Dijital çağ kolonyalizminin yeni adı: Plastik atık sömürgeciliği

Geçen günlerde The Guardian gazetesinde “UK plastic ‘waste colonialism’ found to be polluting Turkey’s farming heartland” (İngiltere’nin plastik atık sömürgeciliğinin Türkiye’nin tarım merkezini kirlettiği ortaya çıktı) başlıklı makalede kullanılan “atık sömürgeciliği” ifadesinin Türkiye için kullanılmış olması dikkat çekici.

Tarihsel olarak kullanılan sömürgecilik kavramı, özellikle Birleşik Krallık ile özdeşleşmiş bir kavram. 16. yüzyıl sonlarında başlayan ve yüzyıllar içinde geniş coğrafyalara yayılan bu genişleme hareketi, askerî güç, ticari şirketler ve dolaylı yönetim stratejileriyle küresel ölçekte siyasi ve ekonomik bir sistem kurdu. 

• Birleşik Krallık, siyasal sistemlere dolaylı olarak etki ettiği gibi, hammadde kaynakları Birleşik Kralık’a taşındı, ticaret ve nakliye alanlarında kontrol uygulandı, sömürgeler birer pazara dönüştürüldü. Her ne kadar 19. yüzyıl başlarında İngilizlerin dünya üzerindeki hakimiyetinin etkisi azalsa da, İngiliz sömürgeciliği elini bu eski topraklardan tam olarak çekmedi. 

Bundan sonrası bize sömürgeciliğin aslında hiç bitmediğini, Sanayi Devrimi'yle birlikte değişip dönüştüğünü gösteriyor. Sömürgeciler geçmişte kalmadı, kolonyal hiyerarşiler bugün de varlığını sürdürüyor, sadece biçimleri değişiyor. Sadece daha farklı yöntemlerle ilerliyor. Bugün özellikle tonlarca plastik, elektronikler ve tekstil ürünleri üzerinden yeni bir sömürü biçimi yaşıyoruz. Buna yaygın şekilde plastik atık sömürgeciliği dense de, “atık egemenliği” kavramını kullananlar da var.

Her yıl milyonlarca ton plastik atık, zengin ülkelerden daha yoksul ülkelere geri dönüştürülme taahhüdüyle ihraç ediliyor. Ancak çoğu durumda bu atıklar çöplüklere atılıyor veya yakılıyor; bu bölgelerde yaşayan toplulukların sağlığı ve çevre için ciddi sonuçlar doğuruyor. Bu adaletsiz sistem plastik sömürgeciliği olarak biliniyor. 

Nitekim, Guardian gazetesinde zikredilen haberde olduğu gibi Türkiye ölçeğinde baktığımızda Adana ve çevresi bu konudan son derece olumsuz etkilenen bir bölge. Adana’da atık plastik ve çöp yakma vakaları, çöp dağları oluşturan yasadışı döküm alanları, atık tesislerinde çıkan yangınlar ve ithal plastik atıkların çevre ile su kaynaklarında yarattığı kirlilik tartışmaları son yıllarda giderek artıyor. Bilinçsiz ve yasadışı çöp yakma faaliyetleri bölgedeki halk sağlığını ve doğayı tehdit ediyor.

Bu yaz aylarında Mersin, Adana ve Antalya sahillerinin mikroplastikle kaplandığına dair görüntüler artarak paylaşılıyor. Bunun sebebinin plastik atık ithalatı yapan geri dönüşüm şirketlerinin, atıkları mikroplastik olarak denize bırakmaları olduğu belirtiliyor. İthal edilen plastik atıkların ve atık işleme süreçlerinin denetimsiz noktalarda yarattığı etkiler, sulama kanallarında normalin kat kat üzerinde mikro plastik tespit edilmesine neden oluyor. 

Guardian’daki haberde de Türkiye’deki bir geri dönüşüm merkezinin yakınındaki su yolunda mikroplastik ve plastik kirliliği belirlendiği, söz konusu su yolunun, Adana’daki Çukurova Ovası’ndaki ekinlerin sulanmasında kullanılan kanala aktığı ifade ediliyordu. 

Bu noktada bir hatırlatma daha yapmakta fayda var. Greenpeace Akdeniz, Almanya ve İngiltere’nin Nisan 2021 saha araştırmalarında plastik atıkların yasadışı olarak Adana il sınırları içerisinde dökülerek açıkta yakıldığını belirlemişti. Beş farklı lokasyondan alınan toprak, kül, su ve nehir dibi çamuru numuneleri üzerinde yapılan incelemeler sonucunda çok sayıda tehlikeli organik kimyasalın yanı sıra ağır metaller ve metaloidler tespit edilmişti.

