Babaların gölgesi yetmesin: Şefkat yeni punk’tır

Babalar Günü, babası tarafından beş kardeşiyle birlikte büyük fedakarlıklarla büyütülen Sonora Smart Dodd’un, “Madem annelere bir gün ayrılıyor, babalara da ayrılsın” demesiyle ilk kez 1910’da, yaşadığı Spokane’de kutlanmaya başlanıyor. Anneler Günü’nün ilk kutlamalarından iki yıl sonra...

İşin tuhaf yanı, kendileri için gün ayrılan babaların bu fikre başta pek ısınamamış olması. Bir kısmı kutlamayı fazla yumuşak bulmuş, bir kısmı da hediyenin faturasını yine kendilerinin ödeyeceği ticari bir numara saymış. Gazeteler alaycı yazılar yayımlamış. Bir ara iki günü birleştirip tek bir “Ebeveynler Günü” yapma fikri bile gündeme gelmiş. Anneler Günü hızla benimsenip resmîleşirken Babalar Günü’nün aynı statüye ulaşması onlarca yıl sürmüş.

• Onuruna gün ayrılan erkeklerin, o günü fazla duygusal bularak burun kıvırması, aslında bu yazının meselesini de açık ediyor. Demek ki en baştan beri ortada korunması, kanıtlanması, çiçekten-böcekten ve duygusallıktan sakınılması gereken bir şey var: Babalık.

Babalar Günü kamusal kültürde babayı çoğu zaman böyle bir kalıpla sunar: Sarsılmaz bir koruyucu, sessizce fedakar, mesafeli ama otoriter bir varlık. Bu imge, babanın ne olduğunu değil, nasıl olması gerektiğini söyler bize. Sosyoloji ve edebiyat ise bu imgenin altına bakar. Babalık yalnızca biyolojik bir bağ ya da aile içi bir rol değil; toplumsal cinsiyetin, sınıfın ve kuşaklar arası hesaplaşmaların içinden geçen bir iktidar ve duygu alanıdır. 

Eleştirel erkeklik çalışmalarının uzun zamandır gösterdiği gibi erkeklik ve onunla iç içe geçen babalık, sabit bir öz değil; toplumsal güç ilişkileri içinde sürekli yeniden kurulan bir deneyimdir.

Ekmek, otorite ve az biraz da şefkat

Babalık uzun süre bakım vermekten çok geçim sağlamakla özdeşleşti. Sanayileşmeyle keskinleşen bu bölünmede erkek kamusal alanın, kadın ev içinin temsilcisi oldu; baba da evin reisi: Ekmek getiren, karar veren, cezalandıran ama sevgisini göstermeyen figür. Bu model ne Türkiye’ye ne de tek bir döneme özgüydü; dünyanın büyük bölümünde norm sayıldı.

Bugün bu modelin karşısında başka bir baba figürü daha görünür oldu: Çocuğunun altını değiştiren, okul toplantılarına giden, duygularını konuşan, bakım emeğini paylaşmaya çalışan baba. Ne var ki eski model ortadan kalkmış değil. Hâlâ evin yükünü sırtında taşıması beklenen ama aynı anda daha duyarlı, daha ilgili, daha eşitlikçi olması istenen erkekler var. Erkeklik ve babalık tartışmaları da büyük ölçüde bu sıkışma etrafında dönüyor.

Sosyolojinin bu role eğilmesi yeni değil. Mirra Komarovsky’nin Büyük Buhran yıllarına bakan öncü çalışması, işsizliğin erkeğin hem sağlayıcı hem de aile içindeki otorite konumunu nasıl sarstığını göstermişti. Sonraki kuşak, kadın hareketinin ve değişen beklentilerin erkeklerde açtığı rol çatışmalarına baktı. Joseph Pleck, baba katılımını yalnızca geçim sağlamakla değil; sıcaklık, duyarlılık, destek, bakım sorumluluğu ve gündelik temasla birlikte düşündü. Karla Elliott ise şefkatli erkeklikleri, tahakkümü reddeden; duyguyu, bakım vermeyi ve ilişkiselliği içeren bir erkeklik biçimi olarak ele aldı.

