamanda üniversitelerin ulvi iddialarıyla gerçekte oldukları arasındaki derin uçurumu sergileyerek tehlikeli bir gidişatın durdurulabilmesi için tarihsel bir müdahalede bulundular. Onlarla üniversitelerin paracı yönetimleri, büyük şirketler, milyarder bağışçılar arasındaki kavgayı kimin kazanacağı da tam bu yüzden demokrasinin geleceği tartışmalarının en önemli konularından birisi hâline geldi. &nbsp;

Öğrenciler vicdani bir eylemcilik ortaya koyarak yalnızca ülkelerinin dış politikasını ahlaken sorgulamakla kalmadılar. Aynı zamanda üniversitelerin ulvi iddialarıyla gerçekte oldukları arasındaki derin uçurumu sergileyerek tehlikeli bir gidişatın durdurulabilmesi için tarihsel bir müdahalede bulundular.

Protestolar ve Amerikan elit üniversitesinin çöküşü

Yeni yayımlanan, Holocaustes (Holokostlar) başlıklı etkileyici detaylar içeren son kitabında Gilles Kepel, 7 Ekim tarihinin simgeselliğinin yalnızca 1973 Yom Kipur/Ramazan savaşının 50. yılından bir gün sonra yapılmasından gelmediğini savunuyor. Kepel’in hatırlattığı, 7 Ekim tarihinin El Kaide lideri Usame Bin Ladin’in 11 Eylül saldırılarını kendilerinin gerçekleştirdiğini dünyaya ilan ettiği konuşmanın yıldönümü de olduğu. Kepel bu tespiti yaptıktan sonra Hamas’ın beklentisinin de tıpkı 22 yıl önce El Kaide’ninki gibi böyle bir olayın ardından başta Filistinliler, Ortadoğu Arap kitlelerin hareketlenmesi, baskıcı rejimlerini zorlamaları olduğunu iddia ediyor.&nbsp;Bu beklenti, iki olayda da gerçekleşmedi. Hamas’ın ayrıca, İsrail’in 7 Ekim günü yaşanan vahşete çok şiddetli bir cevap vereceğini hesap ederek müttefikleri İran ve Hizbullah’ın da kavgaya katılmasını beklediği tahmin ediliyor. O hesap da tutmadı. Sonuçta Hamas’ın hesapsızlığının sonucu, İsrail hükümeti ve ordusunun hunharca sürdürdüğü bir savaşın korumasız sivilleri evsiz barksız bırakıp, şimdilik pek çoğu çocuk yaklaşık 35 bin sivil Gazzeli Filistinlinin ölmesi, sayısız insanın yaralanması, ailesini yitirmesi ve şimdi de açlık tehlikesiyle karşı karşıya kalmasıydı.&nbsp;Savaş başladığından beri bunun bölgeye yayılıp yayılmayacağı en çok merak edilen konuydu. İran’ın devreye girmemesini sağlamak üzere ABD iki uçak gemisini Lübnan açıklarına göndermişti. Sonuçta 7 Ekim saldırısı planlarından haberdar olmadığı anlaşılan İran mutad yöntemini seçerek müttefikleri Hizbullah, Husiler, Irak’taki çeşitli milisler aracılığıyla İsrail saldırısının başlamasıyla devreye girdi. Bu örgütler İsrail’e füzelerle saldırdılar, Irak’ta ve Ürdün’de Amerikan askerlerine yönelik eylemlere de giriştiler. Husiler daha sonra Kızıl Deniz’deki kargo gemisi trafiğini engellemeye başladı ve ABD ile Britanya tarafından bombalandılar.&nbsp;Amerikalı askerler öldürülüp buna çok sert bir mukabele gelince Irak’taki gruplar saldırılarını durdurdular, İsrail ve Hizbullah arasındaki çatışma düşük yoğunluklu olarak sürerken sınırın her iki tarafında onbinlerce insan yerinden yurdundan edildi. Bu işler olurken sorulan soru hep İran’ın tutumunun ne olacağı, savaşın özellikle Hizbullah üzerinden bölgeye yayılıp yayılmayacağıydı. İsrail’in savaşı genişletmek istediğini düşünen İran güvenlik hiyerarşisi, bu tuzağa düşmemek için kendince gerekli tedbirleri alarak kendisine bağımlı güçlere yön verdi ve İsrail ile arasındaki caydırıcılık oyununu hayli kırılgan bir zeminde sürdürmeye çalıştı.&nbsp;Böyle bir gelişme beklenirken 1 Nisan’da İsrail, Şam’daki İran konsolosluğunu bombalayarak Devrim Muhafızları komutanlarından General Zahedi ile birlikte 6 Devrim Muhafızı'nı öldürünce Tahran bunun karşılıksız bırakılmayacağını söyledi. Karşılığın nasıl geleceği merak ediliyordu ama güçlü beklenti Tahran’ın bir kez daha kendisine bağlı gruplar aracılığıyla mukabele edeceğiydi. 13 Nisan’ı 14 Nisan’a bağlayan gece İran, ilk kez İsrail ile arasındaki yıllardır süren "gölge savaşı"nı devletler arası savaş düzeyine çıkardı. Sadece Gazze savaşında değil Ortadoğu’da da yeni bir eşik aşılmış oldu.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İran saldırısı ve sonrasındaki riskler&nbsp;</h2>İsrail’in Şam saldırısı İran açısından mutlaka cevaplandırılması gereken bir tahrikti. Bu kez İran rejiminde güvenlik politikalarını uygulayanlar İsrail’e dolaylı yoldan, bağımlı örgütler aracılığıyla cevap vermek yerine İran topraklarından ve müttefiklerinin kontrolündeki yerlerden gönderdikleri 170 Kamikaze İnsansız Hava Aracı, 120’den fazla balistik füze ve 30’dan fazla seyir füzesiyle saldırmayı seçtiler. Her ne kadar bununla ilgili bilgiler paylaşıldıysa ve İran yalnızca askeri hedefleri vuracağını bildirmişse de, ki bu nedenle İran saldırısının bir danışıklı dövüş olduğu iddiası Türkiye’de epey müşteri buldu, saldırıda kullanılan araçlar hafife alınacak gibi değildi. Yüzde 99’u İsrail, ABD, İngiltere, Fransa, Ürdün ve başka Arap devletlerinin katkılarıyla imha edilmiş olsa da baştan böylesi bir savunma başarısını öngörmek de söz konusu olamazdı. &nbsp;Savunma konularını çok iyi bilen ve İran saldırısı hakkında kapsamlı bir <a fr-original-style="" href="https://www.siyahgribeyaz.com/2024/04/gosterisli-bir-hicbir-sey-israil-iran.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: currentcolor; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yazı</a> yayımlayan Arda Mevlütoğlu’na göre savunma sistemlerindeki başarıları kayda geçirirken İran tarafından yapılan taarruzu da hafife almamak gerekiyor. Sonuçta, “İran, sınırlarından 1,000 - 1.500 km mesafedeki bir ülkeye, o ülkenin hava savunma kabiliyetlerini zorlayacak bir eşgüdümlü saldırı gerçekleştirdi. KİHA'lar, balistik füzeler ve seyir füzeleri İran ve Yemen'den eşgüdümlü olarak ateşlendi... Her ne kadar çok ciddi bir hasara yol açmamış olsalar da, 1.000 km'den fazla yol katetmiş bu füzelerin, üslerdeki pist ve çeşitli binaların tehlikeli şekilde yakınlarına düşebilmiş olması, İran'ın füze kontrol ve seyrüseferde eriştiği kabiliyeti gösterir.”&nbsp;Bu denli ciddi ve eğer hava savunma sistemleri tarafından engellenmeseydi İsrail’de ciddi tahribat yaratması mümkün bir saldırı daha gerçekleşmeden İran, BM aracılığıyla işinin bittiğini ilan etti ve meselenin kapandığını söyledi. Ne var ki olaya İsrail’den bakıldığında durum bu şekilde kapanacak gibi değildi. 7 Ekim saldırısıyla dokunulmazlık duygusunu yitiren, caydırıcılığının zayıfladığı inancıyla Gazze’yi Taş Devri'ne döndürüp nüfusunu Sina Çölü'ne sürmeyi hedefleyen İsrail’in bu saldırıya karşılık vermemesi pek düşünülemez.&nbsp;Soru, bu karşılığın şiddetinin, kapsamının ve tahribatının ne kadar olacağıdır. Bu konuda da İsrail savaş kabinesinin bölündüğü, sınırlı bir saldırıyla yetinilmesini isteyenler olduğu kadar eşi görülmemiş bir şiddetle karşılık verilmesini isteyenler de var. Özellikle bu ikincilerin ABD Başkanı Biden’ın uykusunu kaçırdığı, bu nedenle de Başbakan Netanyahu’ya “Zaferi cebine koy ve işi fazla uzatma” dediği anlaşılıyor. Ancak İsrail cevabını verene kadar işin nerelere varacağını, İran’ın bir yeni hamle daha yapıp yapmayacağını, tırmanmanın durdurulup durdurulamayacağını bilmek mümkün değil.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kısa vadedeki sonuçlar</h2>İran’ın saldırısının bazı sonuçları ele alınmayı gerektiriyor. Birincisi, “red cephesinin” başı olarak Filistinlilerin haklarının savunuculuğunu yaptığını iddia eden İran, bu saldırıyla:&nbsp;a) Bir ateşkes ihtimalinin belirdiği sırada Gazze’yi gündemin alt sıralarına itti.b) İsrail’e yönelik dünya kamuoyunda bir sempati yahut dayanışma rüzgarı esmesine yol açtı.c) Arap devletleriyle başta ABD, Batılı devletleri ve İsrail’i bir savunma operasyonunda biraraya getirdi, kendi yetersizliklerini açığa çıkarmış oldu.d) Bu durum İbrahim anlaşmalarının İran’a karşı işbirliği yapılması ve güvenlik ekseni oluşturulması mantığını güçlendiren bir gelişme oldu.e) İsrail toplumu kadar ABD yönetiminin de bir an önce iktidardan gitmesini istediği Başbakan Netanyahu’yu rahatlattı ve savaşı genişletmek için ona bir fırsat verdi. (ABD’nin, “Savunmada yanındaydım, saldırıda olmayacağım” mesajının ne ölçüde geçerli olacağı İsrail’in cevabına İran’ın nasıl mukabele edeceğiyle anlaşılacaktır. ABD Başkanı'nın suret-i katiyede ülkesini hele de bu seçim yılında bir Ortadoğu savaşına taraf kılma niyeti yoktur ama kendisini böyle bir durumda bulma ihtimali de sıfır değildir.)&nbsp;f) İsrail'de Netanyahu, tüm dünyanın karşı çıktığı, 1,5 milyon Filistinlinin son sığınağı Refah kentine saldırmak için beklediği fırsatı elde etmiş olabilir&nbsp;g) Yeni bir tırmanma dinamiği, İran’ın nükleer programında son adımları atmasına yol açabilir ki nükleer silah sahibi olduğu takdirde tüm bölge bu yarışa katılacaktır.Gazze’deki savaş durur, İran-İsrail çatışması bölgesel bir savaşa dönmeden belirli sınırlar içinde tutulabilirse önümüzdeki dönemin bölgedeki gündemi şu olacaktır ya da olmalıdır: İsrail ve İran, bölge istikrarını bugünkü şartlarda sürekli tahrip eden iki devlettir. Dolayısıyla hedef Filistin meselesinin makul bir çözüme doğru yol almaya başlaması ve İran’ın bölgesel hırslarının denetlenmesi olmalıdır.