Sadece çevresel değil, aynı zamanda politik ve sosyal bir konu

Atık sömürgeciliği kavramı ilk kez 1989’da Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın Basel Sözleşmesi için düzenlenen çalışma grubunda gündeme geldi. O dönemde Afrika ülkeleri, yüksek gelirli ülkelerin kendi tehlikeli atıklarını daha düşük gelirli ülkelere göndermesinden duydukları endişeyi dile getirdi. Avrupa ve Kuzey Amerika, atıklarını ucuza bertaraf etmek için Afrika topraklarını adeta bir çöplük gibi kullanıyordu. 

• Bu durum, kıtanın çevresel güvenliğini tehdit ederken aynı zamanda yeni bir sömürü biçimini görünür hâle getirdi. Böylece kavram, sadece çevre sorunlarını değil, küresel ekonomik eşitsizlikleri de tanımlayan önemli bir ifade olarak literatüre girdi ancak kullanımının son yıllarda arttığını görüyoruz. 

Plastik kirliliği sadece çevresel bir sorun değil, aynı zamanda politik ve sosyal bir sorundur. Küresel plastik krizi üzerine oluşturulan akademik literatürün çoğu, plastik atıkları geri dönüşüm verimliliği veya atık yönetim sistemlerinin teknik bir sorunu olarak ele alıyor ancak, çevresel sorunların ve atık yükünün eşitsiz dağılımının önemli bir siyasi boyutu da bulunuyor. Çöplerin bir ülkeden başka bir ülkeye ihracatı sadece yarattığı çevresel zarardan ibaret değil, aynı zamanda sistematik bir eşitsizliği ve tarihsel sömürü modelini yansıtıyor. 

• Bu terim, doğal kaynakların ve emeğin sömürgeleştirilmiş bölgelerden sömürüldüğü tarihsel sömürgecilikle çevresel zararın yükünün bir kez daha bundan en az sorumlu olanların omuzlarına yüklendiği mevcut atık ticareti arasında doğrudan bir bağlantı kuruyor.

İngiltere başta olmak üzere Avrupa ülkelerinden Türkiye’ye plastik çöp gönderilmesi yeni değil. İngiliz marketlerinden çıkan plastik atıkların Adana’ya getirilerek yakıldığı uluslararası kamuoyunda da biliniyor. Bunun ortaya çıkmasının ardından 2021 yılında, Türkiye yoğurt kabı, salata poşeti ve plastik film dahil birleşik Krallık'ın plastik atık ihracatının yüzde 94’ünde kullanılan atık türlerine yasak ilan etmişti. Fakat yasak geri dönüşüm sektörü baskısıyla geri çekilmişti.

Bugüne geldiğimizde de, elde edilen veriler durumun geldiği noktanın vahametin göstermesi açısından önemli. Sömürgecilik teriminin büründüğü bu yeni durumu en gerçekçi biçimde yansıtan Guardian makalesinde paylaşılan bilgiler de çarpıcı. 

Verilere göre, dünyanın en büyük plastik atık ihracatçılarından biri olan İngiltere, 2025 yılında 675 bin ton plastik atık ihraç ederek son sekiz yılın en yüksek miktarını gerçekleştirdi; bunun 139 bin tonu Türkiye’ye gönderildi. Avrupa Birliği’nin Türkiye'ye plastik atık ihracatı 2025 yılında bir önceki yıla oranla yüzde 19 artarak 500 bin tonu geçti. Haberde yer alan ifadeler şöyle: 

"Türkiye’de İngiliz şirketleri tarafından plastik atıkların toplandığı büyük bir geri dönüşüm merkezine yakın bir su yolunda yüksek düzeyde mikro plastik ve diğer plastik kirliliği tespit edildi. Şiddetli yağmurların ardından tarım alanlarını sular altında bırakan kirlenmiş su yolu, Adana’da yer alan Çukurova Ovası’ndaki ekinleri sulamak için kullanılan daha büyük bir kanala akıyor. Burası Türkiye'nin en büyük ve en verimli tarım havzalarından biri olarak biliniyor. 

Guardian'ın yaptığı bir araştırmanın bulguları, İngiltere'nin atık sömürgeciliğindeki devam eden rolüne ilişkin endişeleri yeniden alevlendirdi. Atık sömürgeciliği, zengin ülkelerin plastik atıkları, atık yönetimi daha az düzenlenmiş olan daha yoksul ülkelere ihraç etmesini tanımlamak için kullanılan bir terimdir. İngiliz Hükümeti, geçen yıl başarısızlıkla sonuçlanan küresel plastik anlaşması görüşmeleri sırasında plastik kirliliğini azaltmayı ve zararlı plastikleri ortadan kaldırmayı taahhüt etmişti. Ancak ihracat yasağı konusunda bir taahhütte bulunmadı.”

