Rengi solan dünya: Kelebekler, mercanlar, okyanuslar neden renklerini kaybediyor?

The Guardian’da geçen hafta yayımlanan ve Brezilya ormanlarında araştırma yapan bir grup doğa bilimcinin çalışmalarına odaklanan makale, giderek artan ormansızlaşmanın kelebeklerin renk çeşitliliğinde azalmaya neden olduğunu ortaya koydu. 

• Asırlar boyunca zengin ekosistemlerde kamufle olmak ve hayatta kalabilmek için parlak renklere bürünen kelebekler, orman vasfını kaybeden doğal alanlara ya da tek tip ürün yetiştirilen tarım alanlarına uyum sağlamak için daha soluk hâle geliyor ve tektipleşiyor.

Canlıların değişen şartlara uyum sağlamak için görüntülerini değiştirmesi tarih boyunca araştırmacıların takip ettiği bir fenomen oldu. Bunun en çarpıcı örneklerinden biri İngiltere’de Sanayi Devrimi’ni takiben normalde beyaz üzerine siyah benekli olan ve adını üzerine karabiber serpilmiş gibi görünmesinden alan biberli güvelerin (peppered moth) yerini siyah güvelere bırakması. Sanayi öncesinde biberli güvelerin çoğu likenlerle kaplı ağaçlar üzerinde kolayca kamufle olabildiklerinden beyaz üzerine siyah benekliydi ve tamamen siyah olan güveler kamufle olamayıp kolayca avlandıklarından sayıca çok azdı.

Sanayileşme ve evlerdeki kömür sobaları nedeniyle oluşan isli hava kirliliği, likenleri öldürüp şehirlerdeki ağaç gövdelerinin ve duvarların kararmasına sebep olunca, açık renkli güveler yırtıcılar için daha görünür hâle gelirken, siyah güveler daha iyi kamufle oluyordu. Bu nedenle, siyah güveler daha fazla hayatta kalıp üreme şansı buldu ve birkaç nesil içinde şehirlerde açık renkli güvelerin yerini aldı. 

• 20. yüzyıl ortalarında yapılan hava temizliği çalışmalarının ardından havadaki is azalıp ağaç gövdelerini yeniden likenler kaplayınca bu değişim tersine döndü ve beyaz güvelerin sayısı yeniden artarken siyahlar azınlıkta kaldı.

Yeni gözlem ve araştırmalar kelebeklerin de benzer bir değişimden geçtiğine işaret ediyor. Brezilya’daki Rio Grande do Sul Federal Üniversitesi’nden Ricardo Spaniol, bu değişimi ilk kez 2019 yılında fark etmişti. Birkaç hafta boyunca yağmur ormanında yaptığı çalışmada, kelebek türlerinin çevreye bağlı olarak önemli ölçüde değiştiğini ve renklerinin de buna paralel olarak farklılaştığını gözlemlemişti

^{Amiga arnaca}

Habitat kaybının doğanın renklerini nasıl “donuklaştırdığını” belgeleyen bu yeni araştırmada da okaliptüs plantasyonunda bulunan amiga arnaca türünün doğal ormanlardakilere kıyasla daha renksiz olduğu tespit edildi. Plantasyonlarda ekolojik arka plan silikleştiğinden soluk, çevresi gibi sıradan renklere sahip canlılar daha avantajlı hâle geliyor. Araştırmadaki kelebekleri fotoğraflayan Roberto García-Roa, bir kelebeğin kanadındaki renklerin milyonlarca yıl süren bir tasarım sürecinin ürünü olduğunu söylüyor:

"Tropik ormanda insan kendini canlı hissediyor. Her şey yabani, neyle karşılaşacağını asla bilemiyorsun. Bir okaliptüs plantasyonuna vardığında ise moralin çok bozuluyor; doğal bir ekosistemde olması gereken şeylerin var olmadığını hissediyorsun. Hayvanlar ortada yok, sesler olması gerektiği gibi değil."