7 Ekim saldırısıyla dokunulmazlık duygusunu yitiren, caydırıcılığının zayıfladığı inancıyla Gazze’yi Taş Devri'ne döndürüp nüfusunu Sina Çölü'ne sürmeyi hedefleyen İsrail’in İran'ın saldırısına karşılık vermemesi pek düşünülemez.   Soru, bu karşılığın şiddetinin, kapsamının ve tahribatının ne kadar olacağı.

İran-İsrail geriliminin yükselişi ve dünyayı bekleyen riskler

Bundan on buçuk ay önce Türkiye, miadı dolmuş, ülkeden götürdüğü artık ülkeye verdiğinden fersah fersah ötede bir yönetimi sona erdirme fırsatını kaçırdı. İktidardakilerin kötü, beceriksiz yönetici ya da siyaseten zayıf olmaları onların tasfiyesi için gerekli bir koşuldur. Ancak yeterli değildir. Yeterli koşul, o iktidarı alabilecek bir karşı gücün, hareketin ve bu dönemde önemi giderek daha iyi anlaşıldığı gibi etkileyici bir liderliğin mevcudiyetidir.&nbsp;Mayıs seçimlerinde bayrağı devralabileceğine ve alsa da bunun hakkını verebileceğine ortadaki seçmenin inanmadığı bir silik şahsiyet ve entrikaları nedeniyle çürümüş, ülkeye yapabileceği olumlu katkı kalmamış iktidar ömrünü beş yıl daha uzatabildi. Seçimin sonrası bir yandan muhalefetin dağınıklığının ve ahlaki iflasının, diğer yandan da iktidarın kendi yaratmış olduğu ekonomik ve diplomatik kara deliklerden çıkma çabalarının sergilendiği bir dönemdi.&nbsp;Bu dönemde, hemen herkesin mutabık kaldığı gibi seçim yorgunu seçmen kitlesi de muhalifiyle muvafığıyla içine kapandı. Siyasal gündemden koptu. Ekonomik kriz kasırgasına karşı korunmayı elbette ön plana çıkardı. Yaralarını sararken, bir kez daha Mayıs benzeri bir düş kırıklığı yaşamak istemeyen, ağırlıklı olarak kentli ve eğitimli tabaka özellikle de gençlik derin bir bezginliğe, umursamazlığa teslim oldu.Aslında vakti gelmiş bir değişimin gerçekleşmemesinin, bir dönemin sonunun ilan edilememesinin bedeliydi bu.&nbsp;Biraz da beklenmedik şekilde, yerel seçim tarihi yaklaşırken toplum ister ekonomik krizin iyice can yakmasından, ister tüm kurumların çivisinin çıkmasından, ister laik hayat alanının giderek daha fazla muhasara altına alınmasından kaynaklanan bir hareketlenme içine girdi. Sanki toplumun üzerine serpilmiş ölü toprağı silkelenerek atılmış, seçimsiz geçecek dört yılda ülkenin daha beter bir karanlığa gömüleceğine dair kaygılar ayaklanmıştı. Başkanlık seçiminde verilemeyen mesajlar, görülemeyen hesaplar için yerel seçimlerin bir fırsat olduğu anlaşılmış ana muhalefetin tüm sakilliğine rağmen, giderek bilenen bir irade ortaya çıkmıştı. CHP kurultayında partiyi yenilgiye mahkum edip, ülkeyi yeise boğan ekibin nihayet gönderilebilmesi de yeni ekibin tüm kusurlarına rağmen hayırlı bir gelişme oldu.&nbsp;Tevekkeli iktidarın borazanlarından bir kuruluşun başındaki şahıs, “Yerel seçim sonuçlarından büyük bir anlam çıkarmamalı” demeye başlıyordu.Usulca biriken bu toplumsal siyasi enerji, tüm partilere güvenin azalıp, öfkenin arttığı bir ortamda liderliğin önemini artırıyordu. Bu dinamik, bizzat Cumhurbaşkanı tarafından “kayda değer yegane seçim” statüsüne taşınan İstanbul Belediye Başkanlığı seçimi üzerinden aslında Türkiye’nin yeni bir lidere sahip olup olmadığının anlaşılacağı ortamı hazırlıyordu.&nbsp;Eğer yeni bir lider varsa Türkiye siyasetinin 21 yıllık sorunu da çözülmüş olacaktı. Bu süre zarfında Tayyip Erdoğan’ın karşısına ülkeyi yönetmeye ehil olduğuna toplumun önemli bir kesimini ikna edecek bir siyasetçi çıkmamıştı. Kısacası bunca zamandır, ülkenin bayrağı devralabilecek alternatif bir lideri yoktu.&nbsp;İstanbul seçiminde, tüm baskılara, yalanlara, hilelere, tehditlere, Bakanlar Kurulu'nun kampanya görevlisi gibi çalışmasına rağmen iktidarın adayının kaybetmesi ister istemez ülkenin yeni siyasi liderliğine kimin aday olduğunu da ilan edecekti.&nbsp;Beş yıl önce beklenmedik şekilde, ama geriye dönüp bakıldığında hayli sistemli bir strateji ve siyasal becerileri sayesinde başkanlığı kazanan Ekrem İmamoğlu bu durumda Tayyip Erdoğan’ın yıllar sonra ilk gerçek rakibi oluyordu. Seçimi kazandığı takdirde de karabasanı hâline gelecekti.Kamuoyu yoklamalarındaki oranlardan bağımsız olarak İmamoğlu’nun ülkeyi yıllardır bölen ve boğan kutuplaşma kıskacını kırdığı kampanyasının mantığından, temalarından ve yansıyan görüntülerden anlaşılıyor. Aslında 2017’den beri yapılan tüm seçim ve referandumlarda hep iktidara karşı duran İstanbullu seçmenin bu sefer de muhalif siyasetteki parçalanmaya, CHP içindeki çakalların baltalama çabalarına rağmen başkanlarına sahip çıkması bekleniyor. Bu durumda da Türkiye’de ikinci bir iktidar merkezi fiili olarak şekillenmiş olacaktır. Ve muhtemelen önümüzdeki yıllarda da büyük baskılara maruz kalacaktır.İmamoğlu’nun seçimi kaybetmesinin sonuçları küçümsenemeyecek kadar karanlık sayılabilir. Yeni ve bunaltıcı bir anayasa ülkenin başına sarılacak, Şebnem Gümüşçü’nün tabiriyle “sinsi İslamileşme” yoğunlaşacaktır. Niteliksizliğe paye verilmeye devam edilecek, rejimin otoriterlik dozu daha da yoğunlaşacaktır. Doymak bilmeyen bir açgözlülük zincirlerinden boşanacak ülkenin doğası talan edilirken, hakkaniyetli bir gelir dağılımı hayal bile edilemeyecektir. Zira kurumları çökmüş bir ülkede hemen hiçbir denge unsuru da kalmamış olacaktır.Her şey bir yana yıllardır yediği tüm sillelere rağmen bıkmadan, usanmadan kendi iradesini kayda geçiren yüzde 48’lik kesimin kutuplaştırıcı söylem ve eylemlerin kırılması sayesinde diğer yüzde 52 ile ortak paydaların etrafında mücadele etme imkanı bulması mümkün olacaktır. Azımsanacak bir kazanım da değildir bu, laikliğin muhafazası, siyaset ortamının genişlemesi ve ülkenin tekrar 21. yüzyıla uygun şekilde yönetilmeye yönelmesi açısından.Tüm bu nedenlerle yarın sandığa gitmemek, şikayetçi olunan rejime karşı sesini yükseltmemek, yakalanmış iktidar fırsatını kaçırmaya vesile olmak affedilemeyecek bir harekettir. Tükenmiş bir iktidarın tükendiğinin ilanı için ele geçen bu fırsat mutlaka kullanılmalıdır.İşte o zaman 1 Nisan günü şakadan değil gerçekten yeni bir başlangıç olanağının müjdecisi olacaktır.

Seçimlerin iktidar lehine sonuçlanmasının sonuçları küçümsenemeyecek kadar karanlık sayılabilir. Yeni ve bunaltıcı bir anayasa ülkenin başına sarılacak, rejimin otoriterlik dozu daha da yoğunlaşacaktır. Bu nedenle yarın sandığa gitmemek, şikayetçi olunan rejime karşı sesini yükseltmemek, yakalanmış iktidar fırsatını kaçırmaya vesile olmak, affedilmeyecek bir harekettir.