Bu tartışmalara bakarken karşımıza kırılgan erkeklik kavramı çıkıyor. Buna göre erkeklik, bir kez kazanılıp kenara konan bir şey değil; sürekli kanıtlanması gereken, kolayca elden gidebilen kaygılı bir statü. Erkek, yeterince erkek olduğunu durmadan göstermek zorunda hissediyor; tehdit hissettiğinde de çoğu zaman sertlikle, öfkeyle karşılık veriyor.

Bu erkeklik inşası çocuklukta başlıyor. Evde kız çocuğuyla oğlan çocuğuna kurulan dil aynı değil: Kıza şefkat sözcükleri daha rahat dökülürken, oğlana erkenden “ağlama”, “kız gibi gülme”, “pembe giyme” deniyor. Sevgi, oğlanın üstünden bir bakıma sıyrılıyor; yerine dayanıklılık, sertlik, kendini tutma geçiyor. Böyle büyüyen biri baba olduğunda, kendi babasından devraldığı mesafeyle ne yapacağı sorusuyla karşı karşıya kalıyor. 

Umut Beşpınar ve Zeynep Beşpınar’ın 2018 tarihli, orta-üst sınıftan laik ve muhafazakar babalarla yaptığı çalışma da bu soruya herkesin aynı yerden cevap vermediğini gösteriyor. Kimi baba kendi babasına bakıp “ben öyle olmayacağım” diyor; daha sıcak, daha ilgili, daha eşitlikçi bir baba olmayı hedef gibi taşıyor. Kimi baba ise geçmişle bağını koparmadan, “babamdan öğrendim” diyerek değişiyor; kendi babasından gördüklerini sürdürdüğünü söylerken bile kızlarıyla eskisinden daha yakın ilişki kuruyor, onların okumasına önem veriyor. 

• Yani mesele yalnızca evde kimin bulaşık yıkadığı değil; babanın, kendi yarasını yeniden üretip üretmeyeceği ya da tam tersine, “benim çocuğum bunu yaşamayacak” diyerek o zinciri kırıp kıramayacağı.

Ne var ki bu, Türkiye'nin tamamı değil; beyaz yakalı dünyanın dışına çıkınca tablo epey değişiyor. AÇEV'in 51 ilden 3.235 babayla yaptığı araştırma, değişime rağmen geleneksel babalığın hâlâ büyük ölçüde yerinde durduğunu gösteriyor. Aşağıda şekilde, ilk kümede kendini evin reisi sayan, otoriter ve mesafeli “geleneksel babalar” ile bunun kız çocuklarına biraz yumuşamış hâli olan “yeni geleneksel babalar” var; “egemen erkeklik” denen bu küme tek başına babaların yaklaşık üçte ikisini oluşturuyor. İkinci grupta, geleneksel bir dünyadan gelip kendi isteğiyle çocuğuna yaklaşan “hevesli” babalarla bunu daha çok zorunluluktan yapan “gayretli” babalar yer alıyor. Eşitlikçiliği bir yaşam biçimine çevirmiş “çizgi dışı babalar” ise, yani değişimin tam karşılığı, yüzde biri bile bulmuyor. 

Araştırma sonuçlarına göre babaların %91’i çocuğun bakımından birinci derecede sorumlu kişinin anne olduğunu söylüyor; kendi katkılarını çoğu zaman bir sorumluluk değil, eşe verilen bir “yardım” gibi anıyor. Babalar çocuğa günde ortalama 2 saat 20 dakika ayırdığını söylüyor ama bu vaktin büyük kısmı yan yana televizyon izlemekle geçiyor. Aynı odada bulunmak, her zaman aynı dünyayı paylaşmak anlamına gelmiyor. 

Eksik olan, bakım emeği: 0-3 yaş grubunda babaların yarısı çocuğunu hiç tuvalete götürmemiş, %36’sı hiç altını değiştirmemiş. Hele kız çocuğu söz konusu olduğunda bu büsbütün annenin işi sayılıyor. Babaların önemli bir kısmı kendini hâlâ evin reisi görüyor; çoğu, çocuğuyla fazla senli benli olursa “yüzgöz olup” otoritesini yitireceğinden çekiniyor. Sevginin bir türlü emeğe ve yakınlığa dönüşememesinin altında biraz da bu korku var. 

