Ara beni lütfen: İletişimin dikenli gül bahçesinden yapay çime nasıl geçtik?

AngstHer cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.
“Niye dönmedi?”, “Mesajını noktayla bitirmiş, trip mi atıyor?”, “Bu story’deki ima bana mı?”
Herkesin kafasında beyaz gürültü gibi dönen bu küçük sorular, daha büyük bir sorunun belirtisi olabilir mi? Birbirimizi anlamak ve dinlemek külfetli geldiği için anlaşma işini bir taşerona vermese miydik?
İnsanlığın ne kadar acemi olduğunu düşünmeden alıştığı bir şey var: Yazışmak. Yazışarak anlaşmak. Her an. Her gün. Herkesle. Az tanıdık, çok tanıdık, banka çalışanı, aile, arkadaş, eş, sevgili, flört.
Bir süredir insanların birbiriyle nasıl iletişim kurduklarını izliyorum. Hem gündelik hayatımda hem de sosyal medyada. İzlemesi eğlenceli, eğlenceli olduğu kadar da endişe verici. Kimse kimseyi tam olarak anlamıyor. Hani öyle daha çok bağıranın dinlendiği bir yerde de değiliz, artık herkes bağırıyor ve kimse birbirini dinlemiyor.
Bu kadar kolay ve anlık iletişim kurmak, çok cepte bildiğimiz bir alışkanlık gibi görünse de insanlık tarihi açısından gelişimini düşününce Mars’a koloni kurmak gibi bir şey. Günlerce mektup bekleyen, kartpostal gönderen, yerine ulaşıp ulaşmadığından emin olmasa da kadere güvenen, mektubu gecikti diye ikincisini yazan, “ghostlanıp ghostlanmadığını” anlamak için postacıdan başka güvenecek bir şeyi olmayan insanları düşünün. O insanların çocukları telefonla konuşmak için santral sırası beklemekten ev telefonundan konuşmaya, çağrı cihazına, cep telefonuna, SMS’e, anlık mesajlaşmaya birkaç on yıl içinde geçtiler.
Bu baş döndürücü dönüşüme uçan araba çok yakışırdı ama hayatımızda çığır açan teknolojiyi en çok hissettiğimiz alan, haber alma ve birbirimize ulaşma hızımız oldu. 1975’te Bakırköy Postanesi’nde Kars’la konuşmak için geceyarısına kadar bekleyen ve konuşamadan evine geri dönen annem, bugün bana WhatsApp’tan "Evdeysen arayayım" yazdıktan sonra arıyor.
Hayal etmesi bile zor bir iletişim hızımız var artık ancak insanlar, birbiriyle pek iletişim kurmak istemiyorlar. Artık kimse kimseyle konuşmuyor ama telefonlarından yapay zeka ile sohbet ediyorlar.
WhatsApp ilk çıktığında hazır durum mesajları arasında “Telefonla konuşamam sadece WhatsApp”ı garipsemekten telefonla konuşmaktan kaçınmanın “telefobi” olarak etiketlendiği günlere yaklaşık 10 yıl içinde geldik. Siz peşinen yargılamadan söyleyeyim, sadece Z Kuşağı’na has bir durum değil bu. Önceden haber verilmeyen her arama, kimileri için büyük bir endişe veya stres kaynağı.
- Ben çocukken belli bir saatten sonra ev telefonu çaldığında “hayırdır inşallah” nidaları arasında açılırdı telefon, çünkü geceleri hayırlı bir şey olmazdı. Şimdi ise her telefon çaldığında, saat kaç olursa olsun, herkes “hayırdır inşallah” diyor.
Çünkü birisi birisini arıyorsa bir kriz vardır diye düşünülüyor. Artık birbirimizi telefonla aramadan önce mesajla bilgilendiriyoruz. Halbuki çok değil, 20 yıl önce ev telefonundan birilerini arayıp sohbet ediyor, sesini duymak için birilerini arıyorduk. Sesini duyma arzusu son derece geçerli bir argümandı. “Pat diye aradım kusura bakma” olağan bir cümle artık. Birini haber vermeden aramak ya da pat diye arayan birinin telefonunu açmak çok az insana tanıdığımız bir imtiyaz.