Serbest Kürsü: İktidar olmayı bilmek gerek

Geçenlerde katıldığım bir konferansta İtalya’nın eski ekonomi bakanlarından Giulio Tremonti, 16. yüzyıl ile 21. yüzyıl arasında dünya sisteminin yönünün değişmesi üzerinden paralellikler kurdu. O dönemde Avrupa dünyası çok köklü değişikliklerden geçiyordu. Bugün de Batı’nın uzun süredir hâkimi olduğu dünya düzeni köklü bir şekilde değişiyor. Güç, hem ekonomik hem stratejik olarak Asya’ya doğru kayıyor, dünyanın yeni merkezi Pasifik Okyanusu kıyılarında şekilleniyor. 16. yüzyılda Avrupa’nın ekseninin Akdeniz’den Atlas Okyanusu'na kaymasına yol açan olay Amerikaların keşfiydi. Şimdi ise bir başka eski kıta olan Asya yeniden yükseliyor. ABD’nin gelecek dönemde de önemli bir aktör olmasını sağlayan özelliği ise eşanlı olarak hem Atlas Okyanusu hem de Pasifik Okyanusu bağlantılarına sahip olması.&nbsp;Tremonti’ye göre değişimin hızı, bu değişimin etkilerinin çok daha yaygın ve derin sarsıntılar şeklinde yaşanmasına yol açıyordu. Geçmişte bir yüzyılın tamamına yayılan değişiklikler, bugünün dijital dünyasında anında etkisini gösteriyordu. “Küreselleşme ütopyasının başından sonuna kadar geçen süre sadece otuz yıldı.” Ortak payda ise savaşlar ve ekonomik krizler de dahil olmak üzere hemen her şeyin Batı hegemonyasını sarsmayı hedeflemesiydi.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Savaş, Atlantik İttifakı ve Avrupa güvenliği</h2>Tarihte örnekleri görüldüğü gibi bu denli derin güç kayması dönemlerinde kimlerin öne çıkacağını belirleyen unsur savaş olur. Bugünün dünyasında yalnızca devletler arası savaşlar yaşanmıyor. İçsavaşlar, devlet dışı örgütlerin başlattıkları çatışmalar da dünyanın pek çok yerinde istikrarı bozup, yerleşik zayıf yönetimleri zora sokuyor. Özellikle Afrika’da pek çok ülke, iç düzenini tümden kaybetme tehdidiyle karşı karşıya. Bugünkü yaygınlaşmış savaş ortamının şaşırtıcı bir yönü varsa o da çok yakın zamana kadar bir daha savaş alanına dönüşmeyeceğine inanılan Avrupa’nın belki de kısa vadede en ciddi sonuçları yaratacak hayli acımasız bir savaşın sahnesi olmasıydı.&nbsp;Bu nedenle, dünyaya hâkim olan çoklu kriz ortamında, giderek yaşlanan Avrupa ülkelerinin seçkinlerinin dikkatlerini çevirdikleri en önemli iki konu birbirileriyle de bağlantılı olan Ukrayna savaşının gidişatı ve ABD’de yapılacak başkanlık seçimleriydi. Genel beklenti Amerikan seçimlerinin Atlantikötesi ilişkilerin geleceği hakkında yaşamsal öneme sahip olmasıydı.&nbsp;Donald Trump’ın seçimleri kazanması hâlinde ittifakın çok ciddi bir krize gireceğine, ABD’nin NATO’daki varlığı sürse de Avrupa güvenliğine geçmişte olduğu kadar kaynak ayırmayacağına kesin gözüyle bakılıyor. Bu da aslında uyarıldıkları hâlde yıllardır savunma harcamaları konusunda hiçbir şey yapmayan Avrupalı ülkelerin kendilerini ciddi bir açmazda bulmalarına yol açıyor. Amerikan Kongresi’nin Aralık ayında geçirdiği kanun, hiçbir Başkan’ın tek başına ülkeyi NATO’dan çıkaramayacağını söylese de bu bile yüreklere su serpmiyor. Üstelik Fransa, Almanya, Britanya, İtalya’da yapılan bir kamuoyu araştırmasına göre bu ülkelerde kamuoyu AB’nin bir ordusu olmasına sıcak bakmıyor. En revaçta olan ama gene de yüzde 50’nin altında kalan tercih NATO içinde bir AB ordusunun şekillendirilmesi.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Ukrayna savaşı</h2>Kıtada savaş sürerken ve Ukrayna’ya karşı savaşını bir "medeniyet kavgası" diye tanımlayan Rusya Devlet Başkanı Putin tehlikeli ve niyetleri karanlık bir hasım olarak Avrupa'nın güvenliğini tehdit ederken Avrupalılar, yani AB, hazırlıksız durumdalar. Bu nedenle AB ile Birleşik Krallık arasında güvenlik konularında bir yakınlaşmanın ve işbirliğinin başlaması gerektiğini söyleyenler çok. Bu tartışmanın elbette Türkiye’yi ilgilendiren bir tarafı da var. Economist gibi genelde Türkiye’yi iyi takip eden ve önemseyen bir dergi dahi Avrupa güvenliği söz konusu olduğunda AB’nin Birleşik Krallık kadar Türkiye’nin de katkılarına ihtiyaç duyacağını gündeme getirmiyor. Halbuki, örneğin Odessa kentinin düşmesi hâlinde, Ukrayna çok ağır bir yara alır ve Avrupa güvenliği bundan etkilenirken, Türkiye’nin Karadeniz’deki çıkarlarının da ciddi bir darbe alacağına kuşku yok.Savaşa ABD ve Avrupa kamuoylarının verdiği desteğin gevşediğine şüphe yok. Ancak Rusya’nın Ukrayna’yı yenerek Kiev’de kendisine bağlı bir rejim kurmasının da Avrupa güvenliği açısından kabus sayılacak bir sonuç yaratacağına da şüphe yok. Son zamanlarda çıkan haberlerde Rusya ekonomisinin yaptırımlardan ne kadar az etkilendiği, savaş ekonomisine geçişin ekonominin büyümesinde ciddi bir rol oynadığı, hatta Amerikalı iktisatçı James Galbraith’e göre yaptırımların Rus ekonomisinin yerlileşmesine katkıda bulunduğuna dair önermeler var. Her ne kadar teknoloji ve finansman konularında uzun vadede Rusya’nın zarar göreceği tahmin ediliyorsa da yaptırımların son iki senede beklenen sonucu vermediği de aşikar.2024 yılında iki tarafın da sahadaki durumu fazla değiştirmesinin beklenmediği savaşın bundan sonraki safhaları pek çok unsura bağlı. Öncelikle kaygılanılması gereken nükleer silahların kullanılması meselesinde Rusya’nın bu silahları depolardan çıkarmaması. Ancak ürkütücülüğü artırmak için bu konuyu giderek daha fazla gündeme getiriyorlar. Böyle bir söylemin hedeflerinden birisi de Ukrayna’ya verilen destek konusunda Batı kamuoyunu mümkün olduğunca bölmek.&nbsp;Bu savaşın sonucuna yönelik birkaç senaryodan bahsetmek mümkün. Ukrayna açısından en kötü iki sonuç bugünkü “yıpratma savaşı”ndan yenik çıkmaları veya Trump’ın iktidara gelmesiyle Amerikan desteğinin tamamen kesilmesi ve Rusya’nın savaşın başındaki hedefine ulaşarak Kiev’de rejim değişikliğini gerçekleştirmesi. Üçüncü bir sonuç, Rus işgali altındaki topraklarını bırakması ve böylece bir ateşkese veya barışa gitmesi hâlinde Ukrayna’nın Batı güvenlik havzasına dahil edilmesi. Bunun ille NATO üyeliği olması da gerekmiyor, ki o konuda zaten hayli çekingen bir tavır başta ABD, NATO üyelerinde hâkim. &nbsp;Bu türden, Rusya’nın savaşı kazanmış olduğu senaryolarda Rusya, eski Sovyet coğrafyasına ait ülkeler üzerinde de etkisini artırmaya çalışabilir veya NATO’nun 5. maddesinin ne ölçüde geçerli olduğunu sınamaya kalkabilir. Hele Trump Başkan seçilirse...Ukrayna’nın özellikle Kırım’a çok zarar vermesi durumunda Rusya’nın müzakereye oturması ihtimalinde ise, savaş bir şekilde Kiev lehine sonuçlansa da intikam almak isteyecek bir Rusya, Avrupa açısından bir süre sonra yeniden tehdit oluşturabilecektir. Rus toplumu tarafından yenilgi diye değerlendirilecek bir sonucun, bugün gücünün zirvesinde gözüken Putin rejimine nasıl bir hasar vereceği ya da hasar verip veremeyeceği ise ancak olayların akışı içinde anlaşılacaktır.

Ukrayna açısından en kötü iki sonuç bugünkü “yıpratma savaşı”ndan yenik çıkmaları veya Trump’ın iktidara gelmesiyle Amerikan desteğinin tamamen kesilmesi ve Rusya’nın savaşın başındaki hedefine ulaşarak Kiev’de rejim değişikliğini gerçekleştirmesi olur. Üçüncü bir sonuç, Rus işgali altındaki topraklarını bırakması ve böylece bir ateşkese veya barışa gitmesi hâlinde Ukrayna’nın Batı güvenlik havzasına dahil edilmesi.