Araştırmanın bu yazının ana gövdesine en çok yaklaşan bulgusu ise babaların neredeyse yarısı babalığı kimseden değil, kendi kendine öğrendiğini söylüyor. Pek çoğu kendi babasından gördüğü sertliği, kimi zaman şiddeti, yıllar sonra hâlâ içinde bir ukde gibi taşıyor. Önlerinde örnek aldıkları değil, benzememeye çalıştıkları bir baba var.

Bu yalnızca Türkiye’ye özgü bir hikaye de değil. Babanın otoritesiyle sevgisini aynı anda taşıyamaması, oğlun ya da kızın onunla bir türlü kuramadığı iletişim, edebiyatın en eski meselelerinden biri. Belki de son yıllarda bu kadar çok baba anlatısına dönmemizin nedeni biraz da burada yatıyor. Baba çoğu zaman göründüğü hâliyle değil; bir yokluk, bir suskunluk, hiç yaşanmamış bir yakınlık olarak yazıya giriyor.

Oidipus'tan Kafka'ya: Babayı öldürmek

Babalık, en eski anlatılardan bu yana trajediyle otorite arasındaki dar geçitte var olur. Antik Yunan trajedisinde Oidipus, farkında olmadan kendi babasını öldürür. Psikanalizin bu mitten çıkardığı sonuç keskindir: Oğul, kendi varlığını kurabilmek için babayı, otoriteyi, yasayı ortadan kaldırmak zorundadır. 

Doğu anlatısında Rüstem aynı uçuruma ters yönden yuvarlanır: Firdevsî’nin Şehname’sinde güçlü ve bilge kahraman, savaş meydanında karşısındaki gencin kendi oğlu Sührab olduğunu bilmeden onu öldürür; gerçeği iş işten geçtikten sonra öğrenir. İki anlatı da baba-çocuk ilişkisinin daha baştan egemenlik, kurban ve trajediyle yüklü olabileceğini sezdirir.

Shakespeare’in Kral Lear’ında babalıkla iktidarı birbirinden ayırmak neredeyse imkansızdır. Yaşlanan Lear, krallığını kızları arasında paylaştırmadan önce onlardan kendisine olan sevgilerini açıklamalarını ister. Sevgi böylece bir bağlılık sınavına, miras da bu sınavın ödülüne dönüşür. En küçük kızı Cordelia’nın gösterişsiz suskunluğunu sevgisizlik sayan Lear’ın yanılgısı hem siyasal düzeni hem aileyi çökertir. Baba burada sevgiyi itaatle karıştırır; trajedi de bu karışıklıktan doğar.

^{Kral Lear}

Turgenyev'in Babalar ve Oğullar'ında çatışma artık bir krallığın paylaşılması üzerinden değil, eski ve yeni düşünce biçimleri arasında ilerler. Bazarov'un nihilizmiyle geleneksel kuşağın değerleri yüz yüze gelir. Romanın babaları yalnızca biyolojik ebeveynler değildir; geride bırakılması gereken bir dünyanın temsilcileridir. Kuşak çatışması burada kişisel bir anlaşmazlık olmaktan çıkar; koca bir çağın değişimi, tek bir evin içinde iki kuşağın kavgası olarak görünür.

"Bak işte seninle ben geri kalmış adamlar durumuna düşmüşüz, modamız geçmiş. Ne yapalım? Belki de Bazarov haklıdır ama itiraf edeyim bir şey bana acı veriyor: Arkadiy’le artık sıkı bir arkadaşlık kuracağımızı umut ediyordum, oysa anlaşılan ben geride kalmışım, o ileri gitmiş ve bizim birbirimizi anlamamız mümkün."

Dostoyevski'nin Karamazov Kardeşler'i babalığı daha karanlık bir yere taşır. Fyodor Pavloviç ihmalkar, bencil ve ahlaken çürümüş bir babadır; çocuklarıyla arasında sevgiden çok para, arzu, rekabet ve nefret vardır. “Öldürülen ihtiyar Karamazov gibi bir babaya baba denemez, bunu hak etmemiştir. Baba layık olmadıysa eğer babaya sevgi duymak manasız, imkansızdır.” Hiçten sevgi yaratılmaz. Romanın merkezindeki baba katli sorusu bu yüzden yalnızca "Babayı kim öldürdü?" değildir; metnin üzerinde daha rahatsız edici bir soru dolaşır: Böyle bir babanın ölmesini kim istememişti ki?

