Jerome Powell, yeni Paul Volcker olabilir mi?

“Fed, yüksek enflasyon ile son iki yılın para politikası arasındaki bağlantıyı gözden geçiriyor mu?”

ABD Merkez Bankası Başkanı (Fed) Jerome Powell, 15 Haziran 2022’de politika faizini 1994’ten bu yana ilk kez 75 baz puan artırdıktan sonra kameraların karşısına geçtiğinde karşılaştığı sorulardan biri buydu. Powell’ın soruya cevabı, son zamanlarda üstlendiği ve eski Fed Başkanı Paul Volcker ile sıkça karşılaştırılmasına neden olan “enflasyon savaşçısı” duruşundan biraz farklı, suçu üstlenmekten uzaktı: “Ekonomiyi birçok farklı gücün yönlendirdiğinin farkındayız; ancak yakın tarihte pandemi, Rusya-Ukrayna savaşı ve Çin’deki kapanmalar gibi olağanüstü şoklarla karşılaştığımızı da göz ardı etmemek lazım.”

Geçen yılın çoğunu, enflasyonun “geçici” olduğunu söyleyerek geçiren Powell, bu cevapla bir yandan yüksek enflasyon ortamında faiz artırımlarına devam edileceğinin sinyalini veriyordu; diğer yandan ise bir süredir karşılaştırıldığı eski Fed Başkanı Volcker’ın rolünü üstlenmeye henüz hazır olmadığını gösterir gibiydi. Peki, son dönemde Paul Volcker’ın adı neden bu kadar sık anılmaya başlandı? Jerome Powell, yeni Paul Volcker olabilir mi? Gelin birlikte inceleyelim.

Merkez bankacılığında bir efsane: Paul Volcker kimdir?

1970’lerde tüm dünya petrol krizinin etkisindeyken ABD’de enflasyon, %12 seviyelerine ulaşmış; dönemin başkanı Gerald Ford, Whip Inflation Now (WIN) (Hemen enflasyonu kırbaçla) isimli bir program başlatmıştı. Vatandaşları tasarrufa yönlendirerek enflasyonu düşürmeyi amaçlayan WIN, beklenen başarıya ulaşamazken Ford’un görevi bıraktığı 1978’de enflasyon hala oldukça yüksekti. Bu noktada devreye, ABD’nin en etkili merkez bankası başkanlarından biri olarak görülen Paul Volcker girdi.

Ağustos 1979’da Fed başkanı olarak atanan Volcker, göreve gelmeden önce dönemin başkanı Jimmy Carter’dan icraatlarını belirleyecek üç istekte bulundu: Fed tamamen bağımsız olacak, enflasyonla mücadeleye odaklanacak ve sıkı para politikası uygulayacaktı. Volcker yönetimi altında faizler, bir sene içinde %11 seviyelerinden %20’ye kadar yükseltildi. Haziran 1981’de ise %21,5 ile zirveyi gördü. Faiz artışları devam ederken ülkede işsizlik, %11’e çıkmış; otomobil üreticileri satamadıkları otomobillerin anahtarlarını Fed’e postalamaya, çiftçiler traktörleriyle Fed binasının etrafında tur atmaya başlamıştı.

Volcker, dönemin istenmeyen adamıydı; ancak sıkı para politikasındaki inatçı yaklaşım işe yaradı. ABD’de enflasyon, 1980’de %14,6 ile zirveyi gördükten sonra Haziran 1983’te %2,5’a kadar düştü. 1980’lerin ortasında hem işsizlik hem de enflasyon 1970’lerdeki seviyelerinden çok uzakta rekor düşük seviyelere geriledi, faizler de aşamalı olarak düştü.

Jerome Powell, nasıl bir politika izledi?

Volcker’ın başarısının yansımaları, yaklaşık 40 sene sürdü. 2020’lere geldiğimizde ise ABD, yeniden yüksek enflasyon tartışmalarının ortasında kaldı. Pandemi kısıtlamalarının başladığı Mart 2020’de %1,5 olan yıllık enflasyon, Mayıs 2022’de %8,6 ile son 40 yılın zirvesine çıktı. Buna karşılık, uzun bir süre enflasyonun “geçici” olduğuna dair söylemlerde bulunan hâlihazırdaki Fed Başkanı Powell, sene başında “Belki de 'geçici' terimini bırakmanın zamanı gelmiştir,” diyerek şahin olarak tanımlanan daraltıcı para politikasının sinyallerini verdi.

