90 dakikalık bir terapi seansı olarak Deniz Göktaş olayı: Doğruluk mu, cesaret mi?

“Uzun zaman, geceleri erkenden yattım” cümlesiyle başlar Marcel Proust’un yedi cilde yayılan Kayıp Zamanın İzinde isimli şaheseri. Benim de öyle bir dönemim var. İlkokul ve ortaokul yıllarına rastlar. Annem tartışılmaz otoritesiyle beni o kadar erken yatırırdı ki internetin olmadığı, televizyonun tek kanal, bilemedin birkaç kanal olduğu yıllarda Prime Time'da ne varsa kaçırırdım. 

Ertesi gün okula gittiğimde günün konusu da hep o saatlerde yayımlananlar olurdu. Bunların başında da Levent Kırca’nın şovu gelirdi. Herkes birbirine replikleri söylerken veya Levent Kırca taklidi yaparken ben de sanki izlemiş gibi, sanki anlıyormuş gibi yalandan gülerdim ama gerçekte hiçbir şey anlamadığımdan içim kan ağlardı. Politik mizahla ilk temasım budur. Bu nedenle, politik davranmayı politik mizahtan önce öğrenmiş olabilirim. 

Bu küçük travmamdan olacak, Deniz Göktaş’ın “Ölü Deniz” isimli stand-up şovunu Youtube’a yüklendiği anda izledim. Kimisi de “Ne olur ne olmaz, erişim engeli gelir de izleyemem” diye öyle yapmış. Benim sebebim tamamen kişisel. 

Fakat Deniz Göktaş’ın şovunu izledikten ve çok beğendikten sonra da yine o tanıdık duygu geldi yokladı. Gülüyordum ama içimde ağlayan bir taraf da vardı. Oktay Rifat’ın "Saksılar" şiirinde “Ah! Güzel şeyler düşünmeme rağmen / muttasıl ağlamak geliyor içimden” diye anlattığı duruma benzetebilirim bunu. Bu kez yalandan gülmüyordum ama. Acı acı gülüyordum. 

Bu acı kahkahanın içinde, herkesin dillendirdiği o malum endişe vardı: Göktaş için endişeleniyordum. Böyle düşündüğüm için önce kendime öfkeleniyor, sonra kendime haksızlık ettiğimi düşünüp öfkeleniyor nihayetinde paradoksal bir ruh hâliyle tekrar tekrar izliyordum. 

Böylece bir gün geçirdikten sonra bir terapi seansından çıkmış gibi oldum. Deniz Göktaş’ın psikoloji bölümü mezunu olması da bu hissimi destekledi. 

Deniz Göktaş sahnede değil göz hizamızda

Aposto’da daha önce mizah üzerine yazdığım başka bir yazıda anlatmıştım. Ünlü psikoterapist Viktor E. Frankl, Holokost deneyimlerinden yola çıkarak, mizahın en zor şartlarda bile birey ile durum arasında kritik bir psikolojik mesafe yaratarak benlik duygusunu ve hayatta kalma gücünü artırdığını belirtiyordu. 

İşte Göktaş’ın gösterisi de tam bu işlevi görüyor. Önce Mayıs 2023 seçimleri, sonra 19 Mart süreci ve nihayet mutlak butlan kararı ile birlikte muhalif seçmende biriken kolektif travma, apati ve depresyonu rasyonalize ederek bir yapısöküme uğratıyor. Bunu sadece iktidara değil, muhalefet bileşenlerine de dokundurarak yapıyor. Asıl terapi etkisi yaratan da bu. 

Herkes kerameti “cesarette” arıyor ama gösterinin asıl bize dokunan yönü “doğruluk” tarafı. Kendi durumumuzla ilgili kendimize bile itiraf etmekten korktuğumuz, rahatsız edici şeyler söylüyor. Bunları tepeden dikte eder gibi de söylemiyor. Çünkü Göktaş’ın hicvinin gücü, kendisini her şeyi bilen bir aydın olarak sunmamasından geliyor. 

Bilakis sahnede kendi kişisel çelişkilerini, korkularını ve zaaflarını dürüstçe ortaya koyuyor. Böylece izleyenler de bazen kendilerine bile itiraf edemedikleri çelişkileri, korkuları ve zaaflarıyla yüzleşiyor. Deniz Göktaş’ın kendini konumlandırdığı yer göz hizamız çünkü. Biri bizimle göz hizamızdan konuşabiliyorsa bunun adı muhabbettir. Biz sadece izleyici olsak bile muhabbettir. Komedyenin asıl başarısı da buradan gelir zaten. 

