Bir şehri tuval olarak görmek

Renkli protest bir dışavurum: Grafiti, kamusal alanlarda yer alan bir duvar veya yüzeye püskürtülmüş, çizilmiş veya kazınmış yazı ve çizimlere denir. Grafiti sözcüğü Yunanca “graphein” kelimesinden gelir ve İtalyancadaki “sgraffio” kelimesinden günümüzdeki grafiti hâlini alır. Esasen duvar yazısı anlamına gelen grafiti, duvarlara çizilen ve bu çalışmayı yapan kişinin isteğine göre hobi, şöhret, siyasi mesaj verme, sokakta yaşananları aktarma gibi amaçlarla kompozisyonlar oluşturan bir dışa vurumdur. 

Nereden nereye?

Zaman içinde grafiti: Tarihsel olarak grafitinin oldukça eski bir geçmişe, mağara duvarlarına çizilen şekiller nedeniyle İlk Çağ, 4. veya 5. yüzyıl dönemlerine dayandığı, Pompei'deki duvar yazılarının grafiti sayıldığı söylenebilir. Eski Mısır döneminde insanların geçtikleri yerlerdeki duvar ve kayalara bıraktıkları çeşitli şekil ve yazılardan oluşan mesajlar, grafitinin ilk adımları sayılsa da günümüzdeki anlamıyla grafitinin esas çıkış noktasının 1940'lı yıllarda İkinci Dünya Savaşı günlerine denk geldiği söyleniyor.

Legallik ile illegallik arasında bir yerde: Grafiti, 1940’lı yıllarda Almanya’daki Berlin Duvarı’na protestolar amacıyla iki yönlü olarak slogan ve şekillerle tanınmaya başlar ve ABD'nin 1960’lı yıllarında sokak çetelerinin kendi alanlarında hâkimiyet belirtmek için çizdikleri yazı ve şekillerle kendini gösterir. Diğer yandan New York Times gazetesinde yayımlanan bir makalede, TAKI183 mahlasıyla duvarlara imza atan bir postacının konu alınması grafiti sanatının ilk kez dünya kamuoyunda duyulmasını sağlar.

Bir şehirde var olma çabası: Grafitinin ortaya çıkmasıyla birlikte çeşitli belediyeler vandalizm olarak gördükleri bu uygulamayla mücadele içine girdiler. Birleşik Krallık, istenmeyen grafitileri ülkenin duvarlarından sildirmek için yılda 1 milyar sterlin harcıyor. Bununla beraber grafitinin olumlu bir etkisi olduğunu düşünen Londra Belediyesi kültürel strateji danışmanı Adam Cooper, belediyenin sanatçılara grafitilerini icra etmeleri için özel alanlar tesis edebileceğini belirtiyor. Buradaki motivasyon ise, grafitinin bir şehrin turizm gelirlerine ciddi katkıda bulunabileceği gerçeği. Dünyadaki tüm yasal duvarları gösteren bir internet sitesi bile mevcut.

İsim, şehir, graffiti

Arjantin, Buenos Aires: Sokak sanatı konusunda dünyanın en popüler şehirlerinden biri. Buenos Aires’in bu kadar popülerliğe ulaşmasındaki temel nedenlerden biri sokak sanatı çalışmaları için belediyelerden herhangi bir izin alma zorunluluğu olmaması; yalnızca bina sahibinden izin almanın yeterli olması.

Birleşik Krallık, Londra: Londra’da tartışmasız olarak en iyi tanınan sokak sanatçısı, 2010 yılında Time dergisinde dünyanın en etkili 100 ismi arasında yer alan Banksy. Onun sayesinde Leake Street, 2008 yılından beri Londra’nın sokak sanatı merkezi olarak anılır. 

Almanya, Berlin: Dünyanın sanat başkentlerinden biri olan Berlin’de, şehrin siyasal ve tarihsel yönden önemli bir sembolü olan Berlin Duvarı, politik işlevini yitirdikten sonra tamamen grafiti sanatı için ayrılmış. East Side Gallery, 1990’da 21 ülkeden 118 sanatçı tarafından Berlin Duvarı’nın orijinal parçası boyanarak oluşturulmuş. Bugün hâlâ şehrin her tarafı grafitilerle bezeli. 

Adrenalinden estetiğe - İstanbul’da grafiti: Türkiye’ye grafiti Almanya’dan 1980’lerin sonu, 1990’larda gurbetçiler aracılığıyla break dans ve hip hop ile birlikte geliyor. 1990’larda Turbo sayesinde Blue Jean’de yer almaya başlayan grafiti, 2000’lerde televizyonlarda görünürlük sağlayınca insanların sempatisini kazanıyor. 

İstanbul gibi canlı ve hareketli bir metropolde grafiti örnekleri, sokağın iletişim gücünü en etkili şekilde kullanma biçimi olarak karşımıza çıkıyor. Bunun bir örneği, 2012’den bu yana Kadıköy’ün duvarlarını yerli ve yabancı mural sanatçılarıyla buluşturan Mural İstanbul projesi. Belediyelerin de destek verdiği etkinlik kapsamında, Çayırbaşı Caddesi üzerindeki üç duvar, üç yerli sanatçıya emanet edilmişti: Esk Reyn, Max on Duty ve Leo Lunatic. 

Bunun yanında, geçtiğimiz aylarda grafiti sanatçısı Saype, Beyond Walls (Duvarların Ötesi) projesi kapsamında İstanbul'da Boğaziçi Üniversitesi, Beykoz ve Haliç'te çimlendirilen bir dubaya, insan zincirinin halkalarını çizmişti.

Mahalleler: Kimi zaman illegal veya belediye destekli gerçekleştirilen bu sanat akımı, bazı görüşlerce şehirleri markalaştırmanın bir aracı olarak görünüyor ve grafitiyle Berlin tarzı mahalleler yaratmayı umuyorlar. Yazar Feargus O’Sullivan, sanatçıların ve “yaratıcı işçilerin”, “bir yerin dönüşümüne parlak bir cila” kattığını düşünüyor ve bu süreci “sanatla göz boyama” (artwashing) olarak tarif ediyor. 

Peki İstanbul’da grafiti kendine nasıl bir yer buluyor? Unutmayalım ki grafitiyi tek bir bağlamda incelemek pek gerçekçi olmayacaktır: “Grafiti sanattır, müdahaledir, mesajdır, iletişim aracıdır, heyecandır, politikadır, hiçbir şey ya da her şeyi ifade edebilmektedir. Grafiti çalışmasının değerine, kamusal çevrenin esere verdiği tepki şekil vermektedir.”