Birlikte yaşamanın arkeolojisi #2 | Kovuk, çember, eşik: Birlikte yaşamanın sınırları nasıl çiziliyor?

AngstHer cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.
İnsan, ait olduğunu düşündüğü yerde kalabilmek için kimi zaman neden kendi sesinden vazgeçer? Bizi koruyan ilişkiler hangi koşullarda irademizi sınırlar? "Birlikte yaşamanın arkeolojisi" serisinin ilk yazısında insanın kendisini ilişkilerle kurduğunu, ancak her topluluğun aynı insanlaşma olanaklarını sunmadığını savlamıştık. Şimdi bu gerilimin izlerini çocuklukta, ailede, öğrenmede, kolektif hayatın örgütlenmesinde sürelim.
Birlikte yaşamın bugünkü biçimlerini anlamak, bunların belirdiği bakım, aidiyet, emek, otorite ilişkilerine bakmakla olanaklıdır. Kovuk, çember ile eşik bunları düşünmemizi destekleyecek metaforlar, tarihsel aşamaları değil, aynı toplulukta yan yana bulunabilen ilişki biçimlerini; korunmanın, ortaklaşmanın, farklılaşmanın koşullarını düşündürür.
İnsan, insana içkindir
İnsan yavrusu dünyaya geldiğinde yaşamını tek başına sürdüremez. Beslenmesi, korunması, bedensel gelişimi kadar dünyayı tanıması, dillenmesi, bilinçlenmesi de bakım emeğine bağlıdır. Kendisini henüz bağımsız bir özne olarak kavrayamadığı bu evrede, onu karşılayan bakışların, seslerin içindedir. Birçok memeliye kıyasla uzun süre bakıma ihtiyaç duyması, eksiklikten ziyade türsel varoluşun toplumsal koşullarını gösterir.
Antropolog S. B. Hrdy, Mothers and Others (Anne ve Diğerleri) çalışmasında, insan yavrusunun yetişmesini anne-çocuk ilişkisi üzerinden açıklamanın yetersizliğini işler. Farklı toplumlardaki pratikleri, primatlar üzerine yapılan araştırmaları birlikte ele alarak büyükannelerin, kardeşlerin, babaların, yakın çevredekilerin bakımda üstlendikleri rolleri inceler. Ortak bakımın çocuğun hayatta kalmasını sağlamak yanında başkalarının ilgisine, desteğine duyarlılığın gelişmesinde de rol oynadığını savunur. İnsan yavrusunun bağımlılığı, korunma ihtiyacıyla birlikte başkalarıyla ilişki kurma olanaklarını da görünür kılar.
Tomasello'nun ortak amaçlar oluşturma, birlikte eyleme üzerine çalışmaları bu ilişkisel varoluşun bir başka yönünü açığa çıkarır. F. Warneken ve F. Chen ile 2006’da yürüttüğü deneylerde, 18-24 aylık çocuklar ile şempanzelerin yetişkinle ortaklaşa yaptıkları etkinliklerde nasıl davrandıkları karşılaştırılır. Yetişkin etkinliği yarıda bıraktığında çocukların onu yeniden ortak eyleme katmaya yöneldikleri, şempanzelerde ise benzer girişimin olmadığı gözlenir.
Araştırmacılar bu farklılığı, insan türünün yan yana hareket etmekle kalmayıp ortak amacı sürdürmek isteğiyle ilişkilendirir.
Bu çalışmalar tek başına dilin kökenini ya da insanın toplumsal evrimini açıklamaz; yine de insanlaşmayı bireyler arasındaki rekabete indirgeyerek anlamanın yetersizliğine dikkat çeker. En bireysel görünen başarımız bile bizden önce oluşmuş dile, bilgi birikimine, kuşaklar boyunca aktarılan deneyimlere, ortak emeğe dayanır. İnsan, önce tamamlanmış bir ben olup sonra başkalarıyla ilişkiye girmez. İnsan, insana içkindir; ben “biz”e, biz de “ben”e.
