Mevcut sorunlar, derinleşen riskler: Türkiye ekonomisi savaştan nasıl etkileniyor?

Enerji ve hammadde fiyatlarında şok artışlara neden olan İran ile İsrail-ABD savaşı ikinci ayında ilerlerken, G-20 ülkeleri içerisinde Arjantin'den sonra en yüksek enflasyona sahip Türkiye’de Mart ayında Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) aylık yüzde 1,94 artarken, yıllık enflasyon yüzde 30,87 olarak gerçekleşti. 

ABD ve İsrail'in İran'a saldırmasıyla başlayan savaş, dünya çapında enerji fiyatlarında sert bir artışa yol açarken, İran’ın Hürmüz Boğazı'nı kapamasıyla birlikte petrolün varil fiyatı hızla yükseldi. Uluslararası referans kabul edilen Brent türü ham petrolün varil fiyatı, savaşın başlamasından önceki gün olan 27 Şubat'a kıyasla yüzde 50'den fazla artarak 72 dolardan 109 dolara çıktı. 

Mart'ta Türkiye’nin dış ticaret dengesi de bozuldu. İhracat Mart 2025’e göre yüzde 6,4 düşüşle 21,9 milyar dolara gerilerken, ithalat yüzde 8,4 artarak 33,2 milyar dolara yükseldi. Mart'ta dış ticaret açığı yüzde 56,6 artışla 11,3 milyar dolara çıktı. İhracatın ithalatı karşılama oranı ise 10,4 puan düşerek yüzde 66,1’e geriledi. İhracatta imalat sanayi açık ara liderliğini korurken, ithalatta da en büyük pay yine bu sektörde gerçekleşti. Özellikle, hammadde ithalatının yüksek seviyesi dikkat çeken başlıklar arasında yer aldı.

Savaşın başlamasıyla Türkiye'de akaryakıtta eşel mobil sistemine geçildi. Bu sistemle devlet benzin ve dizelden aldığı ÖTV'nin bir kısmından feragat ederek pompa fiyatlarındaki artış hızını azalttı. Hazine ve Maliye Bakanlığı'na göre savaştan önce 60 TL olan dizelin litresi eşel mobil uygulanmasaydı 92,7 TL olacaktı; eşel mobil sistemiyle 74,9 TL oldu.

Savaşın daha da uzaması hâlinde, enerji ithalatına bağımlı olan Türkiye gibi ülkelerde, zincirleme fiyat artışlarına sebep olması bekleniyor. Nitekim, enflasyon verilerinin açıklanmasının hemen ardından elektrik üretim ve dağıtım maliyetlerindeki artış gerekçesiyle nihai elektrik perakende satış fiyatları yeniden düzenlendi. Hanelerin elektrik ve doğalgaz tarifelerine yüzde 25 zam yapıldı.

İran savaşıyla birlikte döviz satışı hızlanan Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın (TCMB) dövizde ani yükselişleri önlemek için sattığı döviz miktarının 45 milyar dolara ulaştığı belirtiliyor.

Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz, İran savaşının Türkiye ekonomisi üzerinde kısa vadede olumsuz etkiler yaratacağını ifade ederek, hükümetin mevcut ekonomi programını yeni koşullara uyarlayarak kararlılıkla sürdüreceğini söyledi. 

• Peki etkiler gerçekten kısa vadeli mi? Önümüzdeki aylarda Türkiye'yi nasıl bir ekonomik tablo bekliyor? Enerji fiyatlarındaki artış, maliyetleri yükselterek enflasyonu artırırken ve bütçe açığını büyütürken enflasyon, bütçe açığı ve cari açık tarafında neler beklemeliyiz?

Tüm bu soruları siyasal iktisatçı İnan Mutlu, iktisatçı Prof. Dr. Murat Birdal ve ekonomist Ömer Rıfat Gencal'a sorduk.

Enerjide dışa, elektrikte özel sektöre bağımlıyız

Türkiye’nin uyguladığı dezenflasyon programının 2026’da petrol fiyatlarında düşüş olacağını öngördüğünü dile getiren siyasal iktisatçı İnan Mutlu, “2025 sonunda açıklanan Orta Vadeli Program petrolü 65 dolar, Şubat'ta açıklanan enflasyon raporu 60 dolar olarak tahmin ediyordu. Ortadoğu’daki krizle birlikte akaryakıt fiyatlarının yükselecek olması zaten çalışmayan, kör topal ilerleyen enflasyon hedeflemesini tamamen çöpe dönüştürdü. Bakan Mehmet Şimşek ile TCMB Başkanı Fatih Karahan, Londra’da uluslararası yatırımcılara 2026 yılı ortası için petrol varil fiyatı ortalaması beklentilerinin 85 dolar olacağını söyledi. Kamuya açık şekilde bilgilendirme olmadığı için tam olarak bilemiyoruz” diyor. 