Avrupa için bir kabus: Rusya-Ukrayna savaşı senaryoları

Nobel ödüllü Amerikalı romancı William Faulkner’in en çok hatırlanan sözlerinden birisi Bir Rahibe İçin Ağıt&nbsp;(Requiem For a Nun) romanında geçer: “Geçmiş ölmedi. Hatta geçmiş bile değil” (The past is not dead. It’s not even the past.) Faulkner’in söylemek istediği, geçmişin izlerinin, tarihin etkilerinin bugün yaşananlarda her zaman bir uzantısının bulunduğudur. Sonuçta geçmişe ait olduğu, artık dönemeyeceği düşünülen cereyanlar, alışkanlıklar, beklentiler, düşünce kalıpları ya da siyasi tercihler, koşullar oluştuğunda saklandıkları yerlerden çıkıp bugünün gelişmelerine damga vurabilir.Giderek dünyanın yabana atılamayacak bir kesiminde artan bir tedirginlikle beklenen ABD Başkanlık seçimleri yaklaşırken bu ülkenin geçmişini tanımlamış özelliklerin hem iç hem dış politikasında daha belirginleştiğini görüyoruz. Şu sıralarda ABD’de tanık olunanlar, kullanılan dil ve simgeler ve nihayetinde Cumhuriyetçi Parti’nin başkan adayı olmasına kesin gözüyle bakılan Donald Trump’ın dış politika söylemi, bugünün gerçeklerini yansıttığı kadar geçmişin derin izlerini de taşıyor.&nbsp;Amerikan sağ siyasetinin bugünkü dilinin ve siyaset tarzının izleğini, tarihçi Richard Hofstadter’in 60 yıl önce yazdığı ünlü makalesi “Amerikan siyasetinde paranoyak tarz”da (<a fr-original-style="" href="https://harpers.org/archive/1964/11/the-paranoid-style-in-american-politics/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">The paranoid style in American politics</a>) bulmak mümkün. Üstelik Hofstadter, makalesini insanları algoritmalarla en aşırı çizgilere iten sosyal medya yönlendirmesinin söz konusu olmadığı bir zamanda yazmıştı. Bugün için Trump’ı destekleyen ya da Trumpçılığın kitle desteğini oluşturanların siyasete yaklaşımında hâkim olan gerçeküstü anlatılar o dönemde de var. Katolik Kilisesi'nin menfur emeller peşinde koşmasından, bugünlerde Amerikan devletinin komünist pedofiller tarafından yönetildiğine, belli bir tarihten sonra yapılmış bilgisayarların hard diskinde şeytanın gizlenebileceğine, Masonlar ve illuminati’nin komplolarına, Birleşmiş Milletler’in komünist komploların örgütü olduğuna kadar uzanan, paranoyak düşüncelerle beslenen bir kafa yapısı ABD tarihinde her yüzyılda kendisini gösteriyor. Hofstadter, Amerikan sağının kendisini hep kaybeden tarafta görme eğiliminin altını çizer:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Amerika onların ve onlar gibilerin elinden alınmıştır. Ama onlar ülkeyi yeniden ele geçirmeye ve son ihanet eylemini engellemeye kararlıdırlar. Eskinin Amerikan erdemleri kozmopolitler ve entelektüeller tarafından eritilmiştir; eski rekabetçi kapitalizmin sosyalist ve komünist entrikacılar tarafından altı oyulmuştur. Eski ulusal güvenlik ve bağımsızlık hain komplolarla yok edilmiştir.”</blockquote>Yazının sonlarında doğru Hostadter şu tespitleri de yapar:&nbsp;"Amerikan deneyiminde etnik ve dinî çatışmalar bu türden militan ve kuşkucu kafaların en çok odaklandığı meselelerdir, ancak sınıf çatışması da bu enerjiyi harekete geçirebilir.”O zaman da beyaz Amerikalıların belli bir kesiminde “Memleket elden gidiyor”, "Beyazların hâkimiyeti sarsılıyor", "Siyahlar (o zamanlar tabii ki zenciler deniyordu) güç kazanıyorlar, yerimize geçecekler" korkusu hâkimdi. Bugün de hâkim. Trump’ın 2016’da seçimleri kazanmasında pek çok unsurun yanı sıra açıktan veya satır aralarında “Amerika beyazdır” mesajını vermesinin de etkisi vardı. 1960’larla aradaki fark, bu kez gerçekten Amerikalı beyazların nüfus içindeki mutlak çoğunluklarını önümüzdeki 20-25 yıl içinde kaybedecek olmaları. Ancak Trump’ın siyah ve Latin kökenli, genelde Demokratlara oy veren kitleden de giderek artan oranda destek aldığına dikkat etmek gerekiyor. Bu durumda aslen okumuşlarla az eğitimliler, kozmopolit kentlilerle çeperde veya taşrada yaşayanların hem kültürel hem de sınıfsal çatışmalarının bugünkü siyasi tabloya etki yaptığını söyleyebilmek mümkün. Gene de Trumpizm esasen beyaz orta yaşlı beyaz erkeklerin öfkesinin hareketi.Ülkedeki derin kutuplaşma ve kültür savaşı, siyasette ve idarede parçalanmış bir tabloyu ortaya çıkarıyor. Bu parçalanma, sistemi kilitliyor. Radikalleşen Cumhuriyetçi Parti’nin giderek daha otoriterleşmesi, demokratik normlardan uzaklaşması, içindeki makul ve uzlaşmacı siyasetçilerin tasfiye edilmesi siyasi krizi daha da derinleştiriyor. Tam da bu nedenle tekrar Başkan olursa intikam alacağını açık açık söyleyen Trump’ın bir kez daha seçilmesi, Amerikan sistemindeki meşruiyet krizini derinleştirip, otokratik eğilimi de güçlendirecektir.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Trump, NATO, Rusya</h2>İçeride otoriter bir rejim kurma peşinde koşacak olan Trump’ın dünyaya bakışı ve söylemi de aslında Amerikan dış politika geleneğindeki çok güçlü iki damarın izlerini taşıyor: Tecritçilik (isolationism) ve tektaraflılık (unilateralism). 