• Kral Lear ile Karamazov Kardeşler geleneksel babalığın kodlarını en çıplak hâliyle taşır: Mülk, miras, itaat, soy, cezalandırma. Turgenyev’in Babalar ve Oğullar’ında ise çatışma, babanın kişisel otoritesinden çok temsil ettiği eski dünya etrafında kurulur. Bazarov’un itirazı yalnızca babasına ya da büyüklerine değil; onların ahlakına, değerlerine ve dünyayı anlama biçiminedir.

Franz Kafka babası Hermann Kafka’ya yazdığı ama hiçbir zaman ulaştıramadığı uzun mektup Babaya Mektup’unda çocukluğundan yetişkinliğine taşıdığı korkuyu, yetersizliği ve suçluluğu anlatır. Baba artık yalnızca emir veren biri değildir; oğlun konuşmasına, evlilik fikrine, bağımsızlaşma arzusuna ve yazarlığına sinmiş bir güce dönüşür. Mektubun muhatabına hiç ulaşmaması da anlamın bir parçasıdır: Yüzleşme gerçekleşmez, konuşma baştan yarım kalır. Bazı babalarla konuşmak mümkün değildir. 

“Sakin bir ilişkinin imkânsızlığı, aslında son derecede doğal bir sonuca daha yol açtı: Konuşmayı unuttum. Belki zaten büyük bir hatip olmayacaktım, ama insanların sıradan akıcı konuşmasına hâkim olabilirdim. Ama sen daha çok küçükken sözü bana yasakladın, “Tek bir itiraz yok!” tehdidi ve yanı sıra kalkan el, o zamandan beri bırakmıyor peşimi. Senin karşında kendi meselelerin söz konusu olduğu sürece mükemmel bir hatipsindir tıkanan, kekeleyen bir konuşma tarzı edindim, bu kadarı bile çok fazlaydı senin için, sonunda sustum, önceleri belki inattan, daha sonra ise senin karşında ne düşünebildiğim ne de konuşabildiğim için. Ve benim asıl eğitmenim sen olduğun için de, hayatımın her alanını etkiledi bu."

Bizim babalarımız: Sürgün, suskunluk, ukde

Türk edebiyatında baba, çoğu zaman tek başına bir karakter değildir; arkasında savaşların, sürgünlerin, bulunduğu konumu kaybetmenin ya da bir kuşağın modernleşme sancısının izini taşır. 

Orhan Kemal'in Baba Evi'nde baba, hem sevilen hem de hayatı daraltan biridir. Kurtuluş Savaşı'na gönüllü gitmiş, sonrasında milletvekili olmuş bir hukukçu olan baba, savaş sonrası iktidarla ters düşünce ailesini toplayıp Beyrut'a kaçmak zorunda kalır. Açtığı lokanta tutmaz, eşinin bileziklerini satar, hastalanır, sonunda geçim derdi çocuklarına kalır: "Bey çocuğu" diye büyütülen oğul, kağıt kesme makinesinin kolunu çeviren bir matbaa işçisine döner. Bu düşüşün ortasında babanın otoritesi hiç eksilmez. İyi bir eğitim almasını istediği oğluna bunu dayakla dayatır; çocuğun okuldan soğuması da, babasından kalan o "ukde" de buradan başlar. Orhan Kemal'in babası kudretli bir hükümdar değil, kendi siyasi yenilgisinin ve yoksulluğun altında ezilirken otoritesini ailesine yıkan bir adamdır. 

“Fikrini apaçık söyle, korkma… Bak çöpçülere… Ne okuma kitapları var, ne de akşamları ders soran beybabaları… Sen de, ‘Ben çöpçü olacağım, okumak istemiyorum.’ Dersen, ben de senin yakanı bırakırım, bir daha da ders sormam…

Uzatmayalım çöpçü olacağımı söylemiş bulundum. Sen misin…

Tekme, tokat, yumruk ve iskemlemle beraber yerlere… Onsan sonra dersler bir kat daha bindi, tabii dayaklar da.

