Görev: Ay yolculuğu

Geçen ay SpaceX, ABD Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi’nin (NASA) Artemis Programı kapsamında NASA astronotlarını Ay’ın yüzeyine taşıyacak uzay aracının inşası için başlatılan ihalenin galibi oldu. SpaceX’in zaferi, NASA’nın içindekiler dışında kimsenin beklemediği bir sonuçtu. Zira şirketin rakiplerinden Blue Origin; Lockheed Martin, Northrop Grumman ve Draper'dan oluşan bir "milli takım" takım kurmuş, ihale sürecini önde götürüyordu. Kararın ardından Blue Origin ve Dynetics, ABD Hükümet Sorumluluk Ofisi’ne (GAO) 50 sayfalık bir itiraz başvurusunda bulundu. NASA, itirazlar sonucunda projeyi askıya alırken 2024’te Ay’a yolculuk planları ertelenme riskiyle karşı karşıya kaldı.

Artemis Programı

NASA, 2017 yılında başlatılan ve Yunan Ay tanrıçası “Artemis”in adı verilen keşif programı kapsamında üç aşamadan oluşan insanlı bir Ay yolculuğu planlıyor. Plan, dört astronotun Orion uzay aracı ile Ay'ın yörüngesine gönderilmesini, daha sonra astronotlardan ikisinin Ay’ın yörüngesinde inşa edilecek kalıcı bir istasyona geçmesini ve Orion'dan SpaceX tarafından geliştirilecek araca geçerek Ay'a iniş yapmasını kapsıyor.

2024’te ilk seferini gerçekleştirmesi ve 2028’e kadar sürmesi planlanan programın ana hedefi, Ay ve Mars’a uçuşlarda sürekli kullanılabilecek bir kalkış ve iniş sistemi oluşturmak. Yaklaşık bir hafta boyunca Ay yüzeyini keşfedecek iki astronottan birinin kadın veya siyahi olması hedefleniyor.

Geliştirme ve ihale süreci

NASA, Nisan 2020’nin sonunda 967 milyon dolar ödenek ayırdığı program için SpaceX, Blue Origin ve Dynetics ile 10 aylık bir sözleşme imzaladı. Yarışın başında SpaceX’e 135 milyon dolar; Dynetics’e 253 milyon dolar, Blue Origin’e ise 579 milyon dolar hibe desteği verildi.

Aslında plan, 10 aylık geliştirme sürecinin sonunda iniş sistemlerinin maliyetleri ve teknik özellikler dikkate alınarak üç ekipten ikisini seçmekti. İhalede SpaceX, 2,9 milyar dolar ile en düşük teklifi verirken Blue Origin; 5,9 milyar dolar, Dynetics ise resmî tutarı açıklamasa da en yüksek teklifi verdi. Üç şirket arasında Dynetics, teknik puanlandırmada “marjinal” notuyla en düşük sırayı alırken SpaceX ve Blue Origin “kabul edilebilir” olarak sınıflandırıldı. Yönetim notu sıralamasında SpaceX ve Blue Origin, “olağanüstü” notu alırken Dynetics, “çok iyi” seviyesinde kaldı.

Eğer NASA orijinal planına sadık kalarak iki şirket seçmiş olsaydı kazananlar yüksek ihtimalle SpaceX ve Blue Origin olurdu. Fakat NASA, bugüne kadar program için ihtiyacı olan 3 milyar dolar bütçenin sadece %25’ini alabildiği için en uygun maliyetli ve teknik olarak uygun seçeneği seçmek zorunda kaldı.

İtirazlar

Blue Origin ve Dynetics, ABD Hükümet Sorumluluk Ofisi’ne sundukları itiraz dilekçesinde NASA’yı SpaceX’e haksız avantaj sağlamakla suçluyor. Bu suçlamanın nedeni, NASA’nın ihalede en düşük teklifi veren SpaceX’ten ödeme planını NASA'nın bütçesine uygun olacak şekilde yenilemesini istemesi. Blue Origin ve Dynetics, aynı şansın kendilerine sunulması durumunda tekliflerini değiştirebileceklerini; ancak NASA’nın bu konuda ön yargılı bir tutum sergilediğini savunuyor.

Blue Origin, NASA’nın ilk aşamada planladığı gibi ikinci bir şirketle daha anlaşma imzalamasını talep ediyor. Şirkete destek çıkan Ticaret, Bilim ve Ulaşım Komitesi Başkanı Senatör Maria Cantwell, ABD Inovasyon ve Rekabet Kanunu’nu öne sürerek NASA’nın ikinci bir sözleşme imzalamasını ve Kongre’nin iki şirkete toplam 10 milyar dolar fon sağlaması önerisinde bulundu. Cantwell’in önerisi, Senato’da oylamaya açılacak.

Gecikmeye neden olacak mı?

“Ay’a geri dönme projesi” ve SpaceX’in 2,9 milyar dolarlık anlaşması itirazlar nedeniyle şimdilik askıya alındı. ABD Hükümet Sorumluluk Ofisi’nin 4 Ağustos’a kadar konu hakkında bir karara varması bekleniyor. SpaceX, karar verilene kadar projeye yönelik tüm çalışmalarını durduracak. Dolayısıyla Artemis Programı’nın 2024 hedefinde gecikme olması ihtimali yüksek görünüyor.

NASA'ya gelince; ajans rekabetin hâlâ devam ettiğini söylüyor. SpaceX'le yapılan sözleşme sadece iki görevi kapsıyor: test ve mürettebat görevi. NASA'ya göre, bu görevlerin ötesindeki her şey rekabete açık. Bu da Ay yarışlarının bitmesinin çok uzak olduğu anlamına geliyor.