2. Dünya Savaşı sonrasında çoktaraflı bir kurumsal yapı içinde liberal dünya düzeninin kurucusu ve koruyucusu olan ABD, tarihsel geleneğin Amerikası değil. Amerikan toplumunun önemli bir bölümü Soğuk Savaş sırasında destek verdiği liberal düzenin özellikle son 30-40 yılda ekonomik olarak kendi refahını kemirdiğini gördükçe buna karşı sert bir tepki geliştirmeye başlamıştı.&nbsp;Böyle bir ortamda, 11 Eylül saldırılarının şokuyla teröre karşı küresel bir savaşa başladığını ilan eden Bush yönetimi, ülkeyi taşıyamayacağı bir yükün altına soktu. Bush’un ABD’nin kurduğu sistemin kurum ve kurallarını hiçe sayarak, önemli müttefiklerini dinlemeden ve afaki hedefler peşinde giriştiği Irak macerası hüsranla sonuçlandı. Afganistan’da 20 yıl kaldıktan sonra iktidar, 2001’de devrilen Taliban’a teslim edildi. Ortadoğu’da yeni bir düzen kurma hayalleri hüsranla sonuçlandı.&nbsp;Tüm bunların sonucunda Amerikan toplumu dünyanın bekçisi olmaktan vazgeçilmesini isteyerek, yeni müdahalelere karşı tavır aldı. Yani Amerika’nın kendi içine dönüp kendi meseleleriyle uğraşmasını talep etti. Chicago Council on Global Affairs’in araştırmalarına göre 1974’ten 2020’ye kadar "ABD’nin dünya meselelerinde aktif bir rol oynaması gerekir" diyenlerin oranı %67-68’de sabitlenmişken, bugün bu oran %57’ye düşmüş. Cumhuriyetçi seçmenin %53’ü "artık dünya ile uğraşmayı bırakalım" demeye başlamış.Trump da bu eğilimin sözcüsü oldu. Bir yandan ABD’yi dünyaya ekonomik ilişkiler dışında fazla müdahil olmayacak bir çizgiye çekerken, Amerikan sağının hiçbir zaman hoşlanmadığı çoktaraflılık, uluslararası kurumlar içinde hareket etme pratiklerinden de vazgeçti. ABD’yi pek çok uluslararası anlaşmadan çekti. Atlantik İttifakı’na yönelik antipatisi, ülkesini NATO’dan çıkarmak istemesi, tecritçi ve tektaraflı hareket etmeyi tercih eden geleneklere dönüşü simgeliyordu. Son konuşmalarında Rusya bir NATO ülkesine saldırdığı takdirde o ülke savunmasına yeterince para harcamıyorsa onu savunmayabileceklerini, hatta Moskova’yı teşvik edeceğini söylemesi de bu çizginin bir yansımasıydı.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Batı biterse...</h2>Trump’ın seçimlerdeki olası rakibi Joe Biden ise farklı gelenekleri temsil ediyor. Dış politikada Atlantik İttifakı’na bağlı, Çin ile rekabetinde ABD’nin Asya ülkeleriyle bağlarını ve ortaklıklarını geliştirmeye çalışıyor. İçeride sanayi stratejisi odaklı bir korumacılık, sosyal demokratımsı bir bölüşüm ve Amerikan toplumunun çeşitliliğini muhafaza etmek gibi hedefleri var. Ekonomik olarak ülkeyi imrenilecek bir noktaya getirmesine rağmen toplumsal desteği yüzde 40’ın altında. Yaşı, daha doğrusu enerjisiz görünümü nedeniyle, ekonomideki başarısına rağmen kendi partisinin seçmenleri de dahil olmak üzere yeniden aday olmasını istemeyen geniş bir kitle var.&nbsp;Gene de bazı gözlemciler, ekonomik durum seçim zamanı iyi olursa Biden’ın seçilme şansının tahmin edilenden yüksek olacağını savunuyorlar. Ancak İrlandalı gazeteci Fintan O’Toole’un yazdığı gibi aslında bu seçimde Amerikan toplumu bir kişi için ya da ona karşı oy verecek:&nbsp;Trump.&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Seçimler Başkan hakkında değil rakibi hakkında bir referandum gibi yapılacak. Biden çok yaşlı olduğu izleniminden/yargısından kurtulamadığına göre kendi platformunun savunuculuğunu yapmakta zorlanır. Sonunda Biden’in kampanyası kendisinin Trump olmadığı gerçeği üzerinden yapılacaktır.”</blockquote>Ancak Gazze savaşı, Biden’ı iktidara getiren geniş seçmen koalisyonunu parçaladı. Araplar, Müslümanlar, ilericiler, genç ve liberal Yahudiler, önceki seçimde tek dönem Başkan olacak diye onu destekleyen gençler, bu savaştaki tutumundan dolayı kızgınlar. Bunun da ötesinde Biden; İsrail Başbakanı Netanyahu’ya söz geçiremeyen, katliama son verdirmeyen, en son Refah şehrine saldırıları bile engelleyemeyen bir başkan konumunda. Böylesi bir durumda iyi giden bir ekonomi bile Biden’ın seçilmesine yetmeyebilir. O zaman da dünya Trump ile bir kez daha yaşamaya mahkum olacaktır. ABD’yi sevmeseniz, hatta nefret etseniz bile dünya sisteminden kendisini koparan ve yükümlülüklerini yerine getirmeyen bir ABD’nin bıraktığı boşluğun kolay doldurulamayacağını kabul etmek gerekir. O doldurulamayan boşluk da dünya düzeni açısından uzun sürebilecek bir fetret devrinin habercisi de sayılabilir.1948 yılında yapılan Başkanlık seçimlerinde Chicago Daily Tribune gazetesi "Dewey, Truman’ı yendi" manşetiyle çıkmış; seçimi Truman kazandığı için de iyice madara olmuştu. Bu nedenle daha seçimlere 9 ay varken Trump’ı muzaffer ilan etmenin gereği yok. Biden durumu toparlayabilir; çok riskli de olsa Demokratlar bir başka aday çıkarabilir; Trump tehlikesi bağımsız seçmeni veya ılımlı Cumhuriyetçi seçmeni harekete geçirebilir; giderek Trump’a yanaşmaya başlayan sermaye kesimleri bundan vazgeçebilir ya da giderek daha fazla saçmalayan Trump kendisini imha edecek hatalar yapabilir.Kesin olan tek şey, Amerikalıların bu seçimlerde hangi geçmişlerini tercih edeceklerinin, dünyanın gidişatını belirleyecek önemde olduğudur.

