İstanbul'dan #Catstabul’a: Türkiye'nin kedilerinin ünü sınırları nasıl aştı?

^{Kapak fotoğrafı: City Cats of Istanbul kitabının yazarı Marcel Heijnen.}

Artık Türkiye’nin en ünlüsü ne Tarkan ne dizi oyuncuları ne de günümüz siyasetçileri. Yıllardır oryantalist klişelere sıkışmaktan şikayet eden, yeni bir hikaye ile gün yüzüne çıkmayı bekleyen Türkiye’nin artık hepimizin yakından tanıdığı starları var: İstanbul kedileri. 

Bu patili kültür elçilerinin etkisini en son Atlético Madrid-Galatasaray maçı vasıtasıyla yeniden gördük. Madrid ekibi, İstanbul yolculuğunu kedi fotoğrafları paylaşarak duyurmayı tercih etti. 

Kediler artık geçici bir internet trendinin çok ötesinde, İstanbul’un yaşayan ve zamansız bir sembolü; Türkiye’nin imajının ayrılmaz bir parçası. Artık Türkiye deyince bir yabancının aklına ilk aklına gelen şey kediler olabiliyor, sadece onları sevmek için bile İstanbul’a gelmek isteyenler var. Peki, eskiden yabancı basının pek de dikkatini çekmeyen kedilerimiz, nasıl Türkiye’den çıkan en samimi hikayelerden birine dönüştü?

Batı’nın kediler ile imtihanı 

İstanbul kedilerinin tarihi İstanbul’un tarihi ile beraber yazılmış. Şehrin dünya ticaretinin başkenti olduğu yıllarda tüccarların gemilerinden kaçarak tüm kente yayıldıkları düşünülen kediler, aynı köpekler ve güvercinler gibi Osmanlı döneminde sosyal hayatın ayrılmaz parçaları olmuş. 

Yüzyıllardan beri şehir halkıyla iç içe yaşayan, mahalle sakini olarak görülen kediler, o zamanlardan beri yolu İstanbul’a düşmüş Batılı seyyahlara da kültür şoku yaşatıyor. Türkiye’de gerek dinî ve kültürel etkiler gerekse haşereleri önlemesi nedeniyle hoş karşılanan şehir kedileri, Batı dünyasında tarihsel olarak çok daha mesafeli, hatta negatif bir algıyla karşılanıyor. 

• Orta Çağ Avrupa’sında hastalık taşıyıcısı olarak suçlanıp kentlerden dışlanan kediler, bugün hâlâ steril bir kent yaşamının dışına itilmiş durumda.

İşte bu kalıplaşmış algı yüzünden İstanbul’daki kedi popülasyonu yakın zamana kadar değil şimdi olduğu gibi romantize edilmek, Batılı modernleşme standartlarına göre bir kent zafiyeti olarak görülüyordu. Paris, New York gibi metropollerde kontrol edilemez hâle gelen haşere popülasyonuna karşı kediler hiçbir zaman bir alternatif olarak görülmedi. Aksine, sıklıkla düzensizlik ve gelişmemişlikle eşleştirildiler. 

Fakat İstanbul kedileri, bugün sadece Türkiye’nin kültür elçiliğini üstlenmiyor, Batı’daki kalıplaşmış sokak hayvanı algısını da kırıp birlikte yaşamanın mümkün olduğu bir dünyayı gösteriyor. 

İstanbul’un #Catstabul’a dönüşümü

İnternet çağından bu yana, kediler mutluluğun evrensel dili. Dünya değişiyor, ama kedi videoları popülerliğini yitirmiyor. Her gün milyonlar tarafından sosyal medyada izlenen kediler, dijital dünyanın değişmez maskotları konumunda. İstanbul kedileri de kedilerin mutluluk ile eşleştiği bu dünyada internetin radarına girdi. 

Geçen yıllarda kaybettiğimiz Ayasofya’nın kedisi Gli, "ağababa" duruşuyla en meşhur internet fenomenlerinden biri oldu. Hatta dönemin Amerikan başkanı Barack Obama bile Ayasofya ziyaretinde Gli ile fotoğraf verdi. 