Nas politikasından sonra faizi düşürülerek TL’nin çok hızlı değersizleştirildiğini ifade eden Mutlu, enerjide hesap edilmeyen önemli bir nokta olduğuna dikkat çekiyor:

“Enerjide yurt dışına bağımlı olduğumuz gibi yurt içinde aldığımız enerjide de dolar garanti vermiş durumdayız. Nasıl köprü ve otoyollara geçiş garantisi verildiyse elektrik firmalarına da 2030’a kadar elektriği döviz bazlı alım garantisi verildi. Özel sektörden pahalı aldıkları elektriği dağıtım şirketlerine ucuza satıyorlar, faturalarda daha düşük elektrik bedeli ödeniyor. 

Ancak bütçede Elektrik Üretim Anonim Şirketi’nin (EÜAŞ) görev zararı meselesi var, EÜAŞ’ın bu ucuza satıştan kaynaklı zararını merkezi bütçeden görevlendirme gideri olarak EÜAŞ’a aktarıyorlar. 2025’te aktarılan miktar 236 milyar TL. Bu, hem şehir hastanelerine aktarılan 110 milyar TL’den hem de köprü ve otoyollara harcanan 85 milyar TL’den çok yüksek. Enerjide dışa bağımlıyız ama özellikte elektrikte özel sektöre de bağımlıyız. 

Rusya-Ukrayna savaşının biraz daha stabil hâle gelmesi nedeniyle dünyada son birkaç yıldır düşen elektrik, doğalgaz ve petrol fiyatları bize yansımıyor. Hem TL’deki değer kaybı hem de benzindeki yüksek vergilerle düşen enerji fiyatları bize yansımıyor. İktidar ufak zamlarla ilerliyordu ama şimdi duvara tosladık. 

Türkiye’nin enerji faturasının, dış ticaret açığı ve cari açığının ne kadar yükseleceğini öngörmek mümkün değil. Fiyatlardaki artış ekonomide durgunluğu beraberinde getireceği için hem büyüme rakamları hem de millî gelir düşecek hem de ithalat faturası artacak. İktidarın yatırımcılara Londra’da yaptığı sunumu 2026 ve sonrası için ekonomik öngörülerle kamuoyuna da yapması gerekiyor. Zaten öngörüleri tutmuyordu ama en azından üzerine konuşabileceğimiz hedefleri görmemiz gerekiyor.” 

Türkiye’de sanayisizleşmenin hızlandığı bir dönemdeyiz

Enflasyonu düşürme programının ücretleri baskılamak ve TL’yi yüksek faiz vererek döviz karşısında değerli hâle getirmek üzerine kurulu olduğunu belirten Mutlu, sanayisizleşmeye dair şu değerlendirmelerde bulunuyor:

“Değerli TL, Türkiye’de üretimi çok pahalı hâle getiriyor. Bu da ihracatı ve tekstil gibi emek yoğun sektörleri etkiliyor, teknolojide yarışamadığımız için ucuz emekle dünya ekonomisine eklemlenmiş durumdayız. Ancak bu alanı da kaptırmış görünüyoruz. TL’yi değerli hâle getirme politikası ithalatı çok ucuzlatıyor. Özellikle Mehmet Şimşek Bakan olduktan sonra tüketim malı ithalatı arttı. 

Bu üreten sektörlerin hem yurt içinde hem yurt dışına ihracatta rekabet etmesini imkansız kılıyor. Zaten yerinde sayan durağanlaşmış bir sanayı sektörü var. İmalat sanayinin de millî gelir içindeki payı ciddi oranda azalıyor. Sanayi için ekstra önlemlerin gündeme gelmesi gerekiyor ama iktidarın bu meseleyi çok ciddiye aldığını görmüyoruz. Zaten bir sanayisizleşme sürecimiz var, değerli TL meselesiyle birlikte Türkiye’de sanayisizleşmenin çok hızlandığı bir süreç yaşıyoruz. 

Bu durum bizim enflasyonla mücadelemizi de zayıflatıyor. Kârlılığı düşen sektörler zam yaparak o kârlılığı korumaya çalışıyor. Bu da yurt içinde fiyatların yeterince düşmemesine sebep oluyor ve bize enflasyon olarak yansıyor. Savaş yaşayan ülkelerde bizimki kadar yüksek enflasyon yok, bazı ekonomi politikaları ülkede savaş çıkmasa da savaştan daha fazla ülke ekonomilerine yıkıcı etkiler yaratıyor.”