Ne var ki birlikte hareket etme yeteneği, toplumsal yaşamın nasıl örgütleneceğini kendiliğinden belirlemez. İnsanlar ortak amaçlar etrafında dayanışabildikleri gibi, birbirlerinin iradesini sınırlandıran ilişkiler de kurabilir. İşbirliği, tek başına eşitliğin ya da özgürlüğün güvencesi olamaz. Öyleyse insanın toplumsal varoluşunu anlamak kadar, onu mümkün kılan ilişkilerin hangi koşullarda tahakküme dönüşebildiğini de soruşturmak gerekir.
Hegel'in Tin'in Fenomenolojisi'nde geliştirdiği tanınma düşüncesi, bu gerilimi benliğin kuruluşunda görmemize yardımcı olur. Efendi-köle diyalektiğinde, başkasını kendi iradesine tabi kılan kişi, arzuladığı tanınmayı da çıkmaza sokar. Çünkü bağımsızlığını yadsıdığı birinin kendisini tanıması, özgür özneler arasındaki karşılıklı tanı(n)manın yerini tutamaz. Başkasının bakışı, kendimizi kavramamızın koşullarından biri olabilir; kendi yargımızın yerine geçtiğindeyse özgürlüğümüzü sınırlar.
Kovuk: Korunmaktan ait olmaya
Atalarımızın kimi dönemlerde sığındığı mağaraları, kaya oyuklarını, doğal korunakları düşünelim. Bu mekanlar dışarıdaki tehlikelerden uzaklaşmanın, dinlenmenin, yeniden dışarı çıkabilecek gücü toplamanın olanağı idi. Korunma ihtiyacının toplumsal hayattaki karşılığını düşünmek için kovuk metaforundan yararlanabiliriz.
Taşradan kente gelen birinin hemşehrilerinin yaşadığı mahallede nefes almasıyla yabancı ülkede ana dilini konuşanları araması, benzer bir arzuyu imler. İnsan tanıdıklarının yanında yalnızca güvende hissetmez; kim olduğuna da yanıt bulur. Aile üyesi, takım taraftarı, inanç mensubu olmak, kişiyi bir hikâyenin parçası kılar. Üstelik ait olma isteği korkuya indirgenemez. Birlikte sevinmek, kaybettiğimizde acımızı paylaşmak, başkalarının hayatında olmak da kolektif hayatın parçasıdır.
Kovuk, içeride kurduğu düzenle dışarıdan korur. Kimlerin içeri alınacağına, hangi davranışların onandığına, neyin sadakat sayılacağına ilişkin sınırlar bellidir. Bunlar, ortak hayatı mümkün kılan kurallar yanında denetim araçlarıdır. Bu nedenle dışarıdaki tehlikelerden korunmanın bedeli olarak içerideki otoriteye itaati doğurabilir.
Böylece aidiyet, özgürleşmenin de başkalarının iradesine tabi kılınmanın da koşullarından birine dönüşebilir. Sorun, kovuğun varlığından çok içindeki hayatın nasıl örgütlendiğidir. Birlikte hatırlamak ve dayanışmak, bir başkasını düşmanlaştırmayı gerektirir mi? Topluluğun üyelerini koruması, onların farklılıklarının gözettiği anlamına gelir mi? Aidiyetin etik çatışması burada belirginleşir.
Çocukluğun yurdu, ailenin iki yüzü
İnsanın yurdu çocukluğudur, denir. İçinde doğduğumuz dil, aile, kültür, sesler, kokular, ödüller ve yasaklar, henüz bunları değerlendirecek bilincimiz yokken bizi sarmalar. Dünyayı bize anlatanlarıla öğreniriz. Sevgi, saygı, itaat, başarı ve özgürlüğe yüklenen anlamlar sözdağarımızla birlikte, hayatımızın sınırlarını da biçimlendirerek bilincimizi oluşturur. Böylece toplumsal örgü, tenimizi aşarak tinimize karışır.
Bu örgünün ilk ilmeklerinden biri ailedir. Ancak aile, evrensel, değişmez formda değildir; akrabalık, mülkiyet, bakım, otorite ilişkileri içinde tarihsel, kültürel olarak farklı biçimleri olan bir kurumdur. Aileyi, şefkatin doğal mekânı olarak tasavvur etmek, içindeki iktidar ilişkilerini görünmezleştirir.