Kopenhag Üniversitesi’nden Maider Iglesias-Carrasco da bu alanlarda “genel bir boşluk hissi” olduğunu, okaliptüs plantasyonlarında kelebek topluluklarının kahverengi tonların hâkim olduğu türlerden oluştuğunu söylüyor. Amazon yağmur ormanlarından California ve İspanya’ya kadar, tek türden oluşan ormanlar yani monokültürler geniş alanlara yayılıyor.

Bir tahmine göre, odun hamuru, kereste ve tuvalet kağıdı üretimi için yetiştirilen okaliptüs plantasyonları dünya genelinde en az 22 milyon hektarlık alan kaplıyor. 

• Araştırmacılara göre eğer yerli habitatlar korunmaz ve orman kaybı önlenmezse en renkli ve ekolojik açıdan en gelişmiş kelebek türlerinin çoğu yok olabilir ve geriye yalnızca birkaç tür kalabilir. 

Spaniol, bu değişimin doğanın büyüleyici güzelliğinin kaybolmasının ötesinde renk sinyallerine dayanan ekolojik ilişkilerin de bozulması anlamına geldiğini söylüyor. Üstelik kelebekler bu değişimin yalnızca bir örneği.

Okyanuslar yeşile dönüyor

Avrupa Birliği’nin Copernicus İklim Servisi'nin geçen yıl yayımladığı "Avrupa İkliminin Durumu" raporu, okyanusların da renk değiştirdiğini gösteriyor. Rapora göre insan kaynaklı iklim değişikliği, denizlerdeki fitoplankton popülasyonlarının dengesini değiştiriyor ve özellikle ekvator yakınlarındaki alçak enlemlerde sular daha yeşil hâle geliyor.

Rapordaki 1998-2020 yılları arasındaki ölçümler temel alınarak hesaplanan verilere göre Nisan 2023’te Norveç Denizi ve Birleşik Krallık’ın kuzeyindeki Atlantik Okyanusu’nda, fitoplankton ve bitkilere yeşil rengini veren fotosentetik pigment klorofil düzeyleri ortalamanın %200-500 üzerinde ölçüldü. 

• Buna karşılık, İber Yarımadası’nın batısındaki okyanusta klorofil seviyeleri ortalamanın %60-80 altında kaldı. Haziran 2023’te ise Akdeniz’de klorofil düzeyleri ortalamanın %50-100 üzerinde kaydedildi. 

Bu değişimler, Dünya’daki tüm kara alanlarının toplamından daha büyük bir bölgeyi, okyanusların %56’sını etkiliyor. Bilim insanları, bu renk değişimlerinin doğal yıllık dalgalanmaların ötesine geçtiğine ve okyanus sıcaklıklarının artmasının bir göstergesi olduğuna inanıyor.

Mercan resifleri ağarıyor

Avustralya’nın kuzey doğusunda, 344.400 kilometrekarelik bir alanı kaplayan ve dünyadaki mercan resiflerinin en büyüğü olan Büyük Set Resifi, İrlanda ve Büyük Britanya’nın yüzölçümünden daha geniş bir alana yayılıyor. Sudaki fazla karbondioksiti emerek karbon yutakları oluşturma yetenekleri nedeniyle "denizlerin yağmur ormanları" olarak da adlandırılan mercan resifleri, rengarenk büyüleyici alanlar yaratmanın yanında deniz canlılarının en az dörtte birine yaşamsal doğal destek de sağlıyor. 

Isı stresiyle dokularında yaşayan renkli ve yararlı algleri kendilerinden uzaklaştıran mercanlar solgunlaşıyor, yumurtlama yetenekleri sınırlanıyor ve açlık, hastalık gibi risklere karşı savunmasız hâle geliyor.

Avustralya Deniz Bilimi Enstitüsü'nün (AIMS) raporuna göre 2024'te Büyük Set Resifi’ndeki mercan ağarmasında iki siklon ve tatlı su taşkınları sonucu son 40 yılın en büyük yıllık düşüşü kaydedildi. 