Çok zaman ‘Aman Yarabbi,’ derdi, ‘Aman Yarabbi! Böyle mi olacaktı benim oğlum?’”

Oğuz Atay'ın Korkuyu Beklerken'indeki "Babama Mektup" hikayesi, Kafka'nın babasına yazdığı o ünlü mektubu hatırlatır ama bu kez sahne, geç ve sancılı modernleşen Türkiye'dir. Atay, babasının ölümünden iki yıl sonra yazdığı bu uzun mektupta, hayattayken karşısında ağzını açamadığı, sözü tartışılmaz babasıyla hayalî ve ironik bir hesaplaşmaya girişir. Cumhuriyet'in kurucu kuşağından gelen rasyonel, kuralcı, duyguyu fazlalık sayan baba ile duyarlı, uyumsuz, kitaplarla büyümüş aydın oğul; bir türlü konuşamaz. Bu konuşamama hâli, baba yarasının en açık edebî ifadelerinden biridir. Ama mektup ilerledikçe iş tersine döner: Oğul, babasını anlatırken giderek kendini anlatmaya başlar. Mesafe çocuklukta açılır, babanın ölümüyle de kapanmaz; çünkü Atay'ın asıl korktuğu şey babasını kaybetmek değil, bir gün ona benzediğini fark etmektir.

“Bazı kitaplar yüzünden kafam biraz karışmışsa da bugün bile senin içtenliğini taşıdığımı ümit ediyorum. Gene de sonunda sana bütünüyle benzemekten korkuyorum babacığım: Yani ben de sonunda senin gibi ölecek miyim?”

Geride bırakılan babalar

Annie Ernaux otobiyografik kitabı Babamın Yeri'ndede babasıyla ilişkisini sınıfsal uzaklıklar üzerinden kurar. Öğretmenlik sınavını kazanmasından iki ay sonra ölen babasının ardından yazdığı bu kısa kitapta dramatik bir aile anlatısı yerine soğukkanlı bir sınıf portresi çizer. Değeri çocukluğundan beri yalnızca kas gücüyle ölçülmüş, işçilikten Normandiya'da küçük bir bakkal-kafe işletmeciliğine geçerek sınıf atlamaya çalışmış babasıyla kendi burjuva entelektüel dünyası arasında açılan kültürel uçurumu masaya yatırır. Babanın kaybı Ernaux'da kişisel bir yastan çok, sınıfından kopmuş olmanın utancını ve suçluluğunu açığa çıkarır.

"İçine girdiğim burjuva ve kültürlü dünyanın eşiğinde bırakmak zorunda kaldığım mirası gün ışığına çıkardım" diye yazar kitabın sonunda.

Édouard Louis, bir kuşak sonra, bu sınıf ayrılığını kuir edebiyat üzerinden işler. Otobiyografik anlatısı Babamı Kim Öldürdü'de Louis, çocukluğu boyunca eşcinselliğini kabul edemeyen, maço ve sert bir işçi babanın şiddetini anlatır; ismini bile değiştirerek ailesinden ve doğduğu yerden kaçar. Ama yıllar sonra geri döndüğünde, fabrikadaki iş kazası yüzünden henüz elli yaşında fiziksel bir enkaza dönmüş babasıyla karşılaşır.

Louis metnin devamında kişisel nefretini ve kırgınlığını bir kenara bırakmaz belki ama yalnızca onlarla da yetinmez. Babasını bu hâle getiren sistemi sorgular. "Babamı kim öldürdü?" bir soru değil, doğrudan bir iddianame gibidir. Fransa'nın son dönem cumhurbaşkanlarını, Chirac, Sarkozy, Hollande, Macron'u tek tek sayarak sosyal hakları budayan, işçiyi güvencesiz bırakan politikaların babasının katili olduğunu söyler. Ama Louis bir adım daha atar ve sınıfla erkekliği aynı düğümün içine yerleştirir: "Her sınıf problemi aynı zamanda bir cinsiyet problemidir." Babayı fabrikaya kilitleyen, "gerçek erkek" olmak için okulu on dört yaşında bırakması olmuştur; onu yok eden maçoluk, aynı zamanda o sınıftan hiç çıkamamasının da nedenidir. 