Çocuğun dünya ile birlikte kendini tanımaya başladığı ilk ilişkiler, aynı zamanda otoriteyle karşılaştığı, itaatin sınırlarını öğrendiği, kendi sözünün ne ölçüde karşılık bulduğunu deneyimlediği yer ailedir. Bakım verenin çocuğu koruma sorumluluğu, onun hayatı üzerinde karar verme yetkisini de beraberinde getirir. Ancak bu yetkinin sınırları, bakımın hangi anlayışla örgütlendiğine bağlıdır.
Dünya Sağlık Örgütü'nün 2025 yılı raporuna göre dünyada her yıl yaklaşık 1,2 milyar çocuk evde fiziksel cezalandırmaya maruz kalıyor. Aile, sevginin ve korunmanın olduğu kadar, şiddetin, susmaya zorlanmanın, güç eşitsizliklerinin adresi olabiliyor.
Çocuğun bakımına ihtiyaç duyması, onların iradesine kayıtsız şartsız tabi olmasını gerektirmez. Bakım, bağımlılığı kalıcılaştıran ilişkiye dönüşebileceği gibi, çocuğun kendi kararlarını verebilme olanaklarını geliştiren ilişki olarak da örgütlenebilir. Burada muradımız, çocuğun bağımsızlığını mutlaklaştırmak değil, bakımla özerkliğin birbirini dışlamadan yan yana örgütlenebileceğini göstermek.
Aile içindeki şiddeti birkaç kişinin ahlaki kusuruna indirgemek de açıklayıcı değildir. Çocuğu ebeveyninin mülkü sayan gelenekler, bakım emeğinin eşitsiz bölüşümü, ekonomik bağımlılıklar, mahremiyet adına evin içini kamusal denetimden muaf tutan kabuller, şiddetin görülmesini, itirazın duyulmasını güçleştirebilir. Öyleyse ailenin dönüşümünü tartışmak, onu ortadan kaldırma ya da idealize etme ikileminden çıkıp bakım sorumluluğunu soruşturmaktır. Ailede bakımın otoriteye dönüşmesi, yalnızca özel hayatın sorunu değildir. Ortak amaçlar etrafında kurulmuş topluluklarda da benzer sorunlarla karşılaşırız: Korunma ve dayanışma ihtiyacı, başkalarının bizim adımıza karar vermesini meşrulaştırır mı?
Şefin krala dönüşmesi
Aidiyetin sunduğu güvenlik ve dayanışma, topluluğun üyesi kalmak için belirli yükümlülükleri de beraberinde getirir. Bunlar müzakere edilen normlar olabileceği gibi sorgulanamayan buyruklara dönüşebilir. Farklı tarihsel geleneklerdeki aforoz, düşkün ilan etme, cemaatten dışlama uygulamalarının yaptırım gücü buradadır. Topluluğundan ayrılan kişi yalnızca kimliğini değil, ekonomik dayanışmasını, bakım ilişkilerini, hatta yaşayabileceği mekânı kaybedebilir. Böylece itaat, zor kullanılmadan da üretilebilir.
İnsan yalnızca korktuğu için boyun eğmez; tanınmak, sevilmek de kendi yargısını lidere ya da gruba devretmesine neden olabilir. Kapalı cemaatte kuşkunun sadakatsizlik sayılmasıyla taraftar grubunda rakibin düşmana dönüşmesi aynı olgular değildir. Yine de her ikisi de ortak amaç uğruna bir araya gelenlerin hangi eşikte kendi iradelerini lidere ya da kliğin iradesine bıraktığını soruşturmamızı sağlar. Başkalarının bilgisine güvenmek yaşamsaldır; tehlikeli olan, bu güveni sorgulanamaz otoriteyle karıştırmaktır.
Antropolog P. Clastres'in Devlete Karşı Toplum çalışmasında ele aldığı bazı Güney Amerika yerli topluluklarında şefin konumu, yönetme yetkisinden çok topluluğa karşı taşıdığı yükümlülüklerle tanımlanır. Şefin cömert olması, anlaşmazlıkları yatıştırması, konuşarak uzlaşma sağlaması beklenir; sözünü kabul ettirecek zor kullanma yetkisi bulunmaz. Şefin saygınlığı, buyurma gücünden ayrı düşünülebilir.