• Rapora göre incelenen 124 resiften neredeyse yarısında ağarma gözlendi; bazı resifler mercan örtüsünün %70’ini kaybetti. AIMS’ten Dr. Mike Emslie, iklim krizi nedeniyle daha sık yaşanan ısı stresinin, mercan örtüsünde giderek daha büyük dalgalanmalara yol açtığını belirtti. 

Araştırmacılar bu gidişle Büyük Mercan Resifi’nde her yıl ağarma yaşanabileceği ve bu durumun dünyanın en büyük doğa harikalarından biri olarak anılan resifin ekolojik işlevini ve evrensel değeri üzerinde daha büyük tehdit oluşturacağını vurguladı.

Bu hafta yayımlanan, 23 ülkeden 160 bilim insanının hazırladığı "Küresel Devrilme Noktaları" raporu da, dünyanın sera gazı emisyonlarıyla bağlantılı ilk “devrilme noktasına” ulaştığını; küresel iklim değişikliği “mümkün olan en kısa sürede” 1,2 dereceye düşürülmezse sıcak su mercan resiflerinin büyük ölçüde yok olacağını gösteriyor.

Rapora göre Ocak 2023’ten bu yana yaşanan küresel mercan ağarması, şimdiye kadar kaydedilenler arasında en kötüsü ve 80’den fazla ülkedeki resiflerin %80’ini etkiliyor. Mercanların, küresel sıcaklıklar 1-1,5 derece arttığında devrilme noktasına ulaşacağı tahmin ediliyor. Dünya halihazırda sanayi öncesi döneme göre yaklaşık 1,3 derece ısınmış durumda.

Dünyanın rengi soluyor

Okyanusların, kelebeklerin ve mercanların yanında dünyanın uzaydan görüntüsünde de değişiklikler gözleniyor. Veriler, Dünya'nın ve özellikle Kuzey Yarımküre'nin son 20 yılda gözle görülür biçimde karardığına işaret ediyor. Bu, gezegenin güneş ışığını uzaya eskisi kadar fazla yansıtmamasının bir sonucu.

1998’de Güney California’daki Big Bear Güneş Gözlemevi ekibi, Ay'ın karanlık tarafını gözlemleyerek Dünya’nın yansıtıcılığını yani albedosunu takip etmeye başladı. Üç yıl sonra NASA da, Clouds and the Earth’s Radiant Energy System (CERES) uydu dizisi ile Dünya’nın albedosunu ölçmeye başladı. 

İki projenin verileri birbirini doğruluyor: Sonuçlar, son 20 yılda Dünya’nın yansıttığı ışığın yaklaşık %0,5 azaldığını (metrekare başına yarım watt kadar) gösteriyor. Bu, 200 ampüllü bir panelde bir ampulü kapatmak gibi bir etkiye denk geliyor.

Gezegen daha az ışık yansıttıkça Güneş'ten gelen ısı, denizler ve atmosfer tarafından daha fazla emiliyor. NASA’nın Langley Araştırma Merkezi’nden Norman Loeb liderliğindeki ekibin, uydulardan 24 yıldır elde edilen verileri biraraya getirdiği araştırmasına göre Kuzey Yarımküre'nin Güney'den daha fazla kararmasının ilk nedeni Kuzey Yarımküre'de özellikle bahar kar örtüsünün ve Arktik deniz buzunun belirgin şekilde azalması; böylece buradaki yüzeylerin yansıtıcılığını kaybetmesi. Bir diğer etmen ise Kuzey'de hava kalitesi düzenlemeleri sayesinde aerosol miktarının azalması; böylece bulutların parlaklığını ve ışığı yansıtma kapasitesini düşmesi.

Bilim insanları, yansıtılmayan ışığın Dünya sisteminde hapsolduğunu ve bunun iklim krizini hızlandırabileceğini belirtiyor. Yani, azalan yansıma hem mevcut ısınmayı artırıyor hem de insan kaynaklı iklim değişikliğinin etkilerini şiddetlendirebilecek bir geri besleme döngüsü oluşturuyor.