Çok sert bir yoksullaşmayla karşı karşıya kalabiliriz

Savaşın yaratacağı en büyük etkinin enflasyonist etki olacağını kaydeden iktisatçı Prof. Dr. Murat Birdal, enerjinin yanı sıra lojistik ve sigorta gibi alanlarda maliyetlerin çok arttığını, lojistik hatların değişmesiyle birlikte yaşanan bir enflasyonist baskı olduğuna dikkat çekiyor. “Savaş kısa sürede bitse bile, uzun süre devrede kalacak etkiler söz konusu” diyen Birdal, şu görüşleri paylaşıyor:

“Avrupa Merkez Bankası (ECB) Başkanı Christine Lagarde da aynı şeyi vurguladı, enerji fiyatları başladığı yere dönmeyecek. Çünkü bu süreçte tahrip olan rafineriler ve enerji üretim alanları var. Bunların kalıcı sonuçlarını önümüzdeki dönemde göreceğiz. Esas belirleyici savaşın daha ne kadar süreceği olacak. 

Yurt dışı piyasalarda enflasyon kaygısı ve ona bağlı faiz artırma beklentisi var. Faiz gerilemesi beklenirken merkez bankaları durup beklemeyi tercih etti. Özellike Amerikan tahvillerinde 50 baz puan gibi getiri eğrisinin yukarı kaydığını görüyoruz. Bu da bizim gibi ülkelerden paranın çekilmesine neden oluyor. Bu TCMB üzerinde kuru tutma açısından faiz baskısı yaratacak. TCMB, kuru tutma konusunda hâlâ kaygılı, çünkü enflasyonla mücadele programının ana omurgasını kur politikası oluşturuyor. Eğer kuru tutamazsa zaten halihazırda başarısız olduğu görünen enflasyonla mücadele programı çöp olacak, 30’ların üzerinde enflasyon göreceğiz. Bu da hem programı boşa çıkartacak hem de seçim öncesinde iktidarın elini epeyce zora sokacak. 

Hepsinden önemlisi dar gelirli yurttaşı zora sokacak. Programın bir tek ücretler ayağı işliyor olacak, diğer taraflar kontrolden çıkmış durumda. Elektrik ve doğalgaza gelen yüzde 25’lik zam da beklentinin dışında bir durumdu. Ücretlilerin alım gücü keskin şekilde düşüyor, eğer bir güncelleme olmazsa hiç görmediğimiz kadar sert bir yoksullaşmaya şahit olacağız.”

TCMB’nin savaşın kısa sürece biteceği öngörüsüne sahip olduğunu ve rezervlerle müdahale etmeye çalıştığını belirten Birdal, “Daha sonra faizle de bir hamle yapmaya çalışacaktır, küresel bir şok varken zaten onun karşısında durmak çok zor ama henüz o aşamada değiliz. Böyle dönemlerde enerji şokları bizde dış ticaret açığını artırıcı etki gösterir. İlk göreceğimiz etki dış ticaret açığının artması şeklinde olacaktır. Özellikle uluslararası pazarlardaki daralma ihracatı baskılayacaktır” diyor.

Türkiye’nin birikmiş sorunları savaşla derinleşiyor

Birdal, kısa vadede ekonomide yaşanabileceklere dair şu ihtimalleri paylaşıyor:

“Kısa vadede içeride yaşanan enflasyona karşılık kurun nispeten daha sabit durması TL’nin reel olarak değer kazanması sürecinin devamı anlamına geliyor. Bu da ihracatçıların yaşadığı mağduriyeti güçlendirecektir. Ama ilerleyen süreçte eğer bu politika çökerse ve buradan kaynaklı olarak kur yine kontrolden çıkarsa rekabet gücünü kazandırabilir. 

Böyle bir senaryoda uluslararası pazarın da daralmakta olacağını unutmayalım. Bu savaşın derinleşmesi durumunda çok farklı ticaret blokları oluşabilir. Bunlar çok ileri senaryolar; hâkim senaryo hâlâ savaşın çok uzamadan biteceği şeklinde, piyasa hâlâ bunu satın alıyor. Piyasa gelecek altı ayda savaşın devam edeceği fikrini satın almış değil. Bu çok daha karamsar bir fiyatlamayı beraberinde getirir.