Clastres'in yorumları tartışmaya açıktır; bu toplulukları tahakkümden arınmış birer cennet sayamayız. Yine de ortaya koyduğu ayrım önemlidir: Topluluk adına konuşmakla topluluğun yerine karar vermek aynı şey değildir. Şefin krala dönüşmesi, bu ikisi arasındaki sınırın silinmesi olarak düşünülebilir. Temsil etme görevi, temsil edilenlerin iradesinden bağımsız karar verme tekeline dönüştüğünde, ortak irade giderek bir kişinin ya da kliğin iradesine tabi kılınabilir.
Bu değişimi yalnızca liderin karakterindeki bozulmayla açıklayamayız. Kararları kimin aldığı, kaynakların kimde toplandığı, hesap sorulup sorulamadığı, itiraz edenlerin başına ne geldiği gibi kurumsal sorular belirleyicidir. Başlangıçtaki dayanışma arzusu, denetim mekanizmaları kurulmadığında üyelerin haklarını korumaya yetmez. Ortak kararın yerini birkaç kişinin iradesi aldığında, temsil ile tahakküm arasındaki sınır da belirsizleşir.
Burada kolektif öznenin nasıl kurulduğu sorusu belirir. Kolektif özne, aynı topluluğa ait insanların toplamını aşar; birlikte karar verebilen, aldığı kararları sorgulayabilen, gerektiğinde değiştirebilen ilişkilerde kurulur. Ortak irade, üyelerin farklılıklarının karar süreçlerinde karşılık bulabilmesinde hayat bulur. Topluluk adına hareket edenlerin, ortak iradeden bağımsızlaşması, kolektif öznenin güçlenmesinden çok edilgenleşmesine yol açabilir.
Bunun karşısında kişiyi topluluktan bütünüyle bağımsız düşünmek de çözüm getirmez. İlişkiler kişileri birbirine bağlamaz; dönüştürür de. Başkasının sözü, tanıklığı ve eleştirisi, kişinin kendi hayatının öznesi olmasının koşulları arasındadır. Öyleyse mesele, bizden bağımsız bir ben yaratmak değil; kendisine itiraz eden benleri dışlamadan varlığını sürdürebilen bir biz kurmaktır.
Öğreşmek: Çemberin epistemik olanakları
Çocuğun toplumsallaşmasında ailenin ardından okul önemli kurumsal uğraklardan biridir. Modern okul, bilgiyi ve kültürü kuşaklar arasında aktarırken zamanın, mekânın, bedenin, söz hakkının nasıl düzenleneceğini de belirler. Kimin konuşacağı, kimin soracağı, hangi yanıtın kabul edileceği, öğrenmenin olduğu kadar otoritenin de örgütlenmesiyle ilişkilidir. İnsan öğrenmesini bireyin zihninde gerçekleşen bir süreç olarak düşünemeyiz çünkü kültürel birikim, toplumsallığa içkin kolektif değerdir.
Vygotsky'nin yakınsal gelişim alanı kavramı, öğrenmenin toplumsal ilişkiler içinde nasıl geliştiğini açıklar. Çocuğun tek başına çözemediği problemi, daha deneyimli birinin rehberliğinde ya da akranlarıyla işbirliği içinde çözebilmesi, öğrenme olanaklarının bireyin mevcut becerileriyle sınırlı olmadığını gösterir. Başkasının bilgisi, deneyimi, çocuğun kendi başına henüz yapamadığı bir eylemi yapabilmesini sağlar.
Dewey ise öğrenmeyi, deneyim içinde karşılaşılan sorunların soruşturulmasıyla ilişkilendirir. İnsan, içinde bulunduğu durumun yarattığı güçlükleri anlamaya, olası çözümleri sınadıkça, eyleminin sonuçlarıyla yüzleştikçe öğrenir; böylece bilgi, deneyimin olanağına dönüşür.