Geçen yıl kasım toplantısıyla varlık alımlarının hızını düşürmeye başlayan Fed, mart ayında varlık alım operasyonunu tamamlayarak faiz artışlarına başladı. Banka, mart ayında 25 baz puan artışla 2018'den bu yana ilk kez faiz artırımına giderken mayısta, 50 baz puan ile 2000 yılından bu yana en hızlı faiz artışını gerçekleştirdi. Son olarak, haziran toplantısında faizler, 75 baz puan artışla %1,50-1,75 aralığına yükseltildi. Böylece, 1994’ten bu yana tek seferde en hızlı faiz artışı gerçekleştirilmiş oldu.

Neden karşılaştırılıyor?

ABD’de seneler sonra yükselen enflasyon ve ardından gelen faiz artışları, doğal olarak akıllara 1960 ve 1970’lerdeki yüksek enflasyon dönemini getirirken iki dönem sıkça karşılaştırılmaya başlandı. İki dönemin karşılaştırılmasının en büyük nedeni, her iki dönemde de enflasyonun genellikle düşük olduğu uzun bir süreden sonra hızla yükselmeye başlaması; ancak dönemler arasında ciddi farklılıklar olduğunu da göz ardı etmemek gerekiyor.

Öncelikle benzerliklere bakacak olursak; iki dönemde de ağır fedaral harcamalar talebi artırırken enflasyonun yükselişinde etkili oldu. 1960 ve 1970’lerde, Vietnam savaşı ve “Büyük Toplum” programları; 2020’li yıllarda ise Covid-19 pandemisi devlet harcamalarını artırdı. 1970’lerde petrol krizi nedeniyle küresel enerji ve gıda fiyatlarında yaşanan şokların bir benzeri de günümüzde, Rusya’nın Ukrayna’yı işgali nedeniyle yaşanmaya başlandı.

Öte yandan, iki dönem arasında kritik farklılıklar da var. ABD’de Volcker öncesi dönemde, Fed’in faiz oranlarını yükselterek enflasyonla mücadele etme eğilimi, ekonomiyi yavaşlatma ve işsizliği artırma ihtimali nedeniyle siyasi direnişle karşılaşıyordu. Dolayısıyla Volcker, oldukça sert bir siyasi iklimde zor kararların insanı olmuştu. Buna karşılık, mevcut Fed Başkanı Powell’ın enflasyonu düşürme çabaları, en azından şimdiye kadar hem Beyaz Saray hem de Kongre'den hatırı sayılır bir destek görüyor.

Ayrıca bazı ekonomistler, günümüzdeki Fed’in Volcker dönemine kıyasla enflasyon çok daha düşük seviyelerdeyken faiz artırımlarına başladığına ve bu nedenle Powell’ın Volcker kadar agresif bir tutum sergilemek zorunda kalmayacağına dikkat çekiyor. 40 yıl önce enflasyon yükselirken Fed yetkilileri, işgücü piyasasına çok fazla zarar vermekten endişe ettikleri için faiz oranlarını yükseltme konusunda daha çekimser davranmışlardı. Hızlı hareket etme konusundaki bu isteksizlik, enflasyonun ancak sert tedbirler sonucunda düşmesine neden olmuştu. Günümüzde ise Fed, kimilerine göre geç kalmış olsa da enflasyon henüz çift haneli rakamlara ulaşmadan sıkı para politikası uygulamaya başladığı için çoğu tüketici ve yatırımcı, maliyetlerin çok geçmeden daha düşük seviyelere dönmesini bekliyor. 

Şimdi ne olacak?

Fed, son toplantısında bu yıla ilişkin enflasyon tahminini yükseltirken büyüme beklentilerini düşürdü. Enflasyon tahmini, 2022 için %4,3’ten %5,2’ye; 2023 için %2,7’den %2,6’ya, 2024 için %2,3’ten %2,2’ye çekildi. ABD ekonomisinin bu yıla ilişkin büyüme tahmini ise %2,8'den %1,7'ye düşürüldü. Tahminlerde yapılan değişiklik, Fed’in önümüzdeki dönemde enflasyonda hızlı bir düşüş beklemediğini gösteriyor; nitekim bu durum da “enflasyonla koşulsuz-şartsız bir şekilde savaşacağını” belirten Powell’ın gittikçe daha çok Volcker’ın agresif politikasına yaklaşma ihtimalini artırıyor.

Eski Hazine Bakanı Larry Summers'ın kaleme aldığı yakın tarihli bir makale, Powell’ın enflasyonu hedeflendiği gibi %2’ye düşürmesi için 40 yıl önceki kadar sert önlemler alması gerektiğini öne sürüyor. Princeton Üniversitesi’nden bir profesör ise son dönemde sıkça gündeme gelen resesyon riskine dikkat çekerek “Kalıcı fiyat baskılarıyla başa çıkmak için aşırı agresif eylemler de tehlikeler taşıyor. Ekonomi, işsizliğin hızla arttığı çok şiddetli bir durgunluğa itilebilir,” ifadelerini kullanıyor.