Bir mahallenin sadık yâri bir fabrika olabilir mi?

Mahalleye yolu düşenlerin ve mahallelinin kendini tarihî yalılarla çevrili bir köyde hissettiği, eski İstanbul denen yerleşime yakın örneklerden biri Yalıköy. Beykoz’un 25 mahallesinden biri olan yerleşim yeri, ahşap yapıların yanı sıra Beykoz Kasrı ve eski Kundura Fabrikası’yla da biliniyor. İstanbul Ansiklopedisi’nde kıyı boyunca en güzel manzaralardan birini oluşturan ve Beykoz’la özdeşleşen Yalıköy’ün Boğaziçi’ndeki ilk kâgir kasrı barındırdığı yazıyor. 

Yalıköy demek Beykoz demekse… Biraz Beykoz’a da değinmeli. Milattan öncesi 700’lü yıllara dayanan tarihiyle Beykoz, önceleri orada oturan hükümdar Amnikos’tan ismini almış, fakat Bizans İmparatorluğu’nun yerleşmesiyle köy anlamına gelen Farsça kos sözcüğüyle bey sözcüğünün birleştirilmesiyle beylerin köyü olarak anılmaya başlamış. Bir başka söylentiye göre de Beykoz’daki meşhur çeşmenin yanındaki bir ceviz ağacından geliyor isim. Koz, ceviz demek çünkü. Hangisi doğru emin olamasak da ilçenin cevizi ilgi topluyor -hatta paçası ve kalkan balığı da. Yalıköy’e bakarsak mahalle ismini sahil şeridinde uzanan yapılardan alıyor. 

Mahalle sınırları değişirken… İstanbul Ansiklopedisi gibi eski kaynaklarda, Beykoz gibi eski ilçelerin mahalle bazında içinde yazanlar değişebiliyor. Örneğin, 1934’teki şehir rehberinde Yalıköy sınırları içinde gözüken İshak Ağa Çeşmesi gibi kamusal alan yapıları başka mahallelerde kaymış durumda. Fakat onların arasında bir tanesi var ki ne kadar değişim geçirirse geçirsin başka bir idari sınır görmemiş: Kundura Fabrikası. Ordunun ihtiyacı olan pabuç ve çizmelerin yapımıyla başlayan serüven, 19. yüzyıldaki önemli bir yapının serüveni aslında. 

Kundura Fabrikası: 1810’da kurulan fabrika, üretimin değerli olduğu bir dönemi doyasıya yaşadı, öyle ki 1856’da Paris Uluslararası Fuarı’na katılan Osmanlı Devleti’nin aynı yıl Islahat Fermanı’yla çağdaşlaşma yolunda yapılacakları da hız kazanmıştı. Nitekim 1863’te Sergi-i Umumi-i Osmani’nin gerçekleşti. Fakat fabrikanın hikâyesi dönüşümü ortasına alıyor. Çünkü 1993’te denizi kirlettiği için tabakhane kısmı kapatılan fabrikanın diğer birimleri de 1999’da durduruldu. Alan içindeki mekânlar şu an dizi ve film platosu olarak değerlendirilirken sinema gösterimleri ve sahne sanatlarına da alan açılıyor. Ayrıca 2015’ten itibaren yürütülen bir hafıza programı var. Bu da bir mahallenin tarihine ve zaman içindeki değişimine odaklanan bir sözlü hafıza çalışması. Eski fabrika işçileriyle yapılan görüşmeler hâlâ devam ediyor. Projeye göz atmak isteyenlere bu yıl içinde yapılan çalışmarın bir sergisi olacağını da bir müjde olarak verelim. Bir mahallenin sadık yâri bir fabrika olabilir mi? Evvela olmuş ve devam ediyor bile olabilir.