Vygotsky ile Dewey'in farklı yönlerden gösterdiği üzere, öğrenmenin toplumsal ve deneyimsel niteliğini kabul etmek, öğrenme ilişkilerindeki iktidar sorununu ortadan kaldırmaz. Birinin diğerine yardım etmesi, bilgiyi kimin belirlediği ya da hangi bilginin değerli sayıldığı sorularını ortadan kaldırmaz.
Öğreşmek kavramı, öğrenenin dünyayı anlamaya, dönüştürmeye katılırken kendisini de ilişkilerini de dönüştürmesini imler. Öğreşmekte bilen ile öğrenen arasındaki konumlar statik değildir. Bilgi, birinin sahip olup diğerine aktardığı tamamlanmış içerik olmaktan çıkar; deneyim, karşılaşma, itiraz, ortak eylem içinde yeniden yaratılır. Bilmekle eylemek, birbirini izleyen toplumsal praksisin iç içe geçmiş uğraklarıdır.
Bu düşüncenin mekansal metaforu çember olabilir. Çember, epistemik otoritenin katılımcılar arasında paylaşılmasını imler. Ne var ki herkesin çember biçiminde oturması, demokratik öğrenme topluluğu kurulduğu anlamına gelmez. Öğretmenin yanılmaz sayıldığı, farklı görüşün susturulduğu, soruların yalnızca önceden belirlenmiş yanıtları bulmak için sorulduğu çember de elbette mümkündür.
Belirleyici olan, kimin bilgisinin değerli sayıldığı, hangi iddiaya hangi gerekçelerle itiraz edilebildiği, katılımcıların öğrenme ilişkisinin kurucu öznesi olup olamadığıdır. Birinin konuşabilmesi kadar, söylediklerinin ortak düşünmeyi değiştirebilmesi de önemlidir. Öğreşmek, benin biz içinde erimesi değil, kendi sesiyle bizi dönüştürürken başkalarının sesinden öğrenebilmesidir.
Dayanışmanın örüntüleri, iktidarın gölgeleri
Geçmişin dayanışma biçimlerini bugünün ideallerine dönüştürmeden okuyabiliriz. Anadolu'daki imece, ortak işlerin paylaşılarak yapılmasını sağlamıştır; ancak bu, emeğin kadınlarla erkekler arasında adil bölüşüldüğünü, işin nasıl yapılacağına herkesin eşit söz hakkıyla karar verdiğini göstermez. Birlikte iş yapmak, birlikte karar vermek anlamına gelmez. Ortak emeğin özgürleştirici niteliğini anlamak, emeğin nasıl bölüşüldüğü kadar, bölüşümün kurallarının nasıl belirlendiğiyle de ilişkilidir.
Meksika'nın Chiapas bölgesindeki Zapatistaların özyönetim deneyimi, bu soruyu başka ölçekte düşünmemizi sağlar. 2023'te ilan edilen düzenlemede Yerel Özerk Yönetimler (GAL) topluluk meclislerine bağlanır. Sağlık, eğitim ve tarım gibi ihtiyaçlar için yerel yönetimlerin birlikte plan yapabilmesi, üst ölçeklerdeki koordinasyon birimlerinin ise topluluklara hesap vermekle yükümlü tutulması öngörülür. Buradaki özgünlük, birlikte yaşamın sorunlarını çözecek yetkinin merkezde birikmesini önleme girişimidir.
Bunun ne ölçüde gerçekleştiğini söylemek, ilan edilmiş ilkelere bakmakla sınırlı kalamaz. Kadınların, gençlerin, farklı düşünenlerin kararlara hangi ölçüde katılabildiğini, kaynakların nasıl bölüşüldüğünü, çatışmaların nasıl çözüldüğünü de soruşturmayı gerektirir. Bir kararın “halk adına” alınmasıyla halkın o kararın oluşumuna katılması arasındaki fark, tam da burada sınanır.
Dolayısıyla topluluğun özgürleştirici niteliği, ortak amaçların nasıl belirlendiğinde, bu amaçlara kimlerin itiraz edebildiğide, alınan kararların kimler tarafından değiştirilebildiğinde görülebilir. Birlikte yaşamın siyasal sorusu, yönetme yetkisinin nasıl kurulduğu, nasıl sınırlandırılabildiğidir.