Environmental Investigation Agency’nin (Çevre Araştırma Ajansı) Guardian için yaptığı ithalat ve ihracat verileri analizine göre, Mayıs 2021 ile Temmuz 2024 arasında İngiltere'den Türkiye'ye gönderilen plastik atıkların yaklaşık yüzde 13'ü Adana'daki geri dönüşüm bölgesinde bulunan sekiz tesise sevk edildi. Üç yıllık süre zarfında 13 İngiliz şirketi, toplam 52 bin ton plastik atığı 545 sevkiyatla merkeze gönderdi. Plastik atık ihraç eden şirketlerin yasa dışı hareket ettiğine dair herhangi bir iddia bulunmuyor. Bununla birlikte, İngiliz plastik atık ihracatçıları, çeşitli düzenlemeler uyarınca ihraç ettikleri plastiğin çevreye duyarlı bir şekilde geri dönüştürülmesini sağlamakla yükümlü.

Bu yıl Kasım ayında COP31 iklim zirvesine ev sahipliği yapacak olan ve sürdürülebilirlik hedeflerine bağlılık bildiren Türkiye’nin halen Avrupa’nın “en büyük ve aleni atık toplayıcısı” konumunda olması çok büyük bir çelişki. Bu da Türkiye’de “sıfır atık” sistemine geçilmesinin önündeki en önemli engellerden biri olarak gösteriliyor. 

Plastik atık sömürgeciliği, sadece ekolojik anlamda çevreyi yok eden bir model değil, aynı zamanda adaletsizliğin ve eşitsizliğin de elle tutulur gözle görülür hâli. Bu atıkların önemli bir kısmı geri dönüştürülmüyor; ülkemizin verimli bölgelerinde yasa dışı sahalarda yakılıyor. Bu yakmalar hem toprağı ve havayı zehirliyor hem de çevresinde yaşayan halkın sağlığını tehdit ediyor.

AB’nin yasak kararı Türkiye’ye atık ihracatını artırabilir

Bu arada, Avrupa’dan Türkiye’ye gönderilen plastik atık miktarında gelencek dönemde artış görme ihtimalimiz yüksek. AB’de kişi başına yıllık ortalama 178 kilogram ambalaj atığı oluşuyor. Bu miktarı azaltmak amacıyla yeni düzenlemeler devreye giriyor. Yeni kurallar, ambalajlarda kullanılan kimyasallara yönelik kısıtlamalardan, 2030 yılında yürürlüğe girecek tek kullanımlık plastik yasaklarına kadar geniş bir yelpazede yer alıyor. AB, ambalaj atıklarını 2040 yılı itibarıyla 2018 seviyelerine kıyasla en az yüzde 15 azaltmayı hedefliyor. 

Yasaklanan ürünler arasında şunlar bulunuyor:

• Restoran ve kafeler: Oturma alanlarında kullanılan tek kullanımlık tabak, çatal, bıçak, bardak ve tepsi kaplamaları
• Porsiyonluk paketler: Otellerde ve kafe masalarında yer alan tek kullanımlık şeker, tuz, ketçap, mayonez ve sos poşetleri
• Ambalajlar: Meyve-sebze için kullanılan küçük plastik streç filmler ve hafif plastik torbalar
• Kapsüller: Kahve makinelerinde kullanılan tek kullanımlık plastik kahve kapsülleri ambalaj atığı kısıtlamasına girdi.

12 Şubat 2027'de kafe ve restoranlar, müşterilerine kendi kahve kupalarını veya yemek kaplarını getirme seçeneği sunmak zorunda olacak. 12 Şubat 2028'de zincir restoran ve kafe işletmeleri tek kullanımlık yerine yeniden kullanılabilir bardaklar sunmakla yükümlü hâle gelecek. 12 Şubat 2029'da polistiren köpükten üretilen fast food ve paket servis kapları yasaklanacak. 

Ayrıca havalimanlarında valizlerin streç filmle sarılması uygulaması sona erecek. 2030'da ise planlanan yasakların önemli bölümü yürürlüğe girmiş olacak. Hafif plastik poşetler, taze meyve-sebze ambalajlarında kullanılan bazı plastik ürünler ve ve restoranlarda yerinde tüketimde kullanılan tüm tek kullanımlık plastik ambalajlar yasaklanacak. Ayrıca en az yüzde 70 oranında geri dönüştürülebilir olmayan ambalajların satışına izin verilmeyecek.

Avrupa Birliği her geçen yıl atık konusunda kendi normlarını ve alışkanlıklarını değiştirme yönünde kararlılık gösterirken Türkiye hem çevresel felaketlere davetiye çıkarırken aynı zamanda ciddi bir adaletsizlik yaratılmasına da sessiz kalıyor.