Douglas Stuart'ın Booker ödüllü romanı Shuggie Bain benzer bir atmosferde, 1980'lerin Thatcher dönemi Glasgow'unda eşcinsel bir çocuğun, Shuggie'nin babasızlığını ve hayatta kalma savaşını anlatır. Roman ağırlıkla Shuggie ile alkolik annesi Agnes arasında geçer; baba "Büyük Shug" ise daha çok yokluğuyla var olan bir figürdür: Aileyi izole bir madenci kasabasına taşıyıp hemen ardından başka bir kadın için çekip gider. Geriye bıraktığı boşluk öyle kalıcıdır ki, ablası Catherine evden kaçıp Güney Afrika'ya gitmeden önce baba ile oğulu son bir kez bir araya getirmeye, adamın oğluna azıcık olsun ilgi göstermesini sağlamaya çalışır ama sonuç alamaz. Ablanın gidişi Shuggie'yi annesiyle baş başa bırakırken, onu kendi cinsel kimliğiyle de erken yaşta, tek başına yüzleşmek zorunda bırakır; babanın temsil ettiği "normal" erkeklik ise ona ulaşılması gereken ama hep uzakta kalan, dışlayıcı bir norm olarak kalır.

Roller tersine dönünce

Joe David Brown'un Paper Moon romanı, babalık üzerine yazılmış en sıra dışı metinlerden biri olarak bu tartışmaya farklı bir boyut kazandırır. Hikaye, Amerika'da Büyük Buhran'ın yarattığı yoksulluk ve belirsizlik ortamında geçer. Ekonomik çöküşün aile yapılarını sarstığı, hayatta kalmanın ahlaki ilkelerin önüne geçtiği bu dönemde, küçük Addie ile dolandırıcılık yaparak yaşamını sürdüren Moses Pray’in yolları kesişir. Moses'ın Addie'nin biyolojik babası olup olmadığı hiçbir zaman kesinlik kazanmaz; ancak roman tam da bu belirsizlik üzerinden güçlü bir soru sorar: Bir insanı baba yapan kan bağı mıdır, yoksa birlikte kurulan hayat mı?

^{Paper Moon}

Roman, 1973 yılında Peter Bogdanovich tarafından sinemaya uyarlanarak daha da geniş bir okur ve izleyici kitlesine ulaştı. Siyah-beyaz çekilen ve Büyük Buhran atmosferini büyük bir sadelikle yansıtan film, Moses Pray'i canlandıran Ryan O'Neal ile Addie rolündeki kızı Tatum O'Neal'i buluşturdu. Henüz on yaşındayken En İyi Yardımcı Kadın Oyuncu Oscar'ını kazanan Tatum O'Neal'in performansı, baba-çocuk ilişkisinin biyolojik bağlardan çok güven, ortaklık ve duygusal yakınlık üzerinden kurulabileceğini unutulmaz biçimde perdeye taşıdı.

Şimdiye kadar baba çoğunlukla bir yara, bir otorite ya da bir yokluk olarak çıktı karşımıza. Oysa babalık, bir erkeği baştan kurabilen bir deneyim de olabilir. Peter Handke, Çocuğun Öyküsü'nde tam olarak bunu yazar: Babalığı ne otorite ne soyun devamı olarak görür, çocuğuyla yalnız kalmış bir adamın gündelik hayatının nasıl değiştiğini anlatır. Kitap boyunca kahramanların adı yoktur; yalnızca "Yetişkin" ve "Çocuk" vardır. Karısından ayrılan adam çocuğuyla baş başa kalır, eski hayatının pek çok şeyinden vazgeçer. Gece kar fırtınasında çocuğuna ilaç almak için nöbetçi eczaneye yürür; çocuk oyun parklarında akran edinmeye başlayınca onun üzerindeki denetimini yitirdiğini fark edip kıskanır. Handke'nin anlattığı baba ne evin hâkimi ne de yalnızca eve para getiren kişidir; çocuğunu büyütürken kendi öfkesiyle, kıskançlığıyla, kayıplarıyla yüzleşen, yol boyunca yaşadıklarından öğrenen biridir. 

“Güzelliğin özüne ilişkin esası da ondan öğrendi yetişkin: ‘Güzeli görmek çok müşküldür.’ Çocuk zaman zaman gerçek büyüler yaratabiliyordu (belki de benzerlerinin pek çoğu gibi - yokluğunda anlamıştı bunu adam).” 