Eşik: Kimin hayatı, kimin sözü?
Kovuk korunmayı, çember karşılaşma ile ortak düşünmeyi, eşik ise topluluğa katılmanın, orada farklılaşmanın, gerektiğinde ayrılmanın koşullarını gösterir. Bunlar, aynı topluluğun farklı yüzleridir. Topluluk üyelerini korurken onları susturabilir; söz hakkı tanırken söylediklerinin kararlara yansımasını engelleyebilir; içeride dayanışmayı güçlendirirken ayrılmayı neredeyse imkânsızlaştırabilir.
Eşik, kimin içeri alınacağına, kimin hangi koşullarda kalabileceğine, kimin farklılaşabileceğine, kimin ayrılabileceğine ilişkin belirlenimlerin de imgesidir. Topluluğun sınırları, üyelerinin güvenliğini sağlayabildiği gibi, onların hayatlarına müdahalenin gerekçesine de dönüşebilir.
Bu nedenle özgürleştirici topluluğun ölçütünü sözün ortak hayatı değiştirebilme gücünde arayabiliriz. İnsanın düşüncesini dile getirmesi, kararlara katılması, gerektiğinde ayrılabilmesi, içinde bulunduğu ilişkileri dönüştürebilmesi, aynı özgürlük sorununun farklı yüzleridir.
Üstelik ayrılma hakkının tanınmış olması, ayrılmanın gerçekten mümkün olduğu anlamına gelmez. Ekonomik bağımlılıklar, bakım ilişkileri, dışlanma korkusu, topluluğun dışında hayatını sürdürebileceği olanakların sınırlılığı, biçimsel olarak açık duran eşiği geçilmez kılabilir. Kişinin kendi hayatının öznesi olabilmesi, yalnızca gitme özgürlüğüne değil, kalırken kendi sözünü koruyabilmesine de bağlıdır.
Geleneksel bakım, dayanışma ilişkileri dönüşürken insanların korunma, birlikte hareket etme ihtiyaçları ortadan kalkmıyor. Bu ihtiyaçların kimi yerde piyasa, kimi yerde devlet, kimi yerde yeni topluluk biçimleriyle karşılanması, bağımlılık ile özgürlük arasındaki gerilimi de farklı koşullarda yeniden üretiyor. Kamusal hakların yerini bütünüyle aileye, cemaate ya da gönüllü dayanışmaya bırakmak, korunma ihtiyacını yeniden kişisel bağ(ım)lılık ilişkilerine teslim edebilir.
Özgürleştirici bir biz, kendisine itiraz edenleri dışlamadan varlığını sürdürebilme, kendisini tamamlanmış saymak yerine her yeni karşılaşmalarla yeniden kurulabilme kapasitesine sahip topluluklarda hayat bulabilir. Topluluğun etik niteliği, ilan ettiği ilkelerden çok, farklılık ve itiraz karşısında nasıl davrandığında açığa çıkar.
İnsanın toplulukla birlikte özneleşmesi, topluluğun içinde erimesini gerektirmez. Tersine, kendi sesini koruyabildiği, başkalarının sesini duyabildiği, ortak hayatı dönüştürmeye katılabildiği ölçüde, ben ile biz arasındaki ilişki yeni olanaklarla zenginleşerek güçlenir. Öyleyse birlikte yaşamanın sorusu, birarada kalırken birbirimizin özgürlüğünü nasıl koruyacağımızı yönelik olabilir.
Hiçbir ilişki boşlukta kurulmaz. Bir ailenin sofrası, okulun sınıfı, köyün meydanı, mahallenin sokağı, modern apartmanın kapıları; kimlerin karşılaşıp kimlerin birbirinden yalıtıldığını, kimin sesinin duyulabildiğini, ortak hayatın nerede başlayıp nerede bittiğini etkiler. Birlikte yaşamı kurarken mekanı düzenler; düzenlediğimiz mekanda da ilişkilerimizi yeniden kurar, buna da hayat deriz.