Türkiye’nin varolan zaaflarımız var, bir tanesi enflasyondan kaynaklı kırılganlık. Enflasyonist beklentileri tetikleyen ve yukarı çeken bir dışsal şok yaşadık. Dünyada bir gıda enflasyonunda bahsetmek mümkün ama bizim tecrübe ettiğimiz gıda enflasyonu onlarla kıyaslanmayacak seviyede. 

Bunun için uzun vadeli politikalar gerekli ancak Türkiye bunun üzerinde yeterince durmuyor. Bunların hepsi Türkiye’nin açmazlarından kaynaklanıyor. Özel sektörün borçlarının çok arttığı bir süreçte bir kur şoku riskiyle karşı karşıyayız, rezervlerle şu ana kadar müdahale edildi ancak finans dışı kesimin borçları çok büyük risk arz ediyor. Türkiye çok fazla birikmiş sorunların ortaya çıkmasına neden olabilecek bir durumla karşı karşıya. O sebeple savaşa taraf olan ülkelerin yaşadığından çok daha büyük bir kriz yaşıyoruz.” 

Sanayici üretmiyor, carry trade yaparak para kazanıyor

Ekonomist Ömer Rıfat Gencal, enflasyonda TCMB’nin yüzde 16 olarak açıkladığı, piyasanın yüzde 22 olarak beklediği hedefin ilk etapta yüzde 26’nın altına inme ihtimalinin olmadığını, Türkiye’de sanayi kesiminde önemli eksiklikler olduğunu dile getirerek şu değerlendirmelerde bulunuyor:

“Sanayici sadece sermaye kullanarak üretim yapabilecek durumda değil. Nakit akımlarında ve tahsilatlarda problemler var, gecikmeler var. Hammadde ve yarı mamul gibi özellikle yurt dışından ithal ettikleri ürünlerde hemen ödemeleri gereken miktarlar var. 

Faiz oranlarının böyle yüksek olduğu ve kâr marjlarının düşük olduğu sektörlerde çok yüksek girdiler söz konusu. Örneğin, tarımsal girdilerin yüksek olduğu sektörler... Bu sektörler nakit akımlarında ortaya çıkmış olan uyumsuzlaşma nedeniyle ve tahsilatla ödeme arasındaki vade uyumsuzluğu nedeniyle zaten zor durumda. İyi durumda olan şirketler de aldıkları döviz kredilerini carry trade için kullanıyor. Operasyonel riske girmeden, personel giderleriyle uğraşmadan kredibilitesi ölçüsünde alabileceği en iyi döviz kredisini alarak TL’ye dönüyor ve arada carry trade yaparak yoluna devam ediyor. 

Bankacılık kesimi dışındaki kesimin 198 milyar dolarlık short pozisyonunun olmasının önemli bir miktarı buna dayanıyor. Bunların olduğu yerde, arz-talep dengesinin doğru yerde kesişemediği bir ortamda, sanayi üretiminin dört-beş yıldır aynı yerde saydığı bir ortamda gelecek talepten emin olduğunuz sürece istediğiz fiyatlamayı yapar, enflasyonu da yukarı çekersiniz. Enerji maliyetlerinin arttığı, tedarik zincirlerinin kırıldığı, hammadde fiyatlarının arttığı bir ortamda bu iyice yükselişe geçer. 

Savaşla birlikte yaşanan krizden sonra bu yılki enflasyon hedefini yüzde 32 olarak bekliyorum. Yeni bir şokla birlikte bu beklenti değişir. O şok da ne olabilir? Dış ticaret rakamlarını etkileyen en önemli unsurlardan bir tanesi enerji dışı ticaret açığının patlamış olması. Enerji dışı ticaret açığı geçen 16 yılın en üst noktasına geldi.

Kuru enflasyon düşsün diye baskıladığınız sürece, faiz oranını böyle anormal şekilde yukarıda tuttuğunuz sürece garantili carry trade verdiğiniz zaman yani riski ayarlanmış carry trade’in neredeyse maksimum getiriyi sağlayacağı bir noktaya ulaştırdığınız zaman insanlar üretmiyor, zaten bozuk olan gelir dağılımı sebebiyle üst gelir grubundakiler istediğini alıyor. Özellikle tüketim mali ithalatının da patladığını görüyoruz. Bundan sonra gelecek risk faktörü ödemeler dengesinden gelebilir. Yabancılar portföy tercihlerini değiştirip dolara doğru geçmeye başladığında iş iyice kontrolden çıkar, kur tarafında bir sarmala girilir. O zaman da enflasyon yüzde 32 değil belki yüzde 102 olur.”