1981'de yazılmış bu kısa anlatı, bugünün eşit ebeveynlik tartışmalarının yanında hâlâ öncü bir yerde duruyor.

Hastalık ya da yaşlılık bir ebeveyni güçten düşürdüğünde tuhaf bir eşik aşılır. Onları belki de ilk kez “baba” ya da “anne” olarak değil; kendi pişmanlıkları, korkuları, yaslarıyla bizden ayrı birer insan olarak görmeye başlarız. O güne dek taşıdıkları rol usulca düşer; geriye günleri sayılı, kırılgan, bakıma muhtaç bir insan kalır.

Philip Roth'un Baba Mirası: Gerçek Bir Hikâye'sinde hesaplaşma öfkeyle değil, babanın hastalığının gündelik ağırlığıyla ilerler. Roth kendi adıyla, kurmacaya sığınmadan yazar; kitabın alt başlığı boşuna "Gerçek Bir Hikâye" değil. Seksen altı yaşındaki babası Herman'a önce yüz felci sanılan, sonra ameliyat edilemez bir beyin tümörü olduğu anlaşılan bir hastalık teşhisi konur. Oğul, çocukluğunun o dediği dedik adamını bu kez yıkanmaya, altı temizlenmeye muhtaç bir beden olarak bulur karşısında. Bakan ile bakılan yer değiştirir: Yön veren, karar alan baba gider; yerine oğlunun koluna, refakatine muhtaç bir adam gelir. Roth ise babasına karşı çıkan çocuk olmaktan çıkıp onun pisliğini temizleyen, hayatının sonuna dair zor kararları tek başına vermek zorunda kalan kişiye dönüşür. Kitabın "miras" dediği şey de budur.

“Herkesin çaresizliği zordur, bir çocuğun, bir arkadaşın, fakat bir zamanlar o kadar zinde olan yaşlı bir insanın çaresizliği…Özellikle bir babanın.”

Babanın hastalığının ve ölümünün evlatta açtığı yas, Zaman Sığınağı'yla 2023 Uluslararası Booker'ı kazanan Georgi Gospodinov'un Bahçıvan ve Ölüm'de okuyucuyu çok etkileyen bir hâl alır. Yazarın, babasına konan ilerlemiş kanser teşhisinin ardından gelen son haftalarını ve ölümünü anlattığı kitap iki kısa cümleyle açılır:

"Babam bir bahçıvandı. Şimdi bir bahçe."

Babası, çorak bir köy avlusunu bahçeye çeviren, az konuşan, sevgisini sözle değil yapıp ettikleriyle gösteren bir adam; savaş sonrası Bulgaristan'ın bütün çalkantılarını yaşamış, geçmişi sırtında taşıyan kuşaktan. Babasını anlatırken sesini yükseltmez; tıpkı babasının bahçesi gibi, sabırla ve gösterişsizce işler. Bu sade anlatıda hem babanın hastalığını hem de babanın yokluğunda hatırladıklarını yazar. Sıkça da kendi çocukluğuna döner:

"Çocukken beni hiç öptüğünü hatırlamıyorum. O da babasının kendisini öptüğünü hatırlamazdı. Çocuklar ancak uyurken öpülür, yoksa şımarırlar, oralarda böyle denirdi. Ataerkil Balkan saçmalığı."

İnsan durup soruyor: Bu topraklardaki babaların çoğu da hâlâ böyle değil mi? Sevgiyi gösterebildikleri tek an, çocuk uykuya daldıktan sonra, kimse görmezken başını usulca okşamak. Sanki bir çocuğunu severken görülmek bu coğrafyanın erkeğine yakışmaz; gizli, sessiz bir yemin gibi taşınır o şefkat. Babası için "gölgesi yeter" diyen koca bir kuşak, o gölgeden değil de keşke ışığından da biraz pay alabilseydi.