Cesaret kırıcı bir gerçekçilik

Deniz Göktaş’ın mizahının bunca ses getiriyor olmasının bir nedeni de kendisinin gerçekçiliği. Göktaş kendini kitlesel olarak tanımlamıyor. Turneyle şehir şehir dünyayı geziyor, Harbiye sahnesini dolduruyor belki ama yaptığı işin gerçekte ne kadar az kişide karşılığının olduğunun farkında. 

Gazete Duvar’a verdiği söyleşide bunu açıkça belirtmiş de. “Politik mizahla ofansif mizahı karıştırınca Türkiye’nin %90’ını kaybediyorsunuz” demiş. Dahası bunu sadece iktidar-muhalefet ayrımıyla da yapmamış. Türkiye’nin %95’inin ilkesel olarak ifade özgürlüğüne karşı olduğunu düşünüyor. “Konuya göre değişir” demiş: 

“Kimi Atatürk’e karşı hassas, kimiyse dine karşı.” 

İşte mizahını bu gerçekçiliğin üzerine kuruyor. Uçlarda yürüyor belki ama cesareti de bu gerçekçilikten geliyor. 

Bu durum, Göktaş’ın mizahının getirdiği sesle umutlananların cesaretini biraz kırabilir. Ancak yere sağlam basmak için de insan önce kendinin ne olduğunu ve ne kadar olduğunu bilmeli. Türkiye’de özellikle muhalefetin ara ara yanılgıya kapıldığı bir alan bu. Evet son zamanlarda, özellikle son yerel seçimde çoğunluk muhalefet lehine dönmüş olabilir ama bu tablo her şeyi açıklamıyor. Çünkü insanların oy tercihini değiştirmesi, her zaman tam olarak saf değiştirdikleri anlamına gelmeyebilir. 

Mizah sınırlı bir kitleye yapılabilir ama siyasetin böyle bir lüksü yok. Muhalefetin 2024 yerel seçim zaferinden sonra derhal genel seçim havasına girmesi biraz bu durumu okuyamamakla ilgili olabilir ama konumuz bu değil. 

Deadpan mizahını bilmek

Deniz Göktaş’ın mizahıyla ilgili iki uçta tepkiler olması çok normal. Göktaş ile politik olarak aynı yönde olmayanlar elbette “Hiç gülmedim ve bu mizah değil” diye görüş belirtiyor. Bu gayet anlaşılabilir bir şey. Tartışmaya gerek yok. Fakat politik olarak Deniz Göktaş ile o kadar ayrı olmamalarına rağmen “Gülmedim, bu mizah değil” diyenlere ayrı bir parantez açmak gerek. Çünkü mizahın da türleri ve ekolleri var. 

İkisi de sahnede çıkıp tek başına bir şeyler anlatıyor diye Deniz Göktaş ile Cem Yılmaz’ı karşılaştırmak doğru bir şey değil bu yüzden. Bu açıdan Göktaş’ı anlamadığını ve komik bulmadığını söyleyenlerin “deadpan” (ifadesiz yüz, poker surat anlamında) mizahını bir tür olarak benimseyemediğini düşünüyorum. 

Deadpan’in tüm büyüsü, durumun absürtlüğü ile kişinin tepkisizliği arasındaki devasa zıtlıktan gelir çünkü. Cem Yılmaz örneğin, anlatırken kendisi de güler çoğu kez. Oysa deadpan dediğimiz türde normalde şaşırılması, kahkaha atılması veya panik yapılması gereken bir anda karakterin son derece sıradan bir şeyden bahsediyormuş gibi davranması esastır. 

Espri yapan kişi “Bakın birazdan çok komik bir şey söyleyeceğim” sinyali vermez. Monoton bir ses tonuyla devam eder. Espri yaptıktan sonra da durup gülünmesini beklemez. Mizahı yakalamak tamamen seyircinin dikkatiyle ve zekasıyla ilgilidir. Bunu yakalayan seyirci de kendi zekası ödüllendirilmiş gibi hisseder. 

‘Açık mikrofon kültürü’nün etkisi

Deniz Göktaş’ın önce Harbiye’de sahnelenip sonra Youtube’da büyük ses getiren mizah olayını kendi başına da düşünemeyiz. Bana kalırsa bu durum, 2010 ve özellikle 2013 sonrası Türkiye’nin doğal bir sonucu. 2010’lu yılların sonundan itibaren Türkiye’de ana akım medyanın daralması ve dijitalleşmenin etkisiyle Amerikan tipi “kulüp stand-up komedisi” büyük ivme kazandı. 