Şu sıralarda ABD’de tanık olunanlar, kullanılan dil ve simgeler ve nihayetinde Cumhuriyetçi Parti’nin başkan adayı olmasına kesin gözüyle bakılan Donald Trump’ın dış politika söylemi, bugünün gerçeklerini yansıttığı kadar geçmişin derin izlerini de taşıyor.

ABD siyasetinde geçmişin izleri: Trump neyi temsil ediyor?

Şimdiye dek ekonomik sistemin yüksek eğitimlileri gözeten, niteliksiz çalışanları kendi hâllerine terk eden yaklaşımı, teknolojinin gidişatına yön verdi. Bu eğilim tersine dönerken, yapay zeka insanların becerilerini tamamlayacak şekilde geliştirilebilir mi? Toplumda ve siyasette dengeleyici güçler, bu gidişata etki edebilir mi? Soli Özel, Daron Acemoğlu ve Simon Johnson'un İktidar ve Terakki (Power and Progress) kitabından cevap arıyor.

Dünyada bir heyula dolaşıyor: Yapay zeka heyulası

Gabriel Garcia Marquez, bir döneme ve dünya edebiyatına damgasını vurmuş şaheseri Yüz Yıllık Yalnızlık’ın son sayfasında Macondo kentinin ve Buendia ailesinin sonunu şöyle anlatır: “Son satıra gelmeden önce o odadan asla çıkamayacağını zaten anlamıştı zira aynalar (ya da seraplar) şehrinin, Aureliano Babilonia'nın parşömenlerin şifresini çözmeyi bitirdiği o nihai an geldiğinde rüzgar tarafından silineceği ve insanların hafızasından sürgün edileceği ve üzerlerine yazılan her şeyin çok eski zamanlardan beri ve sonsuza kadar tekrarlanamayacağı öngörülmüştü…”Dünya düzeninde hızı giderek artan eriyişin, dönüşümün ve akışkanlığın Marquez’in imgelemindekine benzer bir gerçekliği yansıttığını söylemek artık daha mümkün. 2. Dünya Savaşı sonrasında kurulmuş düzenin Batı normlarına göre işleyen mekanizması çöktü. Soğuk Savaş dönemi ve ABD’nin “tek kutuplu” anında savunulan ve bizzat ABD tarafından 11 Eylül saldırıları ardından çiğnenen değerler ve ilkeler, jeopolitiğin soğuk mantığı karşısında, bu değer ve ilkeleri zaten umursamayan yükselen güçlerin arzusuna uygun şekilde “rüzgar tarafından silinecek” hâle geldi.&nbsp;Bütün bu gelişmeler, dünya ekonomisinde gelir ve zenginliğin dağılımında Asya’ya doğru muazzam bir kayışın gerçekleştiği, Batı’nın dünya üzerindeki mutlak hâkimiyetinin gerilediği bir sırada yaşanıyor. Batı’nın şiddet yüklü tarihinin son evresinde şekillenen liberal demokratik sistemin de bizzat Batı içinde ağır baskıya maruz kalması, krizin derinliği hakkında da bir fikir veriyor. İhtimaldir ki, bugünün tarihini yazacaklar, Gazze’deki savaşın insani maliyeti karşısında Batılı devletlerin çoğunun takındığı umursamaz/ikiyüzlü/ilkesiz tavrın liberal dünya düzeninin bugünkü hâlinin tabutuna çakılmış son çivi olduğu sonucunda birleşeceklerdir. Bunun yerine gelecek düzenin kuralları oluşana, kurumları işlevselleşene kadar, dünya siyasetinin bir kurtlar sofrasına dönme ihtimali ise ürkütücü olduğu kadar gerçekçi bir beklentidir.&nbsp;<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Seçimler yılı</h3>Barselona merkezli düşünce kuruluşu CIDOB’un 2024 yılı değerlendirmesinde şu tespitler yer alıyor: “2024 oy pusulalarıyla kurşunların yılı olacak. 70’in üzerinde ülkede yapılacak seçimler demokratik sistemler açısından birer stres testi olurken, küresel istikrarsızlığı besleyen çatışmalar küresel bir güç kaymasının eşiğindeki dünyaya şekil verirken, insani hukuk ve temel haklar konularında kesin bir gerilemeye tanıklık edilecek. Uluslararası normlardaki erime giderek daha akut bir hâl alırken olayların akışı da öngörülemez vaziyete geliyor.”&nbsp;Raporda ayrıca yeşil dönüşüm ve yapay zekanın hızlandırdığı dijital dönüşümün de toplumsal dalgalanmalara ve jeopolitik sarsıntılara kapı açabileceği belirtiliyor.&nbsp;Tanık olunan düzen çözülüşünün hangi uçlara gidebileceği, küresel güç dengesinin nasıl şekilleneceği ve siyasal sistem tercihlerinde dünyanın yönünün ne olacağını belirleyecek bir yıl olarak tanımlamak gerekir 2024’ü. Bu yıl dünya nüfusunun ve seçmeninin yarısı sandık başına gidecek. Seçmenlerin tercihleri, özellikle önümüzdeki aylarda Hindistan’da Parlamento, Meksika ve Endonezya’da başkanlık, Türkiye’de yerel seçimler, Avrupa Parlamentosu ve Kasım ayındaki ABD Başkanlık seçimlerinde dünyanın gidişatının yeni parametreleri hakkında bir fikir verecek.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Tayvan seçimleri</h3>Seçimler yılının ilk kritik dönemeci Pazar günü Tayvan’daydı. Çin Halk Cumhuriyeti’nin aksi yöndeki uyarılarına rağmen, kendilerini giderek yükselen oranlarda ayrı bir halk ve millet olarak tanımlayan Tayvanlılar, üç adaylı seçimde bağımsızlık yanlısı olarak bilinen Demokratik İlerici Parti’den Başkan Yardımcısı Lai Ching-te’yi yüzde 40’lık bir oy oranıyla da olsa seçtiler. Parti Meclis'teki çoğunluğunu ise kaybetti.&nbsp;Tayvan’ı Çin Halk Cumhuriyeti’nin ayrılmaz bir parçası olarak gören Çin Komünist Partisi yönetimi, seçim sonucu nedeniyle küplere binerken, daha önce ABD’nin yerleşik Tayvan politikasına aykırı beyanlar veren ve Tayvan’ı bir saldırıya karşı savunacaklarını söyleyen Başkan Biden da ülkesinin Tayvan’ın bağımsızlığından yana olmadığını ilan etti. Mamafih, seçimin hemen ardından artık görevde olmayan ABD'li yöneticilerden oluşan bir gayriresmî heyetin Tayvan’ı ziyareti de Pekin’deki öfkeyi körükledi. Gerçi benzer ziyaretler 2020 dışında, 2008 seçimlerinden beri bir gelenek hâline gelmişti.Tayvan; iki dev, ABD ile Çin arasında savaş çıkarma ihtimali en yüksek sorun. Çin’de yeniden merkezîleşmeyi ve Komünist Parti’nin mutlak hâkimiyetini tesis etmeyi temel hedef hâline getiren Şi’nin, görev süresi dolmadan ana kara ile adayı “birleştirmek” istediğinden pek az kimsenin şüphesi var. Nitekim Pekin, Tayvan’daki seçimlere çeşitli şekillerde müdahil olurken Tayvan’ın çevresinde de sürekli askerî manevralar yaptı. Kullandığı dil hayli sert ve tehditkar.&nbsp;Lai bağımsızlık yanlısı olmakla birlikte muhtemelen selefi Tsai gibi Çin’i tahrik etmeyecek bir dil kullanmaya özen gösterecek. Ancak Ukrayna savaşının gidişatına da bağlı olarak Tayvan’a yönelik bir saldırı ihtimalinin giderek yükseldiği, Şi’nin Tayvan’ı Çin’e katarak iktidar dönemini taçlandırmak isteyeceği konuşuluyor. Böyle bir durumda ABD’nin mutlaka duruma müdahil olacağı söylenemese de böyle bir ihtimal var ve yüksek. Sonuçta Tayvan’ın çevresindeki jeopolitik denge hayli kırılgan ve patlamaya hazır durumda.