Kaçınılmaz belirsizlik: Beşinci sanayi devrimi

Dijital ve otomasyon tabanlı kazanımları hayatımızın merkezine koyan Endüstri 4.0 yerini, odağına insan, toplum ve gezegeni alan, süreçlerin bu bakış açısıyla yeniden tasarlandığı Endüstri 5.0’a bırakıyor. Kendimizi bir anda yeni bir ekonomi çerçevesi içinde bulmamıza sebep olacak bu süreç, istihdam, kentleşme, göç ve gelir dağılımı gibi beşeri konular da dahil olmak üzere pek çok alanda kalıcı değişiklikler görmemize neden olacak. 

Nedir?

Beşinci sanayi devrimi ya da manşet adıyla Endüstri 5.0, imalat süreçlerinde insan ile makinelerin etkileşiminin yeni aşamasını tanımlamak için kullanılan bir terim. Avrupa Birliği, Endüstri 5.0’ı “sanayinin topluma katkısını ve rolünü güçlendiren; verimlilik ve üretkenliğin ötesinde insanı üretimin merkezine koyan ve gezegenin sınırlarına saygı göstererek refah sağlayan bir vizyon” olarak tanımlıyor. Bu tanımdan hareketle, bu süreci otomasyon, robotik ve son dönemlerde yapay zeka gibi teknolojilerine “insani dokunuş” katılması olarak düşünebiliriz. Diğer bir ifadeyle, önceki sanayi devrimlerinin üzerinde ve yeni dönemin imkan ile talepleri çerçevesinde şekillenen Endüstri 5.0, tam otomasyon vizyonunu korurken, verimlilik hedefinin hem işgücü hem de çevresel etkilerini odağına alıyor. 

Endüstri 5.0 hareketi farklı bölgelerde birbirinden bağımsız olarak filizlendi. Japonya’nın 2017 yılında duyurduğu Toplum 5.0 vizyonu bu alandaki ilk adım olarak değerlendirilebilir. Teknolojinin insan refahı için kullanılması fikrinin ana teması olduğu bu yaklaşım, salgın döneminde AB genelinde de tartışmaya açıldı. Zaman içinde dijitalleşme süreçleri, imalat faaliyetlerinin çevresel etkileri, tedarik zinciri kaynaklı riskler ve üretim faktörlerindeki esneklik gereksinimleri gibi kavramlar da bu felsefenin tamamlayıcı unsurları olarak sürece eklendi. 

Endüstri 5.0 üç ana dikey üzerinde yükselen bir yaklaşım olarak kabul ediliyor. İnsan odaklılık, teknolojinin, insanın yerine geçen değil insana yardımcı olan bir araç olarak yeniden değerlendirilmesi gerektiğini savunuyor. Bu çerçevede, teknolojik atılımlar ve çıktıların insanların hem daha verimli hem de daha güvenli çalışmasını sağlaması hedefleniyor. Tekrar eden ağır işlerin robotlar, yaratıcılık, problem çözme ve karar alma gibi görevlerin ise insanlar tarafından yapılması gerektiğini savunan bu dikeyin manşeti ise “cobot” (collaborative robot) kelimesi ile özetleniyor. 

Dayanıklılık teması, verimliliğin sürdürülebilir bir şekilde korunmasını hedefliyor. Burada, üretim faktörlerinin dış şoklara karşı kırılganlığının hafifletilmesi amaçlanıyor. Salgın döneminde yaşanan olumsuz deneyimlerin büyüttüğü bu dikey aynı zamanda faktörlerin yeni değişkenlere uyum sağlama kabiliyetinin artırılması amacını taşıyor. Diğer bir ifadeyle, sürdürülebilir üretim (esneklik ve sağlamlık) bu temada verimlilikten daha önce konumlanıyor. 

Sürdürülebilirlik teması ise önceki dönüşüm süreçlerinde hep gündemde olmakla birlikte Endüstri 5.0, ile tam entegrasyonunun yapılması gereksinimini vurguluyor. Endüstri 5.0 ile işletmelerin sadece zarar azaltmaya değil, net pozitif etki yaratmaya odaklanması teması öne çıkıyor. Diğer bir ifadeyle, şirketlere karbon emisyonlarını sıfırlamanın ötesinde ormanlaştırma, yenilenebilir enerji yatırımları gibi ilave görevler tevdi ediliyor. 