Fakat dünya kamuoyunun İstanbul kedilerinin değerini en gerçek hâliyle anlaması 2016’da vizyona giren Kedi belgeseli ile oluyor. Ceyda Torun yönetmenliğinde çekilen, bambaşka hayatlar yaşayan İstanbulluların kedilerle kurduğu özel bağı anlatan belgesel, modern bir külte dönüşüyor. 

Belgesel, Türkiye’nin en çalkantılı günlerini yaşadığı, dünyada terör saldırıları, bölgesel karışıklıklarla anılmaya başladığı günlerde sadece kedileri değil, onlarla dertleşen, yemeğini paylaşan, başlarını okşayan İstanbulluları da gösteriyor. Neredeyse diplomatik bir misyon üstlenerek yabancı basında unutulmuş Türkiye’yi gösteren kedilerimiz, zamanla Türk misafirperverliğinin, hoşgörüsünün, birlikte yaşama arzusunun en somut simgeleri oluveriyor.

Bir zamanlar yabancı basında görmezden gelinen, burun kıvrılan sokak sakinlerimiz, artık seyahat yazılarında ballandırılarak anlatılıyor, İstanbulluların kedilere gösterdiği merhamet Türkiye’yi özel kılan bir yaşam felsefesi olarak sunuluyor. 

Sosyal medyada ise İstanbul’un artık yeni bir lakabı var: "Kedilerin başkenti". Caddelerde oynayan, insanlarla iletişim kuran, metro duraklarında komikler yapan kedilerin videoları milyonlar tarafından izleniyor. Kedilerin insanlardan korkmamaları, görece bakımlı görünmeleri "Türklerin hayvan sevgisi" olarak övülüyor.

Peki İstanbul gerçekten kedi cenneti mi?

Fakat bu fenomen bazıları tarafından aşırı romantik olmakla da eleştiriliyor. Hayvanseverler tarafından bir zamanlar örnek gösterilen "kısırlaştır-aşılat-yerinde yaşat" politikasının yeni sokak hayvanları tasarısıyla birlikte geçerliliğini yitirdiği bir gerçek. 

• Bu kanun daha çok sokak köpeklerine odaklanmasına, kamuoyundaki tepkiler sonrası kedilerin tasarıdan muaf tutulmasına rağmen, bu bağlayıcılığın resmiyeti halen tartışmalı. 

Bu tasarının sadece ülke değil dünya gündemine de oturma sebeplerinden biri, herhangi bir ülkede değil artık hayvan sevgisiyle özleşmiş Türkiye’de hayata geçirilmesi.

Bunun yanında, İstanbul’daki birçok kedinin zor şartlar altında yaşadığı, hayvan barınaklarındaki problemler, hayvan cinayetleri ve kötü muamelenin varlığı da dile getiriliyor, bu tarz sorunların İstanbul kedilerinin romantizme edilmesiyle görmezden gelindiği savunuluyor. Fakat şu da bir gerçek ki Türkiye kamuoyu hayvan haklarıyla ilgili meselelerde dünya genelinden çok daha hassas. Hayvanlara kötü muamelenin Türkiye’de daha çok gündem olmasının altında, hayvanlarla birlikte yaşamaya alışmış bir toplumun değerleri yatıyor.

Bu tartışmalara rağmen, kediler artık Türkiye’nin uluslararası kimliğinin kenarında köşesinde değil, tam merkezinde. Türkiye’de çekilmiş bir kedi videosunun sosyal medyada viral olması, on binlerce dolar harcanmış PR çalışmalarından daha fazla "soft power" getiriyor. 

• Belki de bunun en büyük sebebi kedilerle birlikte yaşama isteğinin samimiliği. İşe giderken metro parmaklıklarında bekleyen kedinin bir yabancıya kendini sevdirmek için başını çevirmesi, büyük bütçeli bir turizm reklamından daha organik, daha içten, daha özel geliyor. 

Dünya için kedilerin toplumumuzda gündelik hayatın bir parçası olması, aynı zamanda şefkat ve empatinin de göstergesi. Çünkü hayvanlara iyi bakan insanlara daha çok güven duyulması bize özel değil, evrensel bir sezgi. Tam da bu yüzden, karmaşanın gölgesinde neşe ile kendini sevdirmeye devam eden kedi, artık toplumun en özgün ruhu.