&nbsp;<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Jeopolitik sarsıntı</h3>2023 başlarken Rusya’nın Ukrayna karşısındaki durumu kötü gözüküyor; Ukrayna direnişi Batı’da yüksek takdir görüyor; işgal karşısında Atlantik İttifakı hem yekvücut oluyor hem de Ukrayna’ya direnmesi için mühimmat ve silah gönderiyordu. NATO canlanmış, kendisine nihayet bir misyon bulmuştu. Dünyanın geri kalanı ya da şu sıralarda "Küresel Güney" diye adlandırılan ülkelerin ezici çoğunluğu Batı’nın uyguladığı yaptırımları desteklemese ve bunlara uymasa da Rusya’nın zayıfladığından pek kuşku duyulmuyordu. Bir yıl sonra tablo çok farklı.&nbsp;Ukrayna’nın Rusya’ya yönelik karşı taarruzu beklentilere kıyasla başarısız kaldı. ABD Kongresi'nde içe dönük politikaları tercih eden Cumhuriyetçiler, bu ülkeye yapılan yardımları engelledi. AB içinde savaş yorgunluğu giderek derinleşirken, Birlik içinde bir Truva Atı gibi hareket eden Macaristan, Ukrayna’ya yardım parasının onaylanmasına mâni oldu.&nbsp;Rusya’ya yakınlıkları bilinen bazı sağ popülist partilerin siyasi yükselişi de Ukrayna’ya yardımın devam edip etmeyeceği konusunda soru işaretlerini artırdı. Üstelik Rusya en azından 2024 itibarıyla güçsüz görünmüyor; ekonomisi beklendiği kadar hasar görmüş değil. Rus halkı sinmiş veya Putin’i destekler bir ruh hâlinde. Giderek kendi içindeki siyasi çatlakların derinleştiği Ukrayna’nın bundan sonra Kırım’ı hedef alarak Rusya’yı zorlamak isteyeceği düşünülüyor.&nbsp;Donald Trump’ın Kasım ayında yapılacak Başkanlık seçimlerinde yeniden ABD Başkanı seçilmesi hâlinde Ukrayna’ya yapılan yardımın kesilmesi muhtemel. Avrupalıların ABD’nin bıraktığı boşluğu doldurmaları mümkün değil, zira hâlâ hazırlıkları yok.&nbsp;Sonuçta, eğer Rusya bu savaşın galibi olursa gölgesi tüm ağırlığıyla Karadeniz ve Avrupa üzerine çökecektir. Gerçi Rusya’nın savaşı kaybetmesi veya Kırım nedeniyle masaya oturmak zorunda kalması da intikam duygularının canlanacağı bir ortam yaratarak Avrupa üzerinde bir tehdit oluşturabilir. Çin’in, Batı ittifakının Avrupa açısından hayati önemdeki Ukrayna meselesinde bile birliğini uzun süre muhafaza etmekten aciz görünmesinden, kendisini Tayvan konusunda yüreklendirici sonuçlar çıkarması da mümkündür.&nbsp;<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dünya sisteminde 'gücü gücü yetene' dönemi mi başlıyor?</h3>Dünyada bu kadar çok seçim yapılması bir yandan sandığa dayalı meşruiyetin tüm despotlar ve despot adayları tarafından önemsendiğini gösterirken, oy vermenin tek başına bir ülkenin demokratlığını tescil etmediğini de kayda geçirmek gerek. Biraz da bu nedenle Hindistan başta olmak üzere bazı ülkelerdeki seçimleri iyi izlemek gerekecektir. 2024’teki rekor sayıdaki seçimin, sandık yoluyla otoriter rejimlerin konsolide edilmesine mi yoksa otoriterleşmeye karşı bir direnişin şekillenmesine mi yol açacağı uluslararası sistemin geleceği üzerinde de ciddi etki yapacaktır.&nbsp;Liberal değerlerin hemen her yerde gerilemesi sonucunda dünya sisteminde insani değerleri ön plana çıkaran yaklaşımların giderek devletlerce terk edildiğine de tanıklık ediyoruz. Bunun bir sonucu, dünya sisteminde yeniden bir “gücü gücü yetene” döneminin başlamasıdır. Yerleşik düzenin başat ülkesinin göreli zayıflığı, prestijinin özellikle Gazze'deki son savaş nedeniyle iyice hırpalanmış olması, sözünü kendisine bağımlı ülkelerde bile geçirememesi, daha zayıf devletlerin, bölgesel güç heveslilerinin hedeflerine varmak için çatışmadan çekinmeyecekleri bir ortamı da yarattı. Bunun önemli sonuçlarından birisi de uluslararası sistemde insani değerlere, yardıma verilen önemin zayıflaması oldu. Çatışmanın artması ancak saldırganlığın cezasız kalması, sistemi iyice zorlayacaktır.Bu bağlamda Gazze savaşı çok derin bir kırılma noktası olarak görülmelidir. Güney Afrika Cumhuriyeti’nin 12 Ocak’ta Lahey’deki Uluslararası Adalet Divanı'na yaptığı Gazze’de soykırım suçu işlendiğine dair müracaat, 2024’ün bizi nasıl bir dünya düzenine taşıyacağıyla ilgili de ciddi bir gösterge olacaktır. Bu başvurudan sonuç alınması hâlinde “Küresel Güney” ile gelişmiş Batılı ülkeler arasındaki ahlaki ve güçle bağlantılı mücadelede de yeni bir evreye geçilmiş olacaktır. &nbsp;İsrail’in Gazze’de yaptıklarının sonuçlarından birisi liberal düzen iddiasının derinden sorgulanmasıysa bir diğer sonucu, savaşın bölgeye yayılma tehlikesinin giderek artmasıdır. Böyle bir durumda, bölgesel ve hatta küresel güvenlik olumsuz etkileneceği gibi Amerikan seçimleri üzerinde de Ortadoğu’daki gelişmelerin izdüşümleri görülecektir.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Avrupa Parlamentosu ve ABD Başkanlık seçimleri</h3>Bu bakımdan seçimler yılının en önemli iki seçiminin Avrupa Parlamentosu (AP) seçimleriyle ABD Başkanlık seçimi olduğunu söylemek mümkün. AP’de otoriter popülist sağın güç kazanması, AB’nin dünyaya ve olaylara temel yaklaşımının sorgulanacağı ve yeni bir tanımlamanın öne çıkacağı bir dönemin başlaması demektir. Böyle bir AB ise liberal değerlerin müşahhas hâli olma iddiasında bulunmakta zorlanacaktır.&nbsp;ABD’de ise darbe teşebbüsünde bulunmuş sabık Başkan Trump’ın seçimleri kazanması bu ülkedeki siyasal krizin derinliğini bir kez daha teyit edecek, toplumsal kutuplaşmanın yol açtığı kurumsal meşruiyet ve kredibilite krizi de tüm çıplaklığıyla ortaya çıkacaktır. İkinci bir Trump başkanlığı yalnızca Atlantik İttifakı’nın uyumunu sorgulatmakla kalmayacak, Çin’le hasımlığı dışında içe kapanabilecek, tek taraflı hareket ederek üstünlüğünü korumaya çalışacak bir ABD’nin bıraktığı boşluk, küresel bir fetret devrinin başlangıcı da olabilecektir.&nbsp;Sonuçta 1945 sonrası kurulan, 1991 sonrası istisnai bir “tek kutuplu dünya” aralığından geçen uluslararası sistemde geriye dönüşün mümkün olmadığı, “her şeyin sonsuza kadar tekrarlanamayacağı”, otoriterliğin ve güç politikasının yükseldiği bir yeni dönem başlıyor. Yükselen güçlerin henüz kendi başlarına bir sistem kuracak kapasiteye sahip olmamaları da bu dönemin sarsıntılı geçecek olmasının sebeplerindendir. 2024 bu olasılığa karşı küresel güçlerin işbirliği yapıp yapamayacaklarının da anlaşılacağı bir yıl olacaktır.