• Bu dönüşümün merkez üssü olarak da sansürsüz, bağımsız ve açık mikrofon kültürünü yaşatan TuzBiber Stand-Up Komedi Kulübü’nü ve kısmen BKM Mutfak’ı görebiliriz. 

İşte bu alternatif sahnenin içinden yetişen Deniz Göktaş da Türkiye’de uzun süredir eksikliği hissedilen cesur siyasal hicvi ve kara mizahı yeniden kamusal gündeme taşıdı. 

Ancak bu akımın Göktaş’tan ibaret olmadığını da bilmek lazım. Nasıl 80’lerde Gırgır dergisi, 90’larda Leman mizahta bir ekol oluşturduysa şimdilerde de “açık mikrofon kültürü” mizah için bir zemin oluşturdu. Elbette Göktaş’ın kendine has bazı yanları ve özellikle niş siyaset bilgisi onu kuşağının üyelerine göre farklı bir yere koyuyor. 1994 doğumlu olup Recai Kutan’dan bahsedebilmek o kuşağın her üyesine nasip olmaz nitekim. 

Yeni medyanın rolü

Hem yapay zekanın yükseldiği hem de bir performans alanı olarak sosyal medyanın insanları olmadığı gibi görünmeye zorladığı ortamda Deniz Göktaş gibi bir figürün yükselmesi tesadüf değil. Yeni medyayla birlikte dönüşen seyircinin komedyenden beklentisi tam bir doğallık ve otantiklik. Deniz Göktaş aslında belki duraklamalarına kadar dikkatlice yazdığı metni sahnede hiç böyle değilmiş, o anda çıkıyormuş gibi sunabiliyor. Fakat bunu yaparken sisteme dair liberal bir düzelebilir inancı pompalamıyor. 

Mizacındaki varoluşsal pesimizm, izleyicinin pesimizmiyle örtüşüyor ve garip bir şekilde terapi etkisi yaratıyor. Mizahla ilgili yukarıda da referans verdiğim eski yazımda olaya daha çok Freud’un “rahatlama teorisi” üzerinden yaklaşmıştım. 

Oysa Deniz Göktaş’ın mizahı, aykırılık teorisine daha yakın. Bu teoriye göre bir şeyin komik olması beklentilerimizle karşılaştığımız gerçeklik arasındaki uyumsuzluktan kaynaklanıyordu. Immanuel Kant’ın kahkaha tanımı gibi tıpkı. “Gergin bir beklentinin aniden hiçliğe dönüşmesinden kaynaklanan bir duygulanım” demişti Kant kahkaha için. 

İzleyenler için not düşüyorum: Şimdi Deniz Göktaş’ın Ölü Deniz stand-up’ındaki “dalgıç” esprisini hatırlayalım. Tam da buraya düşüyor. Mizahın tek bir teori üzerinden okunamayacağını da anlamış ve örneğini görmüş oluyoruz böylece. 

Ölü Deniz, canlı talep

Türkiye’de politik mizah, Tanzimat’tan bu yana iktidarların baskı, sansür ve denetim hamlelerine karşı sürekli biçim değiştirerek hayatta kalmayı başardı. Geleneksel basılı dergilerin ekonomik krizler ve dijitalleşmeyle işlevini yitirmesi, televizyon ekranlarının siyasi denetim altına girmesi derken politik eleştiri döndü dolaştı kurumsal bir kimlikten koptu. 

• Hâl böyle olunca bireysel stand-up sanatçısının böyle bir hamlesinin karşılık bulması kaçınılmaz. Çünkü tabiat boşluk tanımaz. 

Mikail Bakhtin’i analım; ta Orta Çağ’ın karnaval toplumundan bu yana böyle bu. Deniz Göktaş’ın mizahı da bu dönüşümün trajik ve estetik yeni bir durağı. Göktaş, sahneye koyduğu o mutsuz, hareket etmeyen seyirciye sahte neşe pompalamayan pesimist anlatısı ve deadpan mizahıyla belki de Türkiye insanının içine sıkıştığı kamusal çölleşmeyi estetize ediyor. 

Gösterinin ismi “Ölü Deniz” olsa da gördüğü teveccüh ve tepki, kaybolan kolektif nefes alma alanlarımızı yeniden inşa etme talebinin ne kadar canlı olduğunu gösteriyor.