Perdedeki babalar

Kitaplar kadar, son yılların sineması da aynı yaranın peşinde; babayı çoğu zaman terk edişiyle, suskunluğuyla, yıllar sonra anlaşılan kırılganlığıyla anlatıyor. Yönetmen Joachim Trier'in 2025'te Cannes'dan Büyük Ödül'le dönen filmi Manevi Değer, yıllar önce kızlarını bırakıp gitmiş bir babanın hikâyesi. Baba Gustav, küçük bir çocukken annesinin intiharıyla açılan boşluğu ve ailenin geçmişinden gelen savaş travmasını hayatı boyunca taşır. Ne var ki taşıdığı yara onda da kalmaz; büyüyüp kendi ailesini kurduğunda bu kez o karısını ve iki kızını terk eder. Böylece aileden devraldığı sessizlik, kayıp ve terk edilme duygusu bir kuşak daha yol alır.

^{Manevi Değer}

Ne hissettiğini paylaşmayı ne de özür dilemeyi becerebilen Gustav, pişmanlığını yıllar sonra yine bildiği tek dille, film çekerek onarmaya çalışır. Konuşamadığı kızını bir senaryoya yazar. Sevgisini doğrudan veremeyen baba, onu dolambaçlı bir yoldan iletmeye çalışır; film de baba ile kızları arasında yıllarca söylenmemiş sözleri taşır. Bütün bu yarayı, iki kız kardeş arasındaki şu kısa konuşma neredeyse tek başına taşır:

"Çocukluğumuz seni neden mahvetmedi?

Çünkü benim yanımda sen vardın."

Yaranın bir kuşaktan ötekine nasıl geçtiğini, bazen de tam geçerken nasıl durdurulabileceğini bundan iyi anlatan az cümle vardır.

Babayı çatışma üzerinden değil, ortak kırılganlık ve geç kalmış bir yakınlık üzerinden yeniden kuran filmlerden biri olan Jim Sheridan'ın Babam İçin (In the Name of the Father) filmi, IRA saldırılarının ardından işlemedikleri bir suçtan haksız yere mahkûm edilen Gerry ile babası Giuseppe Conlon'un hikâyesini anlatır. Dışarıdayken birbirlerine hiç yakınlaşamamış baba ile oğul, hapishanede ilk kez gerçekten tanışır. Bir zamanlar oğlunun gözünde otoriteyi temsil eden Giuseppe, artık onunla aynı korkuları yaşayan, aynı adaletsizliğe uğrayan bir insandır. İlişki büyük yüzleşmelerle değil; sessizliklerle, küçük dayanışma anlarıyla, birlikte geçirilen zamanla değişir. Film, adalet sistemine sert bir eleştiri olduğu kadar, ortak acının bir ilişkiyi nasıl dönüştürdüğüne dair sarsıcı bir baba-oğul hikayesini de anlatıyor.

^{In the Name of the Father}

Baba figürünün dönüşümü deyince Charlotte Wells'in Aftersun'ını anmamak olmaz. Filmimizin yetişkini Sophie, çocukluğunda babasıyla çıktığı bir tatili yıllar sonra zihninde yeniden kurmaya çalışır; elinde yalnızca eski video kayıtları, yarım kalmış konuşmalar ve o yaşta anlam veremediği sessizlikler vardır. Yavaş yavaş anlar ki; çocukken yalnızca "baba" olarak gördüğü kişi, aslında kendi kırıklıkları ve görünmez acılarıyla boğuşan genç bir adamdır. Aftersun babalığı büyük jestlerle değil, yıllar sonra hatırlanan küçük anlarla anlatır; havuz kenarında kısa bir sohbet, omza konan bir el, birlikte dinlenen bir şarkı zamanla bambaşka anlamlar kazanır. Çocukların anne babalarını ancak yetişkin olduklarında yeniden tanıyabildiğini gösteren bir film.

Babalar Günü'ne ilk burun kıvıranlar, o günü fazla yumuşak bulan erkeklerdi. Aradan geçen bir asra rağmen elimizdeki bütün bu kitaplar ve filmler tersini söylüyor: Korunmaya değer olan sertlik değil, hep ertelenen o şefkat. Yönetmen Joachim Trier'in öfkeye, maço tavırlara ve kutuplaşmaya karşı cevabı ise tek cümle: “Şefkat yeni punk’tır.” 

Bizim coğrafyamızda isyanı, çocuğunu herkesin önünde öpebilen, gündüz gözüyle sevebilen babalar başlatsın.