1991 sonrası istisnai bir “tek kutuplu dünya” aralığından geçen uluslararası sistemde geriye dönüşün mümkün olmadığı, otoriterliğin ve güç politikasının yükseldiği yeni bir dönem başlıyor. Yükselen güçlerin henüz kendi başlarına bir sistem kuracak kapasiteye sahip olmamaları da bu dönemin sarsıntılı geçmesine sebep olacak.

Seçimler yılında küresel güç dengesi nasıl değişecek?

2023'te dünyada seçimlerin kazananları sağ popülist adaylar oldu. Ukrayna'ya Rusya'nın işgaline ilişkin yapılan yardımların kesilmesi Batı ülkelerinin tavrını sorgulatırken Gazze'de yaşananlar da bu ülkelere güveni zedeledi.

2023: Sağ popülizmin yükselişi, liberal değerlerin çöküşü 

Her sabah 06.30'da 5 dakikalık gündem özeti e-posta kutunda. Piyasalar, ekonomi, iş dünyası, politika, teknoloji ve hafta sonu ekleri; kısa, yalın, öz bir şekilde.

5 dakikada gündeme hakim ol.

Aposto Gündem

Hayranları Kissinger’ın büyük bir devlet adamı ve stratejik düşünür olduğunu yazıp övgüler düzerken, muarızları onu insan hakları konularına sonsuz bir duyarsızlık göstermekle suçladılar. Fürth’lü çocuk Amerika ve dünya tarihine damgasını vurmasına vurmuştur ve hatırlanacaktır. Nasıl hatırlanacağını kontrol etmek ise artık onun elinde değildir.