Bizi sormadan arayanlar genelde bankalar, telekom şirketleri ve dolandırıcılar. Birini aramak, yani emlakçı, doktor, tesisatçı, marangoz gibi aranıp konuşulması gereken insanlarla bile konuşmamayı tercih ediyorlar.
Anakronizmin konforu
Yazışmanın bu denli kolay benimsenmesi sadece kullanışlı olduğu için değil. Anlık cevap vermek zorunda olmamak, cevap vermeden önce düşünmeye müsaade etmesi ve en önemlisi cevap vereceğiniz zamanı sizin belirlemeniz. Yazışırken düşünmeye vaktimiz var. Yüzüne far tutulmuş tavşan gibi olma riski yok.
Sorun şu ki, uzun bir paragrafı okumaya üşeniyoruz ama birbirimizi yazışarak anlamaya çalışıyoruz. Aslında her şeyi göz gezdirerek okuyoruz. Mesajlar uzunsa, nokta ile bitiyorsa peşinen kötü bir şey yazıldığına karar veriyoruz. Mübalağa değil. İnsanlar özellikle de genç insanlar bir mesaj noktayla bittiğinde o mesajı sert, korkutucu ya da pasif agresif buluyor.
- Herkes anlaşılmak istiyor, ancak kimse birbirinin yazdığını okumuyor. İnsanların bu kadar irtibatta olduğu ama bir o kadar anlaşamadıkları bir dönem gördüğümüzü sanmıyorum.
Mesajlaşmanın en büyük handikapı farz etmek veya niyet okumak. Okuduğumuz her cümleye, her kelimeye bir duygu “atıyoruz” bir nevi. Ljubljana Üniversitesi Teoloji Fakültesi’nden Barbara Simonič, "Dijital İletişimde Empati" adlı çalışmasında empati duygusunun yazışırken nerede kaldığını incelemiş. Simonič empatiyi, sadece "Ben onun yerinde olsaydım" gibi değil, daha geniş olarak başkasının iç dünyasını, duygularını, düşüncelerini, niyetlerini ve yaşantısını algılama ve anlama becerisi olarak ele alıyor.
Buna göre dijital empati daha çok metin, emoji, sembol, GIF, reaksiyon butonu, yazım biçimi ve cevap verme temposu üzerinden kuruluyor. Dijital bir yazışmada, okuduğumuz “tamam”, “peki” gibi kelimelere, nokta, emoji, geç cevap, görüldü bilgisi gibi küçük işaretlere çok fazla anlam yüklüyoruz.
Bu açıdan dijital empati, karşılıklı iletişime göre daha kırılgan. Çünkü insanlar sadece yazılanı değil, yazılmayanı da okumaya çalışıyor. Mesajlaşarak anlaşmak çoğu zaman yalnızca ne yazıldığını değil, aralardaki boşlukları da okumaya dönüşüyor. Geç gelen bir cevap, kısa bir “peki” ya da “tamam”, bir emojinin eksikliği ya da çok uzun bir sessizlik soğukluk, mesafe veya umursamazlık gibi yorumlanabiliyor.
Yazışarak anlaşma sınavından bütünlemeye mi kaldık?
İşte zaten bugün geldiğimiz yeri, bu mesajları, sessizlikleri, boşlukları yorumlama işi başlattı. Bu çocuk çok zeki, sınıf atlatalım diye lise müfredatına yetişmeye çalışan ortaokul öğrencisi gibi, yazışma işinin yarattığı problemleri sindiremeden, oradaki meseleleri çözmeye veya konuşmaya çalışmadan her şeyi normalleştirdik. Birbirimizi yazışarak anlamadığımızı, niyet okuduğumuzu bile bile önce yazışarak iletişimi hayatın normaline dönüştürdük.
Şimdi de müfredat yeniden değişti. Yazma alışkanlığı yerini giderek sesli mesajlara veya telefona dikte edilerek yazılan mesajlara bırakıyor. Bu arada, Instagram’ın logo değişikliğinin yeni nesil el yazısını okuyamadığı için yapıldığına dair teoriler var. Yazma ve okumayı giderek terk etmemiz elbette sürpriz değil.
Kimileri sadece sesli mesajla iletişim kuruyor. Benim yakın arkadaş grubumda, “Bunu sesli mesaj atacağım” diye önden söyleniyor. Evet, sesli mesaj, yazarak ifade edemediğimiz nüansları, derinliği katan bir araç ancak kabul edelim sesli mesajlar karşınızdakini sizi dinlemeye mecbur bırakan, öte yandan sizin hayatınızı çok kolaylaştıran bir şey. Instagram’ın anket özelliğini kullanarak arkadaşlarıma "Sesli mesaj mı gönderiyorsunuz, yazışarak mı iletişim kuruyorsunuz?" diye sordum. Ben bir geriyatrik milenyal olarak arkadaşlarım da çok genç değiller, bunu göz önünde bulunduralım... 115 kişi yazıştığını, 73 kişi de sesli mesaj yoluna başvurduğunu söyledi. Hatırı sayılır kişi de mesajları dikte ettiğini söyledi.
Her şey hızlı ilerliyor ve büyük teknolojik gelişmeler aynı anda seyrediyor. Anlık iletişimin yazışmadan sesli mesajlara doğru meyletmesi ile yapay zeka dil modellerinin gelişmesinin aynı döneme rastlaması de bize denk geldi. Ben şahsen sesli mesaj atmayı bir fazladan performans olarak gördüğüm ve sesli mesaj dinlemekten pek hoşlanmadığım için yazışarak anlaşmaya devam eden biriyim. Yapay zekayla sohbetlerim de öyle pragmatik ki, bir keresinde beni nasıl biri olarak görüyorsun diye sorduğumda sakallı bir nerd erkek olarak çizmişti, biraz utanmıştım.
Yine de bazı günler ben de arkadaşlarımdan daha çok yapay zekayla konuşuyorum, bunu itiraf edebilirim. İnsanların yapay zekayla daha çok konuşmaya başladığını fark ettiğimde dehşete kapıldım. Zira birbirinin yazdığını okumayan, yani genelde pek de okumayan bir insan, yapay zekayla kâh gülerek kâh ciddiyetle, ama dakikalarca yazışıyor ya da konuşuyor.
Yapay zeka, siz özel olarak rica etmedikçe sizi haklı bulan, size göre şekillenen, sizi odağına alan, yani siz olan bir şey. Her an ulaşabildiğimiz, sorduğunuz her soruya ne kadar zırva olursa olsun cevap veren, fikirlerinizi genelde haklı bulan bir şey... Sizi anlıyor, reddetmiyor, ghostlamıyor. Arada iltifatlar ediyor. Sürekli müsait. Bir şey anlatmak, paylaşmak istediğinizde toplantıda değil veya uyumuyor. Sizi çok iyi tanıyor, anlattığınız şeyleri hatırlıyor. Bu kadar çok yapay zekayla konuşmak bizi değiştiriyor.
- Herkes kişiselleştirilmiş, kendisine özel bir kopyayla iletişim kuruyor artık. Üstelik konuşarak. Üstelik insan gibi konuşarak.
OpenAI verilerine göre her hafta 150 milyondan fazla kişi Voice ve Dictation özellikleriyle ChatGPT’yle konuşuyor. OpenAI’ın Temmuz 2026’da tanıttığı GPT-Live, aynı anda dinleyip konuşabilen bir mimari üzerine kurulu. Kullanıcı konuşurken “hı hı”, “evet”, “anladım” gibi küçük karşılıklarla dikkatini verdiğini belli ediyor. Düşünmek için durduğunuzu anlıyor, susup dinliyor. Konuşma sırasını ne zaman alacağına, ne zaman araya gireceğine ve ne zaman sessiz kalacağına saniyede defalarca karar veriyor.
Dikkat ettiği noktalar da şöyle: Sözünüzü kesmemek, duraksamaya tahammül etmek, dinlediğini belli etmek, hemen cevap hazırlamak yerine beklemek. Bunlar bir insandan beklediğimiz ve bulamadığımız şeyler. Bir teknoloji şirketinin bir ürününe koyduğu davranış kuralları bunlar.
Yazdığımızın okunduğu, sözlerimizin dinlendiği bir döneme girdik ve karşımızda bir insan yok. Biz birbirimizi dinlemeyi bıraktığımız sırada makineler, bizi dinliyormuş gibi yapmayı öğrendi.
Dinlememe krizi
Ben bu yazıyı yazmaya başladığımda içinde bulunduğumuz durumun bir anlaşılmama krizi olduğu varsayımıyla başladım fakat üzerine düşündükçe şunu fark ettim. Biz anlaşma değil birbirini dinleme krizi içindeyiz. Biz yanlış anlaşmıyoruz. Biz birbirimizi anlamıyoruz, çünkü dinlemiyoruz çünkü yazdıklarımızı da okumuyoruz. Acayip basit.
Bir gün bir arkadaşım, kendisine gelen bir mesajı gösterip, “Bu yapay zekayla yazılmış değil mi?” diye sordu. Birden aydınlandım. İstemeden yüklenen güncelleme gibi sezgisel olarak biliyoruz, bir şey yapay zeka tarafından yazılmışsa hissediyoruz. Birbirimizi anlamak ve dinlemek külfetli geldiği için iletişimi bir taşerona verdik.
Beni insan ilişkilerinin selameti açısından en çok düşündüren kısımsa şu: İnsanlar artık birbirlerinin yazdığı mesajı okuyup cevap vermek ya da düşündüğünü söylemek yerine, mesajı yapay zekaya gönderip “Burada karşımdaki ne demek istedi?” diye soruyor; kimi zaman da “Bana şu tonda, şunu ima eden bir cevap yaz” deyip yapay zekanın yazdığını muhatabına iletiyor. “Ben yapmıyorum böyle bir şey” diyenler olacaktır ama maalesef siz yalnızsınız, çünkü sizin aldığınız mesajların çoğunu da arkadaşınız değil, yapay zeka yazıyor, yani büyük ihtimalle.
Belki hepimizinkini değil, ancak sosyal medyadaki “flörtümle ilgili ChatGPT’den öğrendiklerim” temalı videoların popülerliği, büyük bir çoğunluğa işaret ediyor. Yine Instagram anketinden arkadaşlarıma yapay zekaya mesajlarınızı burada ne demek istedi diye atıp, mesaj yazdırıyor musunuz diye sordum. "Tabii ki soruyorum" diyenler, "Hiç sormadım" diyenlerin tam yarısıydı.
Halbuki, bir mesajı yapay zekaya atıp “Burada ne demek istedi?” diye sormak yerine, karşımızdakine “Burada ne demek istedin?” diyebilirdik. Onun yerine iletişimin dikenli gül bahçesinden, yapay çime geçtik. Birinin ne demek istediğini düşünmek, onu tanımanın bir parçası, aynı zamanda burada ne demek istedin diye sormanın vesilesi idi. Yapay zekaya mesaj yazdırmak bana bu hayatta her şeyin doğrusunu yapmaya çalışan; hatasızı, kusursuzu arayıp duran insanın geldiği son nokta gibi hissettiriyor.
- Sürekli mutlu olmadığımız gibi kimselerle sürekli iyi anlaşmak zorunda da değiliz. Herkesi kırıp dökelim demiyorum, ancak birbirimizi anlamaya çalışmak hoş bir çabadır.
Aslında hiç kimse kimsenin anlattığı bir şeyi dinlemiyor, okumuyor ve galiba pek de ilgilenmiyor. Şeffaf, açık ve samimi bir ilişki ve iletişim artık var olmadığı için herkes birbirinin niyetinden şüphe ediyor, herkes bir an evvel sadede gelsin istiyor. Şimdi “overshare” diye kavramlaşan, bir çiçeğin açmasından dakikalarca bahsetmek vardı. Hiçbir somut amacı olmayan, bir şey öğretmeyen, konuşsun diye para verilmeyen insanlarla bomboş sohbet etmek yani. İsmi oversharing olan şey, bir zamanların sohbetiydi.
"Bugün fasulye gördüm pazarda" diye başlayan bir cümleyi artık kimse dinlemiyor. Biri bir şey derken cevabımızı hazırlıyoruz. Birbirimize en güzel, en doğru, en imza cevapları vermesek ne olacak ki? Derdimizi anlatacak kadar konuşalım. Yapay zekayla da konuşalım, ancak hiç arkadaşımız yokmuş gibi değil.
Kenan Doğulu’nun, “Belki de şarjın bitti ya da biz bittik, ara beni lütfen” dediği şarkıyı hatırlatarak bitirmek isterim. Annem de dahil, herkes birbirini arasın ve derdini, sevincini, pazardaki domatesi, gününün nasıl geçtiğini anlatsın lütfen.