Dip toplamda, Endüstri 5.0, şirketlere sadece hissedar karlılığını değil, tüm paydaşların (çalışanlar, müşteriler, toplum, çevre) faydasını maksimize etme görevi veriyor. 

Potansiyel etkiler ve tartışmalar

Teknolojik gelişmelerin işgücü üzerindeki etkileri tarih boyunca tartışılagelmiştir. Her bir teknolojik devrimin, iş kollarını yok edeceği ve istihdam piyasasını bozacağı önyargısıyla değerlendirilmesi geleneği de bakidir. Endüstri 5.0, önceki temalara kıyasla bu alanda daha iyimser bir tablo çiziyor. Bu tema, yapay zeka ve otomasyonun beşeri sermayeyi ikame etmesi yerine ona yardımcı olmasını öğütlediğinden ana beklenti, söz konusu dönüşümün istihdama olumlu yansıyacağı yönünde. Daha sağlıklı ve tatmin edici iş ortamlarının vaat ettiği faydalar düşünüldüğünde bu yaklaşım makul görünüyor. 

Öte yandan, bu dönüşüm süreci de öncülleri gibi bazı sancılar yaratacak. Yapay zeka ve robotların, her ne kadar rutin ve tekrar eden işleri devralması öngörülse de orta seviyede beceri gerektiren işlerde insan ihtiyacının azalma potansiyeli bulunuyor. Bu da ekonomi yönetimlerinin bu alanda yeni uygulamaları ve koruyucu önlemleri tasarlayarak devreye almasını zorunlu kılıyor. Söz konusu etkinin beklenenden hızlı ve hazırlıksız bir ortamda yaşanması ise gelir dağılımının düşük gelir grubu mensupları aleyhine bozulmasına kadar geniş bir alanda kendini gösterebilir. 

Bu süreç, yönetici otoritelerin yanında kurumlara da önemli ödevler yaratıyor. Yenilenecek üretim modelleri, üretim tesislerinin yeniden şekillenmesi, çalışanların ise beceri geliştirme ya da yeniden eğitim programlarına dahil edilmesi gereksinimini doğuruyor. Bu da getirisi uzun vadeli olan ilave yatırım bütçeleri anlamına geliyor. 

Endüstri 5.0 hareketinin potansiyel etkileri elbette ki bunlarla sınırlı değil. Uluslararası ticarette rekabet koşullarında yaşanacak değişimler, yapay zeka yatırımları için duyulacak fonlama gereksinimi ile finansal etkiler, yine yapay zeka yatırımları ile gündemimize giren nadir elementler kaynaklı jeopolitik etkiler, işgücü göçü hareketleri ve benzeri hususlarda kayda değer gelişmeler izleyeceğiz. 

Sonuç

Özetle, etki alanı çok geniş olan kalıcı bir değişimin eşiğindeyiz. Beşeri tarafta, işgücü piyasasının (ve henüz işgücüne dahil olmayan genç nüfusun) bu dönüşüme uyum sağlaması kritik önem arz ediyor. Buradaki temel eğitim, mesleki eğitim ve beceri dönüşümü sürecinin hem otoriteler hem de kurumlar tarafından titizlikle hazırlanarak uygulamaya hazır hale getirilmesi gerekiyor. 

Bunun yanında, Endüstri 5.0 ile oluşabilecek dengesizlikler ve derinleşebilecek eşitsizliklerin yönetimi konusunda da hem politika yapıcılara hem de girişimlere büyük görevler düşüyor. Bu noktada, gelir paylaşımı adaletsizliğinde uçurumun derinleşmesi riski en önemli konu başlığı olarak öne çıkıyor. 

Öte yandan, yeni dönemin yaratabileceği potansiyel sorunları bugün, eskiye kıyasla çok daha iyi analiz edebiliyoruz. Bu kabiliyet sayesinde de bu riskleri atılacak doğru adımlara (ve örneğin dört günlük çalışma haftaları gibi önlemler de dahil olmak üzere hayatımıza doğrudan etki edecek güncellemelerle) yönetmek mümkün görünüyor. Beşeri etkilerin yanında yukarıda bahsi geçen daha büyük çaplı risklerin yönetimi de politika ve makroekonomik trendler çerçevesinde bir noktada dengelenecektir. 

Bu perspektifle, Endüstri 5.0’ı sadece bir teknoloji vizyonu olarak değil, aynı zamanda yeni bir toplumsal mutabakat arayışı olarak değerlendirmekte